|

باز هم به یاد دیانت‌مند مبارز ملی

ناصر تکمیل‌همایون-استاد جامعه‌شناسی تاریخی ایران

در مقاله‌ای که پیش‌تر در سوگ مهندس عزت‌الله سحابی نوشتم، بی‌آنکه زیاد اندیشه کرده باشم عنوانش را «دیانت‌مند مبارز ملی» نهادم. اکنون که می‌خواهم باری دیگر دلشورانه از«نجد و از یاران نجد» یاد کنم درمی‌یابم آن عنوان هرچند خودبه‌خود بر صفحه مقاله نقش یافت اما از دیرباز ریشه در افکار و عواطف نگارنده داشته است. من که سال‌های سال حضورا و غیابا به وی علاقه و ارادت داشتم و مبارزات او را می‌پسندیدم، این را به‌راستی درمی‌یابم که مهندس سحابی همانند پدرش روان‌شاد دکتر یدالله سحابی، صاحب دیانت راستین بود. هر دو آن بزرگواران، دیانت خود را باتمام وجود شناخته بودند و به‌دور از تعصب و تقشر که آفت اعتقادات است به آن دل بسته بودند. دیانت آنها بر پایه تحقیق و تتبع و شناخت علمی و تفهمی بنیاد یافته بود و این امر از دین‌مداری مبتنی بر دنیاپرستی و زهد و ریایی که به‌قول حافظ «خرمن‎سوز» دین و تقواست بسیار فاصله دارد. مهندس سحابی دیانت‌مدار خانه‌نشین و باز به‌قول حافظ «بی‌التفات به کار جهان» نبود. همانند پدر بزرگوارش همگام با کسانی بود که «عملوا بالصالحات» هستی آنان را سامان می‌داد. او از دوره جوانی در تلاش و مجاهدت در راه عقیده و آرمان خود بود و این مبارزه را همواره در سلم و صفا و محبت و شفقت و شیوه‌های مدارا و تساهل تبلیغی انجام می‌داد و مشهود بود اعتقاد جازم دارد به اصل «لا اکراه فی‌الدین». به زبان دیگر وی هم «معروف» را می‌شناخت و هم «منکر» را و به‌درستی در دعوت به «سبیل» پروردگار «حکمت و موعظه حسنه را به‌کار می‌بست». من در دوران دانشجویی، در سیمای درخشان پدر بزرگوارش این حالات را می‌دیدم و حتما مهندس سحابی، پرورش‌یافته و پرورش‌دهنده همین آداب و طریقت بوده است که رحمت خدای تعالی بر او باد. اما صفت دیگری که باید بر «دیانت‌مند و مبارز»بودن آن بزرگوار افزود عزت و شکوه‌مندی «ملی»‌بودن است که بی‌تردید در روزگار کنونی جهان و موقعیت تاریخی ایران بس انسانی و گرانبهاست. مهندس عزت‌الله سحابی «انسانی ملی»، میهن‌دوست و آزادی‌خواه بود. چندبار که سخنرانی‌های آن روان‌شاد را می‌شنیدم و نوشتارهای وی را می‌خواندم، به‌خوبی درمی‌یافتم با تمام وجود «مصدق» و راه و مکتب آن نماد تاریخی را شناخته است. نهضت ملی ایران را ریشه‌یابی کرده است. سلطه بیگانگان را بر میهن در طی زمان دریافته است و به پیوند نامبارک آن با استبداد درون‌جامعه‌ای آشنایی دارد. از‌این‌رو نخستین گام رهایی را به ‌گمان من در حرکت‌های فرهنگی تشخیص داد و در این راه از هیچ چیز نهراسید. آگاه‌سازی و نشان‌دادن راه درست و «صراط مستقیم» هدف بنیادی او بود. مهندس سحابی شکوفاترین طریقت را برگزید و در مجلس و وکالت مجلس و در مقامات اداری و اجرائی کشور همواره در رهگشایی آینده ایران مستقل و مردم‌سالار، پیشگام بود و برای ملت خود امید آفرید. هرچند به‌قول محتشم کاشانی، شاعر مرثیه‌سرای ایران:

سیه ابری است چشمم در هوای هاله خطش
علامت‌های پیداگشتن باران در او پیدا
نام و یادش پاینده باد.

در مقاله‌ای که پیش‌تر در سوگ مهندس عزت‌الله سحابی نوشتم، بی‌آنکه زیاد اندیشه کرده باشم عنوانش را «دیانت‌مند مبارز ملی» نهادم. اکنون که می‌خواهم باری دیگر دلشورانه از«نجد و از یاران نجد» یاد کنم درمی‌یابم آن عنوان هرچند خودبه‌خود بر صفحه مقاله نقش یافت اما از دیرباز ریشه در افکار و عواطف نگارنده داشته است. من که سال‌های سال حضورا و غیابا به وی علاقه و ارادت داشتم و مبارزات او را می‌پسندیدم، این را به‌راستی درمی‌یابم که مهندس سحابی همانند پدرش روان‌شاد دکتر یدالله سحابی، صاحب دیانت راستین بود. هر دو آن بزرگواران، دیانت خود را باتمام وجود شناخته بودند و به‌دور از تعصب و تقشر که آفت اعتقادات است به آن دل بسته بودند. دیانت آنها بر پایه تحقیق و تتبع و شناخت علمی و تفهمی بنیاد یافته بود و این امر از دین‌مداری مبتنی بر دنیاپرستی و زهد و ریایی که به‌قول حافظ «خرمن‎سوز» دین و تقواست بسیار فاصله دارد. مهندس سحابی دیانت‌مدار خانه‌نشین و باز به‌قول حافظ «بی‌التفات به کار جهان» نبود. همانند پدر بزرگوارش همگام با کسانی بود که «عملوا بالصالحات» هستی آنان را سامان می‌داد. او از دوره جوانی در تلاش و مجاهدت در راه عقیده و آرمان خود بود و این مبارزه را همواره در سلم و صفا و محبت و شفقت و شیوه‌های مدارا و تساهل تبلیغی انجام می‌داد و مشهود بود اعتقاد جازم دارد به اصل «لا اکراه فی‌الدین». به زبان دیگر وی هم «معروف» را می‌شناخت و هم «منکر» را و به‌درستی در دعوت به «سبیل» پروردگار «حکمت و موعظه حسنه را به‌کار می‌بست». من در دوران دانشجویی، در سیمای درخشان پدر بزرگوارش این حالات را می‌دیدم و حتما مهندس سحابی، پرورش‌یافته و پرورش‌دهنده همین آداب و طریقت بوده است که رحمت خدای تعالی بر او باد. اما صفت دیگری که باید بر «دیانت‌مند و مبارز»بودن آن بزرگوار افزود عزت و شکوه‌مندی «ملی»‌بودن است که بی‌تردید در روزگار کنونی جهان و موقعیت تاریخی ایران بس انسانی و گرانبهاست. مهندس عزت‌الله سحابی «انسانی ملی»، میهن‌دوست و آزادی‌خواه بود. چندبار که سخنرانی‌های آن روان‌شاد را می‌شنیدم و نوشتارهای وی را می‌خواندم، به‌خوبی درمی‌یافتم با تمام وجود «مصدق» و راه و مکتب آن نماد تاریخی را شناخته است. نهضت ملی ایران را ریشه‌یابی کرده است. سلطه بیگانگان را بر میهن در طی زمان دریافته است و به پیوند نامبارک آن با استبداد درون‌جامعه‌ای آشنایی دارد. از‌این‌رو نخستین گام رهایی را به ‌گمان من در حرکت‌های فرهنگی تشخیص داد و در این راه از هیچ چیز نهراسید. آگاه‌سازی و نشان‌دادن راه درست و «صراط مستقیم» هدف بنیادی او بود. مهندس سحابی شکوفاترین طریقت را برگزید و در مجلس و وکالت مجلس و در مقامات اداری و اجرائی کشور همواره در رهگشایی آینده ایران مستقل و مردم‌سالار، پیشگام بود و برای ملت خود امید آفرید. هرچند به‌قول محتشم کاشانی، شاعر مرثیه‌سرای ایران:

سیه ابری است چشمم در هوای هاله خطش
علامت‌های پیداگشتن باران در او پیدا
نام و یادش پاینده باد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.