|

سرگی لوزنیتسا از ساختن مستند «میدان» می‌گوید

لحظه ایثار

نیکلاس راپولد

سرگی لوزنیتسا در «میدان»، ناآرامی‌های زمستان 2013 و 2014 در کی‌یف اوکراین را تصویر کرده است. با اینکه این کارگردان بیشتر به‌خاطر دو فیلم داستانی «لذت من» و «در مه» شهرت دارد، اما کارش را با سینمای مستند شروع کرده و درواقع «میدان» بازگشت دوباره او به ریشه‌هایش است. او در مصاحبه زیر درباره فرم «میدان» و اینکه چه شد این مستند ساخته شد، توضیحات بیشتری می‌دهد.

سبک فیلم «میدان» کاملا جلب توجه می‌کند، اغلب نماهای فیلم ثابت هستند، نماها باز هستند و جمعیت را به‌طورکلی می‌بینیم. صحنه‌های نبرد را از طریق تصاویر گوشی‌های همراه می‌بینیم. چه‌چیزی باعث شد چنین سروشکلی را برای فیلم انتخاب کنید؟ ما حتی یک مکالمه بین دو نفر در این فیلم نمی‌بینیم.
فیلم درباره یک اتفاق معروف است و چیزی که من می‌خواستم نشان بدهم یا به عبارتی دیگر سوژه من در این فیلم، خود مردم بودند. اگر شروع می‌کردم به جداکردن چند نفر، مثلا دو، سه نفر یا اصلا پنج نفر، آن‌وقت دیگر داستان یک جمعیت را تعریف نمی‌کردم. آن‌موقع چند شخصیت داشتیم و وارد وادی ابعاد شخصی می‌شدیم که اصلا برای این فیلم جالب نبود. برای همین این سبک را برای فیلم انتخاب کردم؛ چون به من اجازه می‌داد شخصیت‌های متعددی داشته باشم، توده جمعیت مردمی را در قاب نشان دهد و درعین‌حال، کارها و رفتارهای آنها را هم دنبال کنم.
برخی لحظات روی برخی شخصیت‌ها زوم می‌کنید که درواقع شهدای این اتفاق هستند. یعنی فیلم درنهایت حالت ادای احترام به این جان‌باختگان را از خود نشان می‌دهد. فیلم اصلا با اعتراض‌ها شروع می‌شود و در نهایت با مراسم یادبود جان‌باختگان تمام می‌شود.
نکته مهم در اینجا فداکاری‌ها و ایثارهایی است که در جریان این اتفاق صورت گرفته است. اگر به «هملت» فکر کنیم، می‌شود فقط به داستان فکر کنیم و اصلا به مرگ هملت فکر نکنیم؟ مرگ لحظه‌ای اساسی در داستان «هملت» است. چنین فداکاری‌هایی درواقع جوانب مختلف یک اتفاق را نشان می‌دهد و شرایط را همان‌طور که بوده تصویر می‌کند، ایجاد ترس می‌کند و این ترس نوعی دریافت را نتیجه می‌شود. چیزی که برای من جالب است این است که جوامع بشری هنوز هم به چنین رخدادهایی نیاز دارد، منظورم فداکاری‌های تراژیک است، تا بتواند شکل جامعه‌بودن خود را حفظ کند. داستان «میدان» اصلا یک داستان خاص نیست، چون هر جامعه‌ای در تاریخ خودش چنین لحظات فداکاری و ایثاری داشته است. آزادی مفت‌ومجانی به‌دست نمی‌آید. همیشه باید بهایی برای شرافت بشری، برای حقوق بشر پرداخت کرد. سؤال اصلی این است که آیا مردم واقعا برای پرداخت این بها آماده هستند یا نه، و اگر آماده پرداخت این بها نیستند، آیا می‌شود آنها را بشر شریف خواند؟ آیا شرافت دارند؟ یک گفته قدیمی است که می‌گوید: فردی که در زندگی چیزی پیدا نمی‌کند که ارزش مردن داشته باشد، زندگی پوچی داشته. پس همیشه باید چیزی در زندگی شما باشد که ارزش جان‌فداکردن داشته باشد. چرا ما این‌طوری هستیم؟ چرا انسان‌ها این‌طوری هستند؟
معیار خیلی سختی برای زندگی است... .
تفکر شخصی من این است که هر آدمی باید طوری زندگی کند که هر روز برای مرگ آماده باشد. منظورم آمادگی اخلاقی است.
فیلم هم مثل خود اعتراض‌ها از نظر مذهبی بسیارغنی است. ما شاهد موعظه کشیش‌ها دربار‌ه بخشش هستیم و از طرفی می‌بینیم که فساد سیاسی هم‌سو با شر و گناه است. این کار باعث شده که به تصور مذهبی از شر در فیلم تجسم ببخشید.
راستش در کل تظاهرات میدان، هر چهار ساعت یک‌بار یک مراسم مذهبی برگزار می‌شد. همه کلیساهایی که در اوکراین فعال هستند مراسم خودشان را داشتند. شرایط کاملا کلیسایی بود و همه از مسلمان گرفته تا یهودی، پروتستان و ارتدوکس در جمعیت حضور داشتند و دعا می‌کردند. به نظرم نکته خیلی‌مهم در جنبش میدان این بود که کلیسا مدافع مردم بود.
«میدان» تصاویر زیبا کم ندارد. همه چیز با دقت طراحی شده و گاه برخی تصاویر شبیه نقاشی هستند. مثلا یکی از تصاویر یادآور تابلو «آزادی مردم را هدایت می‌کند» است. چطور موفق شدید چنین تصاویری بگیرید؟
راستش درباره این مسئله فکر نکرده بودم، اما تمام چیزهایی که می‌بینید قبلا در ذهن شما شکل گرفته است. در ابتدای کار من خودم فیلم می‌گرفتم. برای همین از تعریفت ممنون هستم. 45 دقیقه اول را با دوربین خودم گرفتم. بعدش سه بار با فیلم‌بردار فیلم دیدار داشتم و به او توضیحاتی دادم. او هم روزها فیلم‌برداری می‌کرد و شب‌ها تصاویرش را برایم می‌آورد و خیلی‌زود متوجه شد من به چه چیزی نیاز دارم. کاری که ازش خواستم کاملا واضح بود. بعدش او دیگر فقط تصاویر را برایم می‌فرستاد. من هم می‌نشستم و نگاه می‌کردم و تصاویر لازم را انتخاب می‌کردم. صدها ساعت تصویر داشتم.
درباره طنز فیلم هم صحبت می‌کنید؟
بله، طنز! بگذارید مثالی بزنم. ما دو بار در فیلم آهنگ «خداحافظ ویتای» را می‌شنویم که براساس آهنگ ایتالیایی معروف «خداحافظ خوشگله» طراحی شده. منظورمان از ویتای همان ویکتور یانوکوویچ رئیس‌جمهور وقت اوکراین است. در «میدان» او را به شکل یک دلقک می‌بینیم. در روزهای اعتراض سخنرانی‌های بسیاری شد، ترانه‌های بسیاری خواندند و بسیاری از آنها لحن طنز داشتند. یک سری المان‌های طنز دیگر هم در فیلم هست که در بافت خود تصاویر بود. مثلا جایی یکی دارد با تلفن حرف می‌زند و معلوم است آن سمت خط ازش می‌پرسند کجا هستی و او جواب می‌دهد: «هنوز دعوا می‌کنیم».
قرار بود فیلمی بسازید به نام «بابی یار». یک فیلم داستانی بلند. درباره آن توضیح می‌دهید؟
فیلم درباره کشتار بابی یار در سال 1941 است. می‌خواستم فیلم را به همین شکلی که مستند را ساختم بسازم: بدون قهرمان و با تأکید به توده مردم و دنبال‌کردن ماجرا به شکلی مستندگونه. می‌خواستم ببینم چطور مردم آرام‌آرام به سمت جهنم می‌روند. فیلم‌های زیادی درباره هولوکاست ساخته شده و نشان می‌دهد این مسئله چطور شروع شده است. اما کمتر کسی می‌داند این ماجرا از ژوئن سال 1941 شروع شد، وقتی آلمان‌ها وارد شوروی شدند و شروع کردند به کشتن و اولین قتل‌عام واقعی هم در کی‌یف رخ داد.
به‌نظر می‌رسد دوست دارید فقط درباره سوژه‌های داغ فیلم بسازید. هنوز هم در وطنتان کارهای شما را نقد می‌کنند؟
برعکس است. این من نیستم که به چالش کشیده می‌شوم یا منتقدان با من مخالفت می‌کنند. این منتقدان هستند که به چالش کشیده می‌شوند و با مخالفت من روبه‌رو می‌شوند. آنها مشکل دارند، من که مشکلی ندارم.

سرگی لوزنیتسا در «میدان»، ناآرامی‌های زمستان 2013 و 2014 در کی‌یف اوکراین را تصویر کرده است. با اینکه این کارگردان بیشتر به‌خاطر دو فیلم داستانی «لذت من» و «در مه» شهرت دارد، اما کارش را با سینمای مستند شروع کرده و درواقع «میدان» بازگشت دوباره او به ریشه‌هایش است. او در مصاحبه زیر درباره فرم «میدان» و اینکه چه شد این مستند ساخته شد، توضیحات بیشتری می‌دهد.

سبک فیلم «میدان» کاملا جلب توجه می‌کند، اغلب نماهای فیلم ثابت هستند، نماها باز هستند و جمعیت را به‌طورکلی می‌بینیم. صحنه‌های نبرد را از طریق تصاویر گوشی‌های همراه می‌بینیم. چه‌چیزی باعث شد چنین سروشکلی را برای فیلم انتخاب کنید؟ ما حتی یک مکالمه بین دو نفر در این فیلم نمی‌بینیم.
فیلم درباره یک اتفاق معروف است و چیزی که من می‌خواستم نشان بدهم یا به عبارتی دیگر سوژه من در این فیلم، خود مردم بودند. اگر شروع می‌کردم به جداکردن چند نفر، مثلا دو، سه نفر یا اصلا پنج نفر، آن‌وقت دیگر داستان یک جمعیت را تعریف نمی‌کردم. آن‌موقع چند شخصیت داشتیم و وارد وادی ابعاد شخصی می‌شدیم که اصلا برای این فیلم جالب نبود. برای همین این سبک را برای فیلم انتخاب کردم؛ چون به من اجازه می‌داد شخصیت‌های متعددی داشته باشم، توده جمعیت مردمی را در قاب نشان دهد و درعین‌حال، کارها و رفتارهای آنها را هم دنبال کنم.
برخی لحظات روی برخی شخصیت‌ها زوم می‌کنید که درواقع شهدای این اتفاق هستند. یعنی فیلم درنهایت حالت ادای احترام به این جان‌باختگان را از خود نشان می‌دهد. فیلم اصلا با اعتراض‌ها شروع می‌شود و در نهایت با مراسم یادبود جان‌باختگان تمام می‌شود.
نکته مهم در اینجا فداکاری‌ها و ایثارهایی است که در جریان این اتفاق صورت گرفته است. اگر به «هملت» فکر کنیم، می‌شود فقط به داستان فکر کنیم و اصلا به مرگ هملت فکر نکنیم؟ مرگ لحظه‌ای اساسی در داستان «هملت» است. چنین فداکاری‌هایی درواقع جوانب مختلف یک اتفاق را نشان می‌دهد و شرایط را همان‌طور که بوده تصویر می‌کند، ایجاد ترس می‌کند و این ترس نوعی دریافت را نتیجه می‌شود. چیزی که برای من جالب است این است که جوامع بشری هنوز هم به چنین رخدادهایی نیاز دارد، منظورم فداکاری‌های تراژیک است، تا بتواند شکل جامعه‌بودن خود را حفظ کند. داستان «میدان» اصلا یک داستان خاص نیست، چون هر جامعه‌ای در تاریخ خودش چنین لحظات فداکاری و ایثاری داشته است. آزادی مفت‌ومجانی به‌دست نمی‌آید. همیشه باید بهایی برای شرافت بشری، برای حقوق بشر پرداخت کرد. سؤال اصلی این است که آیا مردم واقعا برای پرداخت این بها آماده هستند یا نه، و اگر آماده پرداخت این بها نیستند، آیا می‌شود آنها را بشر شریف خواند؟ آیا شرافت دارند؟ یک گفته قدیمی است که می‌گوید: فردی که در زندگی چیزی پیدا نمی‌کند که ارزش مردن داشته باشد، زندگی پوچی داشته. پس همیشه باید چیزی در زندگی شما باشد که ارزش جان‌فداکردن داشته باشد. چرا ما این‌طوری هستیم؟ چرا انسان‌ها این‌طوری هستند؟
معیار خیلی سختی برای زندگی است... .
تفکر شخصی من این است که هر آدمی باید طوری زندگی کند که هر روز برای مرگ آماده باشد. منظورم آمادگی اخلاقی است.
فیلم هم مثل خود اعتراض‌ها از نظر مذهبی بسیارغنی است. ما شاهد موعظه کشیش‌ها دربار‌ه بخشش هستیم و از طرفی می‌بینیم که فساد سیاسی هم‌سو با شر و گناه است. این کار باعث شده که به تصور مذهبی از شر در فیلم تجسم ببخشید.
راستش در کل تظاهرات میدان، هر چهار ساعت یک‌بار یک مراسم مذهبی برگزار می‌شد. همه کلیساهایی که در اوکراین فعال هستند مراسم خودشان را داشتند. شرایط کاملا کلیسایی بود و همه از مسلمان گرفته تا یهودی، پروتستان و ارتدوکس در جمعیت حضور داشتند و دعا می‌کردند. به نظرم نکته خیلی‌مهم در جنبش میدان این بود که کلیسا مدافع مردم بود.
«میدان» تصاویر زیبا کم ندارد. همه چیز با دقت طراحی شده و گاه برخی تصاویر شبیه نقاشی هستند. مثلا یکی از تصاویر یادآور تابلو «آزادی مردم را هدایت می‌کند» است. چطور موفق شدید چنین تصاویری بگیرید؟
راستش درباره این مسئله فکر نکرده بودم، اما تمام چیزهایی که می‌بینید قبلا در ذهن شما شکل گرفته است. در ابتدای کار من خودم فیلم می‌گرفتم. برای همین از تعریفت ممنون هستم. 45 دقیقه اول را با دوربین خودم گرفتم. بعدش سه بار با فیلم‌بردار فیلم دیدار داشتم و به او توضیحاتی دادم. او هم روزها فیلم‌برداری می‌کرد و شب‌ها تصاویرش را برایم می‌آورد و خیلی‌زود متوجه شد من به چه چیزی نیاز دارم. کاری که ازش خواستم کاملا واضح بود. بعدش او دیگر فقط تصاویر را برایم می‌فرستاد. من هم می‌نشستم و نگاه می‌کردم و تصاویر لازم را انتخاب می‌کردم. صدها ساعت تصویر داشتم.
درباره طنز فیلم هم صحبت می‌کنید؟
بله، طنز! بگذارید مثالی بزنم. ما دو بار در فیلم آهنگ «خداحافظ ویتای» را می‌شنویم که براساس آهنگ ایتالیایی معروف «خداحافظ خوشگله» طراحی شده. منظورمان از ویتای همان ویکتور یانوکوویچ رئیس‌جمهور وقت اوکراین است. در «میدان» او را به شکل یک دلقک می‌بینیم. در روزهای اعتراض سخنرانی‌های بسیاری شد، ترانه‌های بسیاری خواندند و بسیاری از آنها لحن طنز داشتند. یک سری المان‌های طنز دیگر هم در فیلم هست که در بافت خود تصاویر بود. مثلا جایی یکی دارد با تلفن حرف می‌زند و معلوم است آن سمت خط ازش می‌پرسند کجا هستی و او جواب می‌دهد: «هنوز دعوا می‌کنیم».
قرار بود فیلمی بسازید به نام «بابی یار». یک فیلم داستانی بلند. درباره آن توضیح می‌دهید؟
فیلم درباره کشتار بابی یار در سال 1941 است. می‌خواستم فیلم را به همین شکلی که مستند را ساختم بسازم: بدون قهرمان و با تأکید به توده مردم و دنبال‌کردن ماجرا به شکلی مستندگونه. می‌خواستم ببینم چطور مردم آرام‌آرام به سمت جهنم می‌روند. فیلم‌های زیادی درباره هولوکاست ساخته شده و نشان می‌دهد این مسئله چطور شروع شده است. اما کمتر کسی می‌داند این ماجرا از ژوئن سال 1941 شروع شد، وقتی آلمان‌ها وارد شوروی شدند و شروع کردند به کشتن و اولین قتل‌عام واقعی هم در کی‌یف رخ داد.
به‌نظر می‌رسد دوست دارید فقط درباره سوژه‌های داغ فیلم بسازید. هنوز هم در وطنتان کارهای شما را نقد می‌کنند؟
برعکس است. این من نیستم که به چالش کشیده می‌شوم یا منتقدان با من مخالفت می‌کنند. این منتقدان هستند که به چالش کشیده می‌شوند و با مخالفت من روبه‌رو می‌شوند. آنها مشکل دارند، من که مشکلی ندارم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.