ابزار کارآمد مدیریت استانی
کامران مظاهریفرد، کریم کبیری
کارآمدسازی مدیریت استانها و اثربخشی آنها اعم از اینکه بهلحاظ سیاسی دارای نظامهای متمرکز یا فدرال باشد، مقولهای جدید است که در کشورهای گوناگون جهان موردتوجه قرار گرفته. اغلب پژوهشهای آکادمیک و عملی که در این زمینه توسط دانشگاهها، سایر مراکز پژوهشی و بانک جهانی صورت پذیرفته، بر این موضوع اتفاق و اجماعنظر دارند که موضوع اندازهگیری کارایی در بخش دولتی، «بسیار پیچیده» است. اکنون به برخی از کلیدواژههای پژوهش و تجربه سایر کشورها پرداخته و سپس به تحقیق انجامشده در کشور خودمان ایران رسیده و پیرامون نتایج پژوهش بحث و پیشنهادات لازم برای توسعه کارایی و همچنین توصیه برای محققان آینده نیز ارائه میشود. دانشگاه «دنور» کلرادو ایالاتمتحده آمریکا مطابق پژوهشی که در سال 2010 میلادی دراینخصوص داشته اهم موارد را به شرح ذیل عنوان میکند:
-بررسی و مطالعه خدمات و مدیریت دولتی، عنوان بسیار پیچیدهای است. - اندازهگیری کارآمدی بخش عمومی، بسیار سخت و مشکل است. - ارزش کالا و خدمات این بخش را نمیتوان در بازار مبادله کرد. - اثربخشی به شیوه بخش خصوصی، یعنی قیاس ارزش دادهها در برابر ستادهها، مشکل و پیچیده است. همچنین در نتیجهگیری پژوهش انجامشده، موارد زیر را یادآور میشود: - کارآمدی مدیریت ایالتها همواره باید دارای ارزش اجتماعی نیز باشد. - دسترسی آحاد مردم به اطلاعات مدیریت استان یا ایالتها، ممکن شود. - فرایند مردمسالاری در جامعه مدنی، توسعه یابد. - شفافیت بیشتر در زمینه چگونگی انجام کارها فراهم شود. - آگاهی مردم از اندازهگیری عملکرد مدیریت جهت بازیابی اعتماد آنها با حاکمیت فرمانداران ایالتها فزونی یابد. دانشگاه فورتهیر آفریقایجنوبی، در سال 2008 میلادی مشکلات ارتقای توسعه کارآمد استان کیپتاونشرقی را مورد مطالعه و بررسی قرار داده است. کتاب پژوهشی جامعه مدنی چین که توسط بانک جهانی و با همکاری بخش پژوهش ریاستجمهوری آن کشور در سال 2014 تدوین شده، چالشهای عمده مدیران برای توسعه پایدار آن کشور را برشمرد. و همچنین در جامعه هند نیز چنین
مواردی مورد بررسی و پژوهش قرار گرفته که کموبیش نیز به همین موارد اشاره شده و چالشهای فرارو با یکدیگر تشابه دارند. چنانچه به جامعه خودمان نظری اجمالی بیفکنیم، کموبیش به این نتیجه خواهیم رسید که قانون، برنامه استراتژیک بلندمدت (برنامههای مدون پنجساله) وجود داشته اما معضلات گوناگون نیز همچنان جلوه میکنند. پژوهش مزبور، کارآمدی نظام مدیریت استانی و مدیر استانی را مورد بررسی قرار داده است عوامل مؤثر در کارآمدی مدیریت استانی را میتوان به شش گروه به شرح ذیل طبقهبندی کردهاند: 1- تراکمزدایی 2- تمرکززدایی 3- ساختار مدیریت کشور 4- قوانین و مقررات 5- ویژگیهای مدیران استانی 6- ویژگیهای سیستم مدیریت استانی. از شش گروه فوق فقط به دو مورد پنج و شش اکتفا شده و به چهار گروه دیگر ورود نشده زیرا خارج از میدان و حوزه پژوهشهای مدیریتی است. ویژگیهای نظام مدیریت استانی کارآمد را میتوان به شرح ذیل خلاصه کرد:
-بهکارگیری نیروهای متخصص و باتجربه، توجه به توسعه پایدار منطقه، برنامهمندبودن و توجه به حقوق مردم منطقه بسیار مهم بودهاند. - داشتن چشمانداز، هدفمندبودن، کنترل ارزیابی عملکرد، پاسخگویی سازمانی، استقلال مالی، مدیریت دانش، توجه به اولویتبندی فعالیت و اهداف کوتاهمدت مهم بودهاند. - سایر ویژگیها، نمره متوسط و کمتر از آن را دریافت کردهاند. با عنایت به یافتههای دریافتی از پرسشنامه، فرضیه پژوهشگران، که عنوان پرسشها را تهیه و اولویتبندی کرده، مورد تأیید قرار میگیرد و ویژگیهایی که در فرضیه تحقیق درنظر گرفته شده است، تصدیق میشود؛ بهعبارتدیگر، میتوان چنین بیان کرد که اهداف پژوهش درست بوده؛ زیرا نتیجه پرسشنامهها آن را آشکار کرده است. براساس تجزیه و تحلیلهای صورتگرفته روی دادههای گردآوریشده، مطابق محاسبات دادههای پژوهش، ویژگی رهبری با رتبه 4.7 و ارتباطات با رتبه 4.48 بهعنوان مهمترین ویژگیهای یک مدیر استانی کارآمد و داشتن تابعیت بومی با رتبه 3.78 بهعنوان کماهمیتترین ویژگی یک مدیر استانی کارآمد بهدست آمده است که نشان میدهد مدیرانی با دارابودن قدرت رهبری، تخصص و ارتباطات، میتوانند از
کارآمدترین مسئولان در رده مدیران استانی باشند و سایر ویژگیهای بررسیشده در این تحقیق نیز، همچون هوشمندی، قدرت مذاکره، خلاقیت، ریسکپذیری، کارآفرینی و... جزء ویژگیهای مهم برای کارآمدی مدیران استانی بوده و میتواند در انتخاب و گماردن مدیران استانی توسط مسئولان و ردههای بالاتر مدنظر قرار گیرد. همچنین، ویژگی بهکارگیری نیروهای متخصص و باتجربه با رتبه 4.42، توجه به توسعه پایدار منطقه با رتبه 4.36 و برنامهمندبودن با رتبه 4.34 بهعنوان مهمترین ویژگیهای یک نظام مدیریت استانی کارآمد بهدست آمده است که نشان میدهد بهکارگیری نیروهای متخصص و باتجربه، توجه به توسعه پایدار منطقه، داشتن برنامه، هدف، چشمانداز و سایر ویژگیهای بررسیشده در این تحقیق جهت استقرار یک سیستم مدیریت استانی کارآمد باید مورد توجه قرار گیرد.
کارآمدسازی مدیریت استانها و اثربخشی آنها اعم از اینکه بهلحاظ سیاسی دارای نظامهای متمرکز یا فدرال باشد، مقولهای جدید است که در کشورهای گوناگون جهان موردتوجه قرار گرفته. اغلب پژوهشهای آکادمیک و عملی که در این زمینه توسط دانشگاهها، سایر مراکز پژوهشی و بانک جهانی صورت پذیرفته، بر این موضوع اتفاق و اجماعنظر دارند که موضوع اندازهگیری کارایی در بخش دولتی، «بسیار پیچیده» است. اکنون به برخی از کلیدواژههای پژوهش و تجربه سایر کشورها پرداخته و سپس به تحقیق انجامشده در کشور خودمان ایران رسیده و پیرامون نتایج پژوهش بحث و پیشنهادات لازم برای توسعه کارایی و همچنین توصیه برای محققان آینده نیز ارائه میشود. دانشگاه «دنور» کلرادو ایالاتمتحده آمریکا مطابق پژوهشی که در سال 2010 میلادی دراینخصوص داشته اهم موارد را به شرح ذیل عنوان میکند:
-بررسی و مطالعه خدمات و مدیریت دولتی، عنوان بسیار پیچیدهای است. - اندازهگیری کارآمدی بخش عمومی، بسیار سخت و مشکل است. - ارزش کالا و خدمات این بخش را نمیتوان در بازار مبادله کرد. - اثربخشی به شیوه بخش خصوصی، یعنی قیاس ارزش دادهها در برابر ستادهها، مشکل و پیچیده است. همچنین در نتیجهگیری پژوهش انجامشده، موارد زیر را یادآور میشود: - کارآمدی مدیریت ایالتها همواره باید دارای ارزش اجتماعی نیز باشد. - دسترسی آحاد مردم به اطلاعات مدیریت استان یا ایالتها، ممکن شود. - فرایند مردمسالاری در جامعه مدنی، توسعه یابد. - شفافیت بیشتر در زمینه چگونگی انجام کارها فراهم شود. - آگاهی مردم از اندازهگیری عملکرد مدیریت جهت بازیابی اعتماد آنها با حاکمیت فرمانداران ایالتها فزونی یابد. دانشگاه فورتهیر آفریقایجنوبی، در سال 2008 میلادی مشکلات ارتقای توسعه کارآمد استان کیپتاونشرقی را مورد مطالعه و بررسی قرار داده است. کتاب پژوهشی جامعه مدنی چین که توسط بانک جهانی و با همکاری بخش پژوهش ریاستجمهوری آن کشور در سال 2014 تدوین شده، چالشهای عمده مدیران برای توسعه پایدار آن کشور را برشمرد. و همچنین در جامعه هند نیز چنین
مواردی مورد بررسی و پژوهش قرار گرفته که کموبیش نیز به همین موارد اشاره شده و چالشهای فرارو با یکدیگر تشابه دارند. چنانچه به جامعه خودمان نظری اجمالی بیفکنیم، کموبیش به این نتیجه خواهیم رسید که قانون، برنامه استراتژیک بلندمدت (برنامههای مدون پنجساله) وجود داشته اما معضلات گوناگون نیز همچنان جلوه میکنند. پژوهش مزبور، کارآمدی نظام مدیریت استانی و مدیر استانی را مورد بررسی قرار داده است عوامل مؤثر در کارآمدی مدیریت استانی را میتوان به شش گروه به شرح ذیل طبقهبندی کردهاند: 1- تراکمزدایی 2- تمرکززدایی 3- ساختار مدیریت کشور 4- قوانین و مقررات 5- ویژگیهای مدیران استانی 6- ویژگیهای سیستم مدیریت استانی. از شش گروه فوق فقط به دو مورد پنج و شش اکتفا شده و به چهار گروه دیگر ورود نشده زیرا خارج از میدان و حوزه پژوهشهای مدیریتی است. ویژگیهای نظام مدیریت استانی کارآمد را میتوان به شرح ذیل خلاصه کرد:
-بهکارگیری نیروهای متخصص و باتجربه، توجه به توسعه پایدار منطقه، برنامهمندبودن و توجه به حقوق مردم منطقه بسیار مهم بودهاند. - داشتن چشمانداز، هدفمندبودن، کنترل ارزیابی عملکرد، پاسخگویی سازمانی، استقلال مالی، مدیریت دانش، توجه به اولویتبندی فعالیت و اهداف کوتاهمدت مهم بودهاند. - سایر ویژگیها، نمره متوسط و کمتر از آن را دریافت کردهاند. با عنایت به یافتههای دریافتی از پرسشنامه، فرضیه پژوهشگران، که عنوان پرسشها را تهیه و اولویتبندی کرده، مورد تأیید قرار میگیرد و ویژگیهایی که در فرضیه تحقیق درنظر گرفته شده است، تصدیق میشود؛ بهعبارتدیگر، میتوان چنین بیان کرد که اهداف پژوهش درست بوده؛ زیرا نتیجه پرسشنامهها آن را آشکار کرده است. براساس تجزیه و تحلیلهای صورتگرفته روی دادههای گردآوریشده، مطابق محاسبات دادههای پژوهش، ویژگی رهبری با رتبه 4.7 و ارتباطات با رتبه 4.48 بهعنوان مهمترین ویژگیهای یک مدیر استانی کارآمد و داشتن تابعیت بومی با رتبه 3.78 بهعنوان کماهمیتترین ویژگی یک مدیر استانی کارآمد بهدست آمده است که نشان میدهد مدیرانی با دارابودن قدرت رهبری، تخصص و ارتباطات، میتوانند از
کارآمدترین مسئولان در رده مدیران استانی باشند و سایر ویژگیهای بررسیشده در این تحقیق نیز، همچون هوشمندی، قدرت مذاکره، خلاقیت، ریسکپذیری، کارآفرینی و... جزء ویژگیهای مهم برای کارآمدی مدیران استانی بوده و میتواند در انتخاب و گماردن مدیران استانی توسط مسئولان و ردههای بالاتر مدنظر قرار گیرد. همچنین، ویژگی بهکارگیری نیروهای متخصص و باتجربه با رتبه 4.42، توجه به توسعه پایدار منطقه با رتبه 4.36 و برنامهمندبودن با رتبه 4.34 بهعنوان مهمترین ویژگیهای یک نظام مدیریت استانی کارآمد بهدست آمده است که نشان میدهد بهکارگیری نیروهای متخصص و باتجربه، توجه به توسعه پایدار منطقه، داشتن برنامه، هدف، چشمانداز و سایر ویژگیهای بررسیشده در این تحقیق جهت استقرار یک سیستم مدیریت استانی کارآمد باید مورد توجه قرار گیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.