|

برای عزت که جز عزت ایران نمی‌خواست

محمود عمرانی

نوشتن درباره بزرگان بسیار سخت و دشوار است. احساس می‌کنم همانند فردی هستم که از پای کوه می‌خواهد تصویری از قله را ترسیم کند. شاید توصیف قله یا کوه بلند از بالای آن آسان باشد، اما به‌سختی می‌توان از پایین کوه تصویری نزدیک به واقع را از قله ترسیم کرد. سحابی برای من یکی از قله‌های بلند تاریخ معاصر ایران است.

آشنایی من با مرحوم مهندس عزت‌الله سحابی به اوایل دهه 60 بازمی‌گردد. قبلا نام او را شنیده بودم، اما از نزدیک با او مواجه نشده بودم. می‌دانستم که یکی از اعضای نهضت آزادی و از مبارزان زمان شاه بوده است و سالیان طولانی از عمرش را در زندان‌های شاه سپری کرده است.
با جمعی از دوستان و هم‌فکران که در زندان شاه با هم، هم‌فکر و هم‌بند و هم‌موضع بودیم تصمیم گرفتیم با توجه به شرایط آن دوران، فعالیتی صنعتی را شروع کنیم تا شاید بتوانیم به سهم خود نقشی مثبت در ایجاد و گسترش صنایع واسطه و مادر ایجاد کنیم. از ایشان هم دعوت شد. جلسات و دیدارهایی برگزار کردیم و بحث‌های زیادی داشتیم و سرانجام تصمیم به احداث یک کارخانه (واحد تولیدی) که محصولش مواد اولیه صنایع چینی و شیشه و سرامیک را تأمین می‌کرد، گرفتیم.
در این جلسات بود که از نزدیک با مهندس آشنا شدم و این آشنایی تا پایان زندگی او (نزدیک به 30سال) ادامه داشت. به‌شدت مجذوب اخلاق، روحیات، افکار، اندیشه‌ها و شخصیت انسانی و بامحبت او شدم و همکاری با او را علاوه بر آن فعالیت اقتصادی، در انتشار مجله ایران فردا و فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی ادامه دادم. از او بسیار آموختم و بسیار تأثیر پذیرفتم. بی‌تکلف و ساده بود، نگاهی ملی داشت، شجاع بود و نظراتش را با صراحت ابراز می‌کرد، دلسوز ایران و انقلاب بود. هر کس که او را می‌شناخت و حتی کسانی که با عقاید و نظرات او مخالف بودند، به ایمان، صداقت، صمیمیت و سلامت او معترف بودند. به سوسیال‌دموکراسی باور داشت و معتقد بود که توسعه اقتصادی پیش‌نیاز تحقق آن است. هرگاه لایحه بودجه از طرف دولت‌ها به مجلس ارائه می‌شد، آن را با دقت مطالعه می‌کرد و نظرات و انتقادات خود را با مسئولان وقت در میان می‌گذاشت یا در قالب مقاله و سخنرانی ارائه می‌داد. بر این باور بود که تقویت بورژوازی ملی و توسعه درون‌زا ضرورت این مرحله از تحول اقتصادی جامعه ایران است. به عقاید و نظرات دیگران بها می‌داد و در تصمیم‌گیری‌های جمعی، چه در جلسات هیأت‌مدیره فعالیت اقتصادی یا تحریریه مجله ایران فردا کاملا دموکراتیک برخورد می‌کرد و تابع نظر اکثریت اعضا بود. تحریریه ایران فردا یک تجربه خیلی خوب برای تمرین دموکراسی در ضمن انجام یک کار اجرائی برای همه بود. ایران فردا مجله‌ای بود که قبل از اینکه در جامعه حرکت اصلاح‌طلبی مطرح شود، منتشر می‌شد و از سال 1376 به‌بعد، با مطرح شدن گفتمان اصلاحات و شرایط جدید اجتماعی و سیاسی در کشور باز هم توانست با همان ظرفیت به فعالیتش ادامه دهد و حتی پررنگ‌تر و برجسته‌تر شود. شاید به این دلیل که ایران فردا در شرایط جدید نیز حرف‌هایی برای گفتن داشت و این راز ماندگاری ایران فردا بود. به قول «تویین‌بی»، مورخ معروف انگلیسی: «تمدن‌ها و نظام‌ها زمانی از هم می‌پاشند که برای مسائل جدید پاسخ‌های کهنه بدهند» و خوشبختانه ایران فردا با مدیریت مهندس سحابی می‌توانست در شرایط جدید حرف‌های جدید بزند.
مهندس با تاریخ ایران و جهان آشنا بود و به تاریخ معاصر ایران تسلط کامل داشت. گاه در مباحث اجتماعی و سیاسی مثال‌هایی را از تاریخ معاصر ایران و مقایسه آن با حوادث و رخدادهای جامعه مطرح می‌کرد که بسیار آموزنده بود. حافظه‌ای قوی و قلمی ‌توانا داشت. به انباشت تجربه و بهره‌گیری از تجارب تاریخی بها می‌داد و بر این باور بود که در ایران تجارب تاریخی از نسل‌های قبل به نسل کنونی منتقل نشده و نوعی گسست در تاریخ ایران رخ داده است. به اخلاق در سیاست یا سیاست اخلاقی اعتقاد داشت و در موارد مختلف با دوستان و هم‌فکرانش مشورت می‌کرد. مهندس همیشه نسبت به تمامیت ارضی و منافع ملی کشور حساس بود. با اینکه از نظر مواضع سیاسی به برخی مسائل انتقاد داشت، اما از بسیاری از کسانی که طرف انتقاد او بودند، بیشتر برای تمامیت ارضی ایران دلسوزی می‌کرد. من وقتی مواضع مهندس را در مورد استقلال و حفظ تمامیت ارضی و مخالفتش را با سیاسیونی که به تمامیت ارضی توجه نداشتند یا کسانی که با تجزیه‌طلبان همکاری می‌کردند، می‌دیدم و با برخی تلخکامی‌هایش در عرصه سیاسی مقایسه می‌کردم، یاد این شعر هوشنگ ابتهاج می‌افتادم که می‌گوید:
آنکه او امروز در بند شماست / در غم فردای فرزند شماست
در آن دوران بحث اهمیت و اولویت ایران یا اسلام در میان سیاسیون مطرح بود و سحابی بر این باور بود که باید ایرانی وجود داشته باشد که در آن اسلام و آرمان‌های اسلامی ‌تحقق پیدا کند.
فعالیت سیاسی را به‌عنوان یک وظیفه ملی و مذهبی می‌دانست و تمامی ‌دوران زندگی خود را، از نوجوانی تا پایان عمر، به اجرا و تحقق این وظیفه اختصاص داد. من بارها شاهد بودم که مهندس در جلسات، این آیه را تلاوت می‌کرد: «جاء من اقصی المدینه رجل یسعی قال یا قوم اتبعوا المرسلین. اتبعوا من لایسئلکم اجرا. از دورترین جای شهر مردی که می‌دوید آمد. گفت‌ ای قوم از فرستاده‌شدگان پیروی کنید. از کسانی پیروی کنید که از شما مزد و پاداشی نخواهند». مهندس در توضیح و تفسیر این آیه می‌گفت: اگر کسی ادعا می‌کند که برای مردم و مملکت کار می‌کند نباید دنبال مزد و پاداش باشد. مسئله این است آنکه مردم را به راهی دعوت می‌کند و آن‌که پیامی‌ می‌دهد و حرکتی اجتماعی می‌کند، نباید به فکر مزد و پاداش باشد و حتی نباید در ذهنش این محاسبات را بکند. وقتی کسی تجارتی راه می‌اندازد؛ طبیعی و بدیهی است که به‌دنبال سود و منفعت باشد و اساسا رمز رشد جامعه از نظر اقتصادی، تمایل بشر به جلب منفعت و کسب حداکثر سود است؛ غریزه‌ای که خداوند در درون آدمی ‌گذاشته و کارایی آن در رشد اقتصادی و پیشرفت مادی جامعه غیرقابل انکار است، اما در کنار این مسئله، وقتی شما ادعایی فراتر از مناسبات مادی روزانه می‌کنید، از اخلاق حرف می‌زنید و از مبارزه و ایثار سخن می‌گویید، نباید در محاسباتتان مزد و پاداش یا قدردانی و سپاس را برای خودتان در نظر بگیرید.
من هرگاه در ذهنم مهندس را تصور می‌کنم، او را در دشتی دور و فراخ در بالای کوه‌هایی بلند در حالی که ابرهایی سفید از بالای سرش در حرکتند، می‌بینم که صدایش در فضا طنین افکنده است: «از کسانی تبعیت کنید که مزد و پاداش و قدردانی و سپاس از شما نخواهند». به نظر من، راز ماندگاری مهندس و پایداری‌اش در عرصه‌ سیاسی و اجتماعی، اعتقاد راسخ وی به این آیه بود و در بیش از 60 سال فعالیت سیاسی‌اش چیزی را برای خود نمی‌خواست و همیشه دنبال منافع ملی بود و در سختی‌ها و محرومیت‌ها به مشکلات خودش فکر نمی‌کرد و فقط نگران تضییع منافع ملی بود. به همین دلیل نیز در کامیابی‌ها و آنگاه که در اجتماعات اوایل انقلاب با تحسین و تشویق جماعت‌های گسترده مواجه می‌شد، مغرور نمی‌شد و در سختی‌ها و تنهایی‌ها نیز یأس و ناامیدی به درونش راه نمی‌یافت.
چه در آن ایام که مسئولیت‌هایی در شورای انقلاب، مجلس خبرگان، سازمان برنامه و بودجه و مشاور وزرای اقتصاد و صنعت داشت و چه ایامی‌که به دلیل برخی اختلاف نظرها، از مسئولیت‌های اجرائی کناره گرفت و به فعالیت‌های اقتصادی و فرهنگی پرداخت، همواره دغدغه ارتقای ایران، حفظ انقلاب در راستای اهداف و آرمان‌های آن و بهبود وضعیت معیشت مردم را سرلوحه فعالیت خود قرار داد.
اشتباهاتش را می‌پذیرفت و از دوستانش می‌خواست که به او انتقاد کنند و در مواجهه با نظرات مخالف، سعی می‌کرد با منطق و استدلال، نظر مخالف را اصلاح کند. شخصیتی فراجناحی داشت و در میان همفکران و دوستانش از گرایش‌های نزدیک به چپ تا تفکرات لیبرالیستی وجود داشت و همگی برای او احترام زیادی قائل بودند. یکی از دغدغه‌های مهم اواخر عمرش تشکیل یک حزب سیاسی بود که باوجود تلاش زیاد، (هم به دلیل شرایط خاص آن دوران و هم به دلیل شخصیت ویژه خود او) تحقق نیافت.‌گرچه فعالیت‌های اجتماعی متعددی را راه‌اندازی کرد و برای شرکت در انتخابات مجلس در سال 1378، از دوستان و همفکرانش دعوت به همکاری کرد، اما همیشه فعالیت‌های اجتماعی وی شبیه یک جبهه بود تا یک حزب، چراکه همفکران و همراهان او دارای گرایش‌های اقتصادی و سیاسی متفاوت و بعضا متضاد بودند و این تنوع افکار و نظرات به دلیل شخصیت ملی او بود که این ظرفیت را داشت تا گرایش‌های متفاوت و گاه متضاد را در چارچوب منافع ملی، دور هم جمع کند. در اواخر عمر به‌شدت نگران سرنوشت ایران بود و این نگرانی را بارها و به اشکال گوناگون با دوستان و همفکرانش در میان می‌گذاشت.
یادش را گرامی ‌می‌دارم و برایش آرزوی رحمت و آمرزش از درگاه پروردگار دارم.

نوشتن درباره بزرگان بسیار سخت و دشوار است. احساس می‌کنم همانند فردی هستم که از پای کوه می‌خواهد تصویری از قله را ترسیم کند. شاید توصیف قله یا کوه بلند از بالای آن آسان باشد، اما به‌سختی می‌توان از پایین کوه تصویری نزدیک به واقع را از قله ترسیم کرد. سحابی برای من یکی از قله‌های بلند تاریخ معاصر ایران است.

آشنایی من با مرحوم مهندس عزت‌الله سحابی به اوایل دهه 60 بازمی‌گردد. قبلا نام او را شنیده بودم، اما از نزدیک با او مواجه نشده بودم. می‌دانستم که یکی از اعضای نهضت آزادی و از مبارزان زمان شاه بوده است و سالیان طولانی از عمرش را در زندان‌های شاه سپری کرده است.
با جمعی از دوستان و هم‌فکران که در زندان شاه با هم، هم‌فکر و هم‌بند و هم‌موضع بودیم تصمیم گرفتیم با توجه به شرایط آن دوران، فعالیتی صنعتی را شروع کنیم تا شاید بتوانیم به سهم خود نقشی مثبت در ایجاد و گسترش صنایع واسطه و مادر ایجاد کنیم. از ایشان هم دعوت شد. جلسات و دیدارهایی برگزار کردیم و بحث‌های زیادی داشتیم و سرانجام تصمیم به احداث یک کارخانه (واحد تولیدی) که محصولش مواد اولیه صنایع چینی و شیشه و سرامیک را تأمین می‌کرد، گرفتیم.
در این جلسات بود که از نزدیک با مهندس آشنا شدم و این آشنایی تا پایان زندگی او (نزدیک به 30سال) ادامه داشت. به‌شدت مجذوب اخلاق، روحیات، افکار، اندیشه‌ها و شخصیت انسانی و بامحبت او شدم و همکاری با او را علاوه بر آن فعالیت اقتصادی، در انتشار مجله ایران فردا و فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی ادامه دادم. از او بسیار آموختم و بسیار تأثیر پذیرفتم. بی‌تکلف و ساده بود، نگاهی ملی داشت، شجاع بود و نظراتش را با صراحت ابراز می‌کرد، دلسوز ایران و انقلاب بود. هر کس که او را می‌شناخت و حتی کسانی که با عقاید و نظرات او مخالف بودند، به ایمان، صداقت، صمیمیت و سلامت او معترف بودند. به سوسیال‌دموکراسی باور داشت و معتقد بود که توسعه اقتصادی پیش‌نیاز تحقق آن است. هرگاه لایحه بودجه از طرف دولت‌ها به مجلس ارائه می‌شد، آن را با دقت مطالعه می‌کرد و نظرات و انتقادات خود را با مسئولان وقت در میان می‌گذاشت یا در قالب مقاله و سخنرانی ارائه می‌داد. بر این باور بود که تقویت بورژوازی ملی و توسعه درون‌زا ضرورت این مرحله از تحول اقتصادی جامعه ایران است. به عقاید و نظرات دیگران بها می‌داد و در تصمیم‌گیری‌های جمعی، چه در جلسات هیأت‌مدیره فعالیت اقتصادی یا تحریریه مجله ایران فردا کاملا دموکراتیک برخورد می‌کرد و تابع نظر اکثریت اعضا بود. تحریریه ایران فردا یک تجربه خیلی خوب برای تمرین دموکراسی در ضمن انجام یک کار اجرائی برای همه بود. ایران فردا مجله‌ای بود که قبل از اینکه در جامعه حرکت اصلاح‌طلبی مطرح شود، منتشر می‌شد و از سال 1376 به‌بعد، با مطرح شدن گفتمان اصلاحات و شرایط جدید اجتماعی و سیاسی در کشور باز هم توانست با همان ظرفیت به فعالیتش ادامه دهد و حتی پررنگ‌تر و برجسته‌تر شود. شاید به این دلیل که ایران فردا در شرایط جدید نیز حرف‌هایی برای گفتن داشت و این راز ماندگاری ایران فردا بود. به قول «تویین‌بی»، مورخ معروف انگلیسی: «تمدن‌ها و نظام‌ها زمانی از هم می‌پاشند که برای مسائل جدید پاسخ‌های کهنه بدهند» و خوشبختانه ایران فردا با مدیریت مهندس سحابی می‌توانست در شرایط جدید حرف‌های جدید بزند.
مهندس با تاریخ ایران و جهان آشنا بود و به تاریخ معاصر ایران تسلط کامل داشت. گاه در مباحث اجتماعی و سیاسی مثال‌هایی را از تاریخ معاصر ایران و مقایسه آن با حوادث و رخدادهای جامعه مطرح می‌کرد که بسیار آموزنده بود. حافظه‌ای قوی و قلمی ‌توانا داشت. به انباشت تجربه و بهره‌گیری از تجارب تاریخی بها می‌داد و بر این باور بود که در ایران تجارب تاریخی از نسل‌های قبل به نسل کنونی منتقل نشده و نوعی گسست در تاریخ ایران رخ داده است. به اخلاق در سیاست یا سیاست اخلاقی اعتقاد داشت و در موارد مختلف با دوستان و هم‌فکرانش مشورت می‌کرد. مهندس همیشه نسبت به تمامیت ارضی و منافع ملی کشور حساس بود. با اینکه از نظر مواضع سیاسی به برخی مسائل انتقاد داشت، اما از بسیاری از کسانی که طرف انتقاد او بودند، بیشتر برای تمامیت ارضی ایران دلسوزی می‌کرد. من وقتی مواضع مهندس را در مورد استقلال و حفظ تمامیت ارضی و مخالفتش را با سیاسیونی که به تمامیت ارضی توجه نداشتند یا کسانی که با تجزیه‌طلبان همکاری می‌کردند، می‌دیدم و با برخی تلخکامی‌هایش در عرصه سیاسی مقایسه می‌کردم، یاد این شعر هوشنگ ابتهاج می‌افتادم که می‌گوید:
آنکه او امروز در بند شماست / در غم فردای فرزند شماست
در آن دوران بحث اهمیت و اولویت ایران یا اسلام در میان سیاسیون مطرح بود و سحابی بر این باور بود که باید ایرانی وجود داشته باشد که در آن اسلام و آرمان‌های اسلامی ‌تحقق پیدا کند.
فعالیت سیاسی را به‌عنوان یک وظیفه ملی و مذهبی می‌دانست و تمامی ‌دوران زندگی خود را، از نوجوانی تا پایان عمر، به اجرا و تحقق این وظیفه اختصاص داد. من بارها شاهد بودم که مهندس در جلسات، این آیه را تلاوت می‌کرد: «جاء من اقصی المدینه رجل یسعی قال یا قوم اتبعوا المرسلین. اتبعوا من لایسئلکم اجرا. از دورترین جای شهر مردی که می‌دوید آمد. گفت‌ ای قوم از فرستاده‌شدگان پیروی کنید. از کسانی پیروی کنید که از شما مزد و پاداشی نخواهند». مهندس در توضیح و تفسیر این آیه می‌گفت: اگر کسی ادعا می‌کند که برای مردم و مملکت کار می‌کند نباید دنبال مزد و پاداش باشد. مسئله این است آنکه مردم را به راهی دعوت می‌کند و آن‌که پیامی‌ می‌دهد و حرکتی اجتماعی می‌کند، نباید به فکر مزد و پاداش باشد و حتی نباید در ذهنش این محاسبات را بکند. وقتی کسی تجارتی راه می‌اندازد؛ طبیعی و بدیهی است که به‌دنبال سود و منفعت باشد و اساسا رمز رشد جامعه از نظر اقتصادی، تمایل بشر به جلب منفعت و کسب حداکثر سود است؛ غریزه‌ای که خداوند در درون آدمی ‌گذاشته و کارایی آن در رشد اقتصادی و پیشرفت مادی جامعه غیرقابل انکار است، اما در کنار این مسئله، وقتی شما ادعایی فراتر از مناسبات مادی روزانه می‌کنید، از اخلاق حرف می‌زنید و از مبارزه و ایثار سخن می‌گویید، نباید در محاسباتتان مزد و پاداش یا قدردانی و سپاس را برای خودتان در نظر بگیرید.
من هرگاه در ذهنم مهندس را تصور می‌کنم، او را در دشتی دور و فراخ در بالای کوه‌هایی بلند در حالی که ابرهایی سفید از بالای سرش در حرکتند، می‌بینم که صدایش در فضا طنین افکنده است: «از کسانی تبعیت کنید که مزد و پاداش و قدردانی و سپاس از شما نخواهند». به نظر من، راز ماندگاری مهندس و پایداری‌اش در عرصه‌ سیاسی و اجتماعی، اعتقاد راسخ وی به این آیه بود و در بیش از 60 سال فعالیت سیاسی‌اش چیزی را برای خود نمی‌خواست و همیشه دنبال منافع ملی بود و در سختی‌ها و محرومیت‌ها به مشکلات خودش فکر نمی‌کرد و فقط نگران تضییع منافع ملی بود. به همین دلیل نیز در کامیابی‌ها و آنگاه که در اجتماعات اوایل انقلاب با تحسین و تشویق جماعت‌های گسترده مواجه می‌شد، مغرور نمی‌شد و در سختی‌ها و تنهایی‌ها نیز یأس و ناامیدی به درونش راه نمی‌یافت.
چه در آن ایام که مسئولیت‌هایی در شورای انقلاب، مجلس خبرگان، سازمان برنامه و بودجه و مشاور وزرای اقتصاد و صنعت داشت و چه ایامی‌که به دلیل برخی اختلاف نظرها، از مسئولیت‌های اجرائی کناره گرفت و به فعالیت‌های اقتصادی و فرهنگی پرداخت، همواره دغدغه ارتقای ایران، حفظ انقلاب در راستای اهداف و آرمان‌های آن و بهبود وضعیت معیشت مردم را سرلوحه فعالیت خود قرار داد.
اشتباهاتش را می‌پذیرفت و از دوستانش می‌خواست که به او انتقاد کنند و در مواجهه با نظرات مخالف، سعی می‌کرد با منطق و استدلال، نظر مخالف را اصلاح کند. شخصیتی فراجناحی داشت و در میان همفکران و دوستانش از گرایش‌های نزدیک به چپ تا تفکرات لیبرالیستی وجود داشت و همگی برای او احترام زیادی قائل بودند. یکی از دغدغه‌های مهم اواخر عمرش تشکیل یک حزب سیاسی بود که باوجود تلاش زیاد، (هم به دلیل شرایط خاص آن دوران و هم به دلیل شخصیت ویژه خود او) تحقق نیافت.‌گرچه فعالیت‌های اجتماعی متعددی را راه‌اندازی کرد و برای شرکت در انتخابات مجلس در سال 1378، از دوستان و همفکرانش دعوت به همکاری کرد، اما همیشه فعالیت‌های اجتماعی وی شبیه یک جبهه بود تا یک حزب، چراکه همفکران و همراهان او دارای گرایش‌های اقتصادی و سیاسی متفاوت و بعضا متضاد بودند و این تنوع افکار و نظرات به دلیل شخصیت ملی او بود که این ظرفیت را داشت تا گرایش‌های متفاوت و گاه متضاد را در چارچوب منافع ملی، دور هم جمع کند. در اواخر عمر به‌شدت نگران سرنوشت ایران بود و این نگرانی را بارها و به اشکال گوناگون با دوستان و همفکرانش در میان می‌گذاشت.
یادش را گرامی ‌می‌دارم و برایش آرزوی رحمت و آمرزش از درگاه پروردگار دارم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.