|

دیکتاتوری صدا

محمدرضا اصلانی

صدا و تصویرِ تهران همواره از نظر زیبایی‌شناسی و مفهومی یکی از دغدغه‌های من بوده. به نظرم مسئله صدا یک مسئله بنیادین است. صدا بیش از اینکه ذات اطلاع‌رسانی داشته باشد ذات دراماتیک دارد؛ چون تصویر به شما اطلاعات می‌دهد، اما صدا اطلاع نمی‌دهد بلکه دراما و فضا ایجاد می‌کند. در واقع سؤال اصلی این است که این فضای دراماتیک چه نقشی در انسان‌ها و محیط زیست و جامعه دارد؛ اینکه یک شهر چه صداهایی در خودش تولید می‌کند و در واقع یک شهر چه صداهایی را در خودش جذب می‌کند؟ مثلا در دهه ۴۰ زمانی که ما دانشجو بودیم، روزهایی بود که در چهارراه پهلوی سابق می‌ایستادیم و شاید 10 ساعت با دوستانمان بحث می‌کردیم. اغراق نمی‌کنم، چون از صبح بحث داشتیم تا غروب و صدای حرف‌زدن ما کامل به هم می‌رسید، اما الان چنین چیزی امکان‌پذیر نیست. صدا دیگر به ما فرصت دیالوگ برقرارکردن نمی‌دهد. محلی بود بالا‌تر از میدان ولیعصر که وقتی گنجشک‌ها شروع به خواندن می‌کردند حتی صدای اتومبیل‌ها هم به گوش نمی‌رسید. اینها همه از بین رفتند و چنین صدایی دیگر تولید نمی‌شود. در‌‌ همان سال‌های دهه ۷۰ هم شما صدای مردم و حرف‌زدنشان را می‌شنیدید و هنوز صدای طبیعت جاری بود، مثل صدای باد میان درختان یا پرندگان و...، این صدا‌ها دیگر وجود ندارد و صدا‌ها از زیر به بم تبدیل شده و تغییر ماهیت داده است.
تک‌صدایی، انسان را حذف می‌کند
وضعیت صدا در همه کلان‌شهر‌ها شاید این‌طور نباشد. الان نیویورک چنین صدایی ندارد یا مثلا لس‌آنجلس با نیویورک فرق دارد و هنوز در آنجا صدای موج دریا و پرندگان را می‌شنوید، اما در تهران جز یک صدای ممتد عبورومرور اتومبیل و یک صدای بم متداوم ضربه‌زننده چیزی نمی‌شنوید. این اتفاق ذهن را از یک موقعیت تحلیلی به شنیدن تنها یک صدا تقلیل داده. وقتی صدا‌ها مختلف باشد ذهن مجبور به تحلیل می‌شود، اما تک‌صدایی تحلیلی ندارد. برای اینکه در چندصدایی دیالوگ برقرار است، اما تک‌صدایی چنین شاخص‌هایی ندارد. در واقع این نشان می‌دهد انسان در حال حذف‌شدن است و به جای صدای انسان یک صدای مبهم بی‌شخصیت جایگزین صدای انسان می‌شود. انسان دیگر وجود ندارد و صدایی که جایگزین شده به معنایی می‌توان گفت یک صدای تقدیری با رویکرد جدید است؛ برای اینکه انسان در تولیدش نقشی ندارد. شما دیگر حتی صدای پای خودتان را نمی‌شنوید. من می‌توانم بایستم یا صدای قدم‌هایم را کم و زیاد کنم اما صدایی که فضای ما را دربرگرفته در واقع یک مجموعه است، یک کلکتیویته از صداهای صنعتی است که چنان با هم ترکیب شده که در واقع به یک صدا تبدیل شده؛ تک‌صدایی که انسان را حذف می‌کند؛ حتی اراده معطوف انسانی را هم حذف می‌کند یعنی وقتی ترمز هم می‌کنید صدایش را نمی‌شنوید. بر همین اساس چون تولید و توقف این صدا از حیطه اختیار انسان خارج شده تبدیل به یک تقدیر شده. حتی پرندگان هم از تهران مهاجرت کرده‌اند؛ یعنی این صدا را نمی‌خواهند. ما تاریخ صدای انسان را نداریم، مثلا نمی‌دانیم در قرون وسطی چه صدایی در شهر‌ها وجود داشته. تقریبا از اواخر دهه ۶۰ این بحث با حمیدرضا اردلان درباره صدای شهر شروع شد و اوایل دهه هفتاد بود که او با یک عده از دانشجویان مشغول به کار و تحقیقات شد؛ محلات مختلف را زون‌بندی کرده و تاریخ‌های مشخصی برای این کار تعیین کردند. اردلان هوشمندانه تصمیم گرفت صدا را به یک سیستم تاریخ‌نگارانه تبدیل کند. در واقع مسئله اصلی سیستماتیک‌شدن این پروسه است. از طرفی اردلان توجه علمی به موسیقی دارد و در واقع موسیقی بیت هم که کار می‌کند، موقعیت موسیقایی صداست. یعنی چگونه خود صدا می‌تواند موسیقی مطلق خودش باشد و یک نت از کلاویه پیانو بدون اینکه آغاز یک قطعه باشد، چگونه به‌تنهایی یک امر موسیقایی است و موسیقی چگونه به ضربه تبدیل می‌شود.
نقش صدا در بستر فرهنگ
موسیقی ایرانی مونوفونیک است اما موسیقی غربی پلی‌فونیک است و موسیقی پلی‌فونیک احتیاج به هارمونی دارد، ولی موسیقی مونوفونیک احتیاج به هارمونی ندارد. این خودش نشان‌دهنده نقش فرهنگی صدا در جامعه است. این امر طبیعتا در وضعیت اجتماعی و سیاسی هم تأثیر دارد. وقتی همه صدا‌ها به یک صدا تبدیل می‌شود، ما با یک دیکتاتوری صدایی روبه‌رو می‌شویم. این تک‌صدایی موسیقی تا تک‌صدایی شهری گسترش پیدا می‌کند و دامنه وسیعی از تأملات و رفتار‌ها را دربر می‌گیرد. یکی از شکنجه‌های باستانی در جهان از چین گرفته تا اروپا این بوده که یک صدا را دائما برای انسان پخش کنند؛ این شکنجه انسان را دیوانه می‌کند، حتی بعضی اوقات برای شکنجه موسیقی موردعلاقه فرد را برایش پخش می‌کنند! چون تداوم شنیدن یک موسیقی فرد را گنگ می‌کند. به‌نوعی می‌توان گفت ما درحال‌حاضر در یک شکنجه‌گاه هستیم. برای چه آدم‌ها این‌قدر عصبی و مجنون‌اند، چرا همه پرخاشگر شده‌اند؟ ظاهرا دلیلی هم ندارد اما درواقع این تک‌صدایی مداوم بیمار‌کننده است و ما را به جنون رسانده، اما چون در ۴۰، ۵۰ سال گذشته به تدریج اتفاق افتاده، ما متوجه نشدیم. ما در واقع به جنون خودمان عادت کرده‌ایم و اگر این جنون را نداشته باشیم به نظر غیرطبیعی می‌آید. این مسئله آسیب اجتماعی عظیمی است. این ضربه‌ای که به اعصاب انسان‌ها وارد می‌شود جبران‌ناپذیر است. مشخص است که کسی نمی‌تواند در این وضعیت چندصدایی را بشنود و اصلا چندصدایی برای ما مفهومی ندارد. حالا این چندصدایی ابعاد مختلف دارد؛ می‌تواند فرهنگی، سیاسی و اجتماعی باشد؛ حتی روشنفکران ما هم صرفا به نظام‌های تک‌ساحتی اندیشه اکتفا می‌کنند و فضا را برای تفکرات دیگر می‌بندند. در قسمتی از نمایش‌نامه آلبر کامو کالیگولا رو به اعضای سنا می‌گوید: «از من تشکر کنید که شما را می‌کشم، به جای اینکه شما را بپوسانم»؛ این پوساندن جامعه است.

صدا و تصویرِ تهران همواره از نظر زیبایی‌شناسی و مفهومی یکی از دغدغه‌های من بوده. به نظرم مسئله صدا یک مسئله بنیادین است. صدا بیش از اینکه ذات اطلاع‌رسانی داشته باشد ذات دراماتیک دارد؛ چون تصویر به شما اطلاعات می‌دهد، اما صدا اطلاع نمی‌دهد بلکه دراما و فضا ایجاد می‌کند. در واقع سؤال اصلی این است که این فضای دراماتیک چه نقشی در انسان‌ها و محیط زیست و جامعه دارد؛ اینکه یک شهر چه صداهایی در خودش تولید می‌کند و در واقع یک شهر چه صداهایی را در خودش جذب می‌کند؟ مثلا در دهه ۴۰ زمانی که ما دانشجو بودیم، روزهایی بود که در چهارراه پهلوی سابق می‌ایستادیم و شاید 10 ساعت با دوستانمان بحث می‌کردیم. اغراق نمی‌کنم، چون از صبح بحث داشتیم تا غروب و صدای حرف‌زدن ما کامل به هم می‌رسید، اما الان چنین چیزی امکان‌پذیر نیست. صدا دیگر به ما فرصت دیالوگ برقرارکردن نمی‌دهد. محلی بود بالا‌تر از میدان ولیعصر که وقتی گنجشک‌ها شروع به خواندن می‌کردند حتی صدای اتومبیل‌ها هم به گوش نمی‌رسید. اینها همه از بین رفتند و چنین صدایی دیگر تولید نمی‌شود. در‌‌ همان سال‌های دهه ۷۰ هم شما صدای مردم و حرف‌زدنشان را می‌شنیدید و هنوز صدای طبیعت جاری بود، مثل صدای باد میان درختان یا پرندگان و...، این صدا‌ها دیگر وجود ندارد و صدا‌ها از زیر به بم تبدیل شده و تغییر ماهیت داده است.
تک‌صدایی، انسان را حذف می‌کند
وضعیت صدا در همه کلان‌شهر‌ها شاید این‌طور نباشد. الان نیویورک چنین صدایی ندارد یا مثلا لس‌آنجلس با نیویورک فرق دارد و هنوز در آنجا صدای موج دریا و پرندگان را می‌شنوید، اما در تهران جز یک صدای ممتد عبورومرور اتومبیل و یک صدای بم متداوم ضربه‌زننده چیزی نمی‌شنوید. این اتفاق ذهن را از یک موقعیت تحلیلی به شنیدن تنها یک صدا تقلیل داده. وقتی صدا‌ها مختلف باشد ذهن مجبور به تحلیل می‌شود، اما تک‌صدایی تحلیلی ندارد. برای اینکه در چندصدایی دیالوگ برقرار است، اما تک‌صدایی چنین شاخص‌هایی ندارد. در واقع این نشان می‌دهد انسان در حال حذف‌شدن است و به جای صدای انسان یک صدای مبهم بی‌شخصیت جایگزین صدای انسان می‌شود. انسان دیگر وجود ندارد و صدایی که جایگزین شده به معنایی می‌توان گفت یک صدای تقدیری با رویکرد جدید است؛ برای اینکه انسان در تولیدش نقشی ندارد. شما دیگر حتی صدای پای خودتان را نمی‌شنوید. من می‌توانم بایستم یا صدای قدم‌هایم را کم و زیاد کنم اما صدایی که فضای ما را دربرگرفته در واقع یک مجموعه است، یک کلکتیویته از صداهای صنعتی است که چنان با هم ترکیب شده که در واقع به یک صدا تبدیل شده؛ تک‌صدایی که انسان را حذف می‌کند؛ حتی اراده معطوف انسانی را هم حذف می‌کند یعنی وقتی ترمز هم می‌کنید صدایش را نمی‌شنوید. بر همین اساس چون تولید و توقف این صدا از حیطه اختیار انسان خارج شده تبدیل به یک تقدیر شده. حتی پرندگان هم از تهران مهاجرت کرده‌اند؛ یعنی این صدا را نمی‌خواهند. ما تاریخ صدای انسان را نداریم، مثلا نمی‌دانیم در قرون وسطی چه صدایی در شهر‌ها وجود داشته. تقریبا از اواخر دهه ۶۰ این بحث با حمیدرضا اردلان درباره صدای شهر شروع شد و اوایل دهه هفتاد بود که او با یک عده از دانشجویان مشغول به کار و تحقیقات شد؛ محلات مختلف را زون‌بندی کرده و تاریخ‌های مشخصی برای این کار تعیین کردند. اردلان هوشمندانه تصمیم گرفت صدا را به یک سیستم تاریخ‌نگارانه تبدیل کند. در واقع مسئله اصلی سیستماتیک‌شدن این پروسه است. از طرفی اردلان توجه علمی به موسیقی دارد و در واقع موسیقی بیت هم که کار می‌کند، موقعیت موسیقایی صداست. یعنی چگونه خود صدا می‌تواند موسیقی مطلق خودش باشد و یک نت از کلاویه پیانو بدون اینکه آغاز یک قطعه باشد، چگونه به‌تنهایی یک امر موسیقایی است و موسیقی چگونه به ضربه تبدیل می‌شود.
نقش صدا در بستر فرهنگ
موسیقی ایرانی مونوفونیک است اما موسیقی غربی پلی‌فونیک است و موسیقی پلی‌فونیک احتیاج به هارمونی دارد، ولی موسیقی مونوفونیک احتیاج به هارمونی ندارد. این خودش نشان‌دهنده نقش فرهنگی صدا در جامعه است. این امر طبیعتا در وضعیت اجتماعی و سیاسی هم تأثیر دارد. وقتی همه صدا‌ها به یک صدا تبدیل می‌شود، ما با یک دیکتاتوری صدایی روبه‌رو می‌شویم. این تک‌صدایی موسیقی تا تک‌صدایی شهری گسترش پیدا می‌کند و دامنه وسیعی از تأملات و رفتار‌ها را دربر می‌گیرد. یکی از شکنجه‌های باستانی در جهان از چین گرفته تا اروپا این بوده که یک صدا را دائما برای انسان پخش کنند؛ این شکنجه انسان را دیوانه می‌کند، حتی بعضی اوقات برای شکنجه موسیقی موردعلاقه فرد را برایش پخش می‌کنند! چون تداوم شنیدن یک موسیقی فرد را گنگ می‌کند. به‌نوعی می‌توان گفت ما درحال‌حاضر در یک شکنجه‌گاه هستیم. برای چه آدم‌ها این‌قدر عصبی و مجنون‌اند، چرا همه پرخاشگر شده‌اند؟ ظاهرا دلیلی هم ندارد اما درواقع این تک‌صدایی مداوم بیمار‌کننده است و ما را به جنون رسانده، اما چون در ۴۰، ۵۰ سال گذشته به تدریج اتفاق افتاده، ما متوجه نشدیم. ما در واقع به جنون خودمان عادت کرده‌ایم و اگر این جنون را نداشته باشیم به نظر غیرطبیعی می‌آید. این مسئله آسیب اجتماعی عظیمی است. این ضربه‌ای که به اعصاب انسان‌ها وارد می‌شود جبران‌ناپذیر است. مشخص است که کسی نمی‌تواند در این وضعیت چندصدایی را بشنود و اصلا چندصدایی برای ما مفهومی ندارد. حالا این چندصدایی ابعاد مختلف دارد؛ می‌تواند فرهنگی، سیاسی و اجتماعی باشد؛ حتی روشنفکران ما هم صرفا به نظام‌های تک‌ساحتی اندیشه اکتفا می‌کنند و فضا را برای تفکرات دیگر می‌بندند. در قسمتی از نمایش‌نامه آلبر کامو کالیگولا رو به اعضای سنا می‌گوید: «از من تشکر کنید که شما را می‌کشم، به جای اینکه شما را بپوسانم»؛ این پوساندن جامعه است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.