|

نگاهی به پروژه «نگارخانه‌ای به وسعت یک شهر»

تهران برای تمامِ ما

صالح تسبیحی

تهران از آنِ تمام ماست؛ تمام ما مردمی که با گوناگونی ایده‌ها و سبک‌های زندگی‌مان، به اجبار یا اختیار در کنار هم زیست می‌کنیم و در این شهر شلوغِ بی‌حساب، در ترافیک، تماشا، تنفس، نور، زمین و آسمانش شریکیم. اما بعضی امکانات شهری برای همه یکسان تقسیم نشده است. ازجمله تابلو‌های شهری که همواره در اختیار سلیقه بخشی از جامعه قرار دارند و بر آنها یا تبلیغات بی‌امانِ کالا و خدمات بانکی و رنگ‌های اغلب نا‌موزون و فونت‌های معمولا نا‌متناسب دیده می‌شود، یا نصایح پدرانه شهرداری در حق شهروندان. «نگارخانه‌ای به وسعت یک شهر» پیش از هرچیز و مهم‌تر از هر نقد و ورای هر انتقاد، صف‌شکن این انحصار بوده است و اتفاقی مهم برای آن بخش از مردم است که تمایل چندانی به تماشای تبلیغات و نصیحت‌های مذکور ندارند و اندکی فرهیخته‌تر و متفکرانه‌تر به جهان پیرامونی‌شان می‌نگرند. طبیعی است که این نوع نگاه در تمام جوامع بشری در اکثریت جامعه وجود ندارد و بیشتر مختص طبقه متوسط یا روشنفکران است. روشنفکران که همواره در جای‌جای جهان در اقلیت بوده‌اند و در وطن ما نیز به قید آسیب‌پذیر هم دچارند و طبقه متوسط نیز که در جامعه کنونی رشد ناگهانی و چشمگیر داشته و دارد، هنوز نتوانسته از نظر عددی حقانیتی برابر با لشکر تماشاگران عام به دست آورد. در نتیجه به نظر می‌رسد «نگارخانه‌ای به وسعت یک شهر» نخستین دست آشتی‌جویانه شهرداری با طبقه‌ای است که همواره به مُهرِ محکومیتِ «شما اندکید» پس رانده و سلیقه‌شان نادیده گرفته شده. اگر از این منظر به مجموعه بنگریم، «نگارخانه‌ای به وسعت یک شهر» یک اتفاق بی‌نظیر و درخشان برای تهران‌نشین‌ها، از شهردار تا شهرنشین بوده و خواهد بود. اکنون که شوک و تب‌وتاب پروژه اندکی فروکش کرده است، فرا‌تر از واکنش‌های شخصی یا مغرضانه، وقت آن فرارسیده که اندکی فکورانه‌تر و با دلایل روشن‌تر به موضوع پرداخته شود.
عیب و انتقاد
به نظر می‌رسد ایده «نگارخانه‌ای به وسعت یک شهر» و انتخاب آثار، بهتر و جلو‌تر از اجرای آن حرکت کرده و مطابق معمول یک ایده خوب در چنبره مجریان پیمانکار کارنابلد به ضعف افتاده. فونت‌های کوچک سخت‌خوان، اشتباهات تایپی و نصب بی‌دقت و سرسری تابلو‌ها یک طرف، بی‌توجهی به مضمون نسبت به محل نصب طرف دیگر. بعضی بیلبوردهای چراغ‌دار با نقاشی پیکاسو یا پل کله روکش‌ شده بودند و تا چراغ‌ها روشن می‌شد، شامپوی فلان و آب‌میوه بهمان از زیر پیکاسوی بخت‌برگشته بیرون می‌زد. بدیهی است که این اجرای ضعیف در پروژه‌های آینده باید با دقت بیشتری انجام شود و پیمانکار توجیه باشد که اثر هنری«ماتیس» بسیار بر‌تر و مهم‌تر از تبلیغ بانک و شامپوست.
عیبش بگفتی هنرش نیز بگوی
مهم‌ترین نکته‌ای که مجموعه «نگارخانه‌ای به وسعت یک شهر» را ممتاز می‌کند، به‌هم‌ریختن عادت و سلیقه تجارت‌پیشه و سرمایه‌محوری است که انبوه تابلو‌های شهری تهران را در خود غرق کرده و چشمان ما مردم را نیز با خود به‌سوی «کالا»، «فروش» و هرآنچه برای کسب و کار مفید است ولاغیر، معطوف کرده. چشمان خسته ما شهروندان در این ایستایی ناگهانی و دعوت به تماشای خط و نگاره و رنگ‌های چشم‌نواز درخشان، به آرامشی متوجه شدند که طبعا بر روح و روان شهروند ایرانی تأثیر مثبتی خواهد گذاشت. انتخاب آثار که گویا توسط محمدحسن حامدی (مدیرمسئول دوهفته‌نامه تندیس)، ایمان افسریان، سعید شهلا‌پور و دیگران انجام گرفته، نشان می‌دهد شهرداری تمایل برای همکاری و نظر خواستن از کار‌شناسان هنر‌شناس را به مرحله اجرا درآورده است و این به خودی‌خود اتفاق خوشایندی است. (هرچند اغلب اوقات این حرکت روبه‌جلو دوامی ندارد و با تغییر مدیریت به‌کلی همه‌چیز فراموش می‌شود). کار‌شناسان نیز سنگ‌تمام گذاشتند و از انتخاب آثار مدرن و هنرهای سخت‌فهم برای عموم (همچون پیکاسو و اگون شیله و پل کله و مونش) احتراز نکردند. اهمیت این نکته آنجا معلوم‌تر می‌شود که بدانیم هنرمندانی همچون «اگون شیله» در زمان حیات خود همواره جزء مغضوبان سیستم حاکمه و جزء فهرست «هنرمندان منحطِ» دستگاه‌های تمامیت‌خواهی همچون «ویشی» بوده‌اند. این حسن‌سلیقه در انتخاب خوشنویسی‌ها و نگارگری‌ها نیز به چشم می‌خورد. گذشته از بعضی نگارگری‌های معاصر، اما از نظر برخورد هنری مرتجعانه، نگاره‌های درخشانی همچون آثار محمد سیاه‌قلم، از چشم دور داشته نشدند. در خوشنویسی‌ها اغلب آثار درخشان فارسی، از میرزا غلامرضا تا درویش عبدالمجید طالقانی و دیگر بزرگانِ زیباسازِ تاریخ خوشنویسی ایران، موردنظر بوده و این برای شهری که تا خرخره در فونت‌های کج‌ومعوج و ازریخت‌افتاده بزرگ فرورفته است، گامی است به جلو. این حسن انتخاب درباره هنرمندانِ به‌عمد نا‌دیده‌انگاشته‌شده تاریخ هنر معاصر ایران نیز مصداق دارد و برای اهلش به‌راستی هیجان‌انگیز است که اثری از- به طورمثال- بهمن محصص بر دیوارهای شهری ببینند که کمتر از چهار دهه پیش همین محصص را از خود راند و دل‌چرکین در غربت خاکش کرد. در یک کلام، انتخاب و اجرای آثار هنرمندان ایرانی همچون محصص، کاکو و دیگران، به نظر من مهم‌ترین نقطه قوت این پروژه است. محض تأکید باید به یاد بیاوریم در این پروژه برای اولین‌بار از نقاش‌باشی‌های معمولِ همواره‌صاحب‌تریبون که در و دیوارهای شهر و کتاب‌ها و مجلات ما را همواره اشغال کرده‌اند و با هنر ایدئولوژیک بی‌مایه خود اسباب سردرد و ملالمان را فراهم کرده‌اند، خبری نیست. نکته مهم دیگر توجه‌دادن همگان به این مسئله است که هنر در عین آنکه واجد روح و معنا و فلسفه‌های‌ گاه پیچیده است، می‌تواند خاصیت سرگرم‌کننده برای عموم مردم داشته باشد. چنان است که بسیاری از مردم برای نخستین‌بار و‌گاه با دقت با اثری عمیق همچون «جیغ» (اثر مونش) روبه‌رو شدند. جالب است که جیغِ مونش که برای سرسام از زندگی صنعتی و دردسر‌هایش خلق شده، بالاخره به تهران هم آمد و در کنار اتوبان مدرس، یک‌بار نیز برای ترافیک نفسگیر تهران جیغ کشید. در ضمن آنچه‌ گاه به‌عنوان انتقاد به این پروژه طرح و گفته شده است که این آثار همواره در گالری‌ها و موزه‌ها بوده‌اند، از نظر من درست نیست و در بسیاری از شهر‌ها دیده می‌شود که آثار هنری در جای‌جای شهر رؤیت می‌شوند و از قضا دوران خفتن آثار هنری در گالری‌ها به‌سر آمده است. آمدن هنر به خیابان از هر جهت که به آن نگاه کنی، رخداد خوشایندی است. در ‌‌نهایت باید توجه داشت «نگارخانه‌ای به وسعت یک شهر» ایجاد یک امکان و اتفاق تازه است که می‌تواند همواره به‌عنوان «آلترناتیو» بیلبورد‌های خالی مطرح شود و در کنار نصایح ناکارآمد و شعرهای بی‌محتوای فونت‌نویس یا تبلیغات دائم ثروت، جایی برای اهل هنر بگشاید. و به‌عنوان بازی دوسربرد، هم برای طراح و سفارش‌دهنده و صاحبان صنایع و تبلیغات مفید بوده است و هم برای ما مردمی که صاحبان اصلی شهریم و بهترزیستن حق ماست.

تهران از آنِ تمام ماست؛ تمام ما مردمی که با گوناگونی ایده‌ها و سبک‌های زندگی‌مان، به اجبار یا اختیار در کنار هم زیست می‌کنیم و در این شهر شلوغِ بی‌حساب، در ترافیک، تماشا، تنفس، نور، زمین و آسمانش شریکیم. اما بعضی امکانات شهری برای همه یکسان تقسیم نشده است. ازجمله تابلو‌های شهری که همواره در اختیار سلیقه بخشی از جامعه قرار دارند و بر آنها یا تبلیغات بی‌امانِ کالا و خدمات بانکی و رنگ‌های اغلب نا‌موزون و فونت‌های معمولا نا‌متناسب دیده می‌شود، یا نصایح پدرانه شهرداری در حق شهروندان. «نگارخانه‌ای به وسعت یک شهر» پیش از هرچیز و مهم‌تر از هر نقد و ورای هر انتقاد، صف‌شکن این انحصار بوده است و اتفاقی مهم برای آن بخش از مردم است که تمایل چندانی به تماشای تبلیغات و نصیحت‌های مذکور ندارند و اندکی فرهیخته‌تر و متفکرانه‌تر به جهان پیرامونی‌شان می‌نگرند. طبیعی است که این نوع نگاه در تمام جوامع بشری در اکثریت جامعه وجود ندارد و بیشتر مختص طبقه متوسط یا روشنفکران است. روشنفکران که همواره در جای‌جای جهان در اقلیت بوده‌اند و در وطن ما نیز به قید آسیب‌پذیر هم دچارند و طبقه متوسط نیز که در جامعه کنونی رشد ناگهانی و چشمگیر داشته و دارد، هنوز نتوانسته از نظر عددی حقانیتی برابر با لشکر تماشاگران عام به دست آورد. در نتیجه به نظر می‌رسد «نگارخانه‌ای به وسعت یک شهر» نخستین دست آشتی‌جویانه شهرداری با طبقه‌ای است که همواره به مُهرِ محکومیتِ «شما اندکید» پس رانده و سلیقه‌شان نادیده گرفته شده. اگر از این منظر به مجموعه بنگریم، «نگارخانه‌ای به وسعت یک شهر» یک اتفاق بی‌نظیر و درخشان برای تهران‌نشین‌ها، از شهردار تا شهرنشین بوده و خواهد بود. اکنون که شوک و تب‌وتاب پروژه اندکی فروکش کرده است، فرا‌تر از واکنش‌های شخصی یا مغرضانه، وقت آن فرارسیده که اندکی فکورانه‌تر و با دلایل روشن‌تر به موضوع پرداخته شود.
عیب و انتقاد
به نظر می‌رسد ایده «نگارخانه‌ای به وسعت یک شهر» و انتخاب آثار، بهتر و جلو‌تر از اجرای آن حرکت کرده و مطابق معمول یک ایده خوب در چنبره مجریان پیمانکار کارنابلد به ضعف افتاده. فونت‌های کوچک سخت‌خوان، اشتباهات تایپی و نصب بی‌دقت و سرسری تابلو‌ها یک طرف، بی‌توجهی به مضمون نسبت به محل نصب طرف دیگر. بعضی بیلبوردهای چراغ‌دار با نقاشی پیکاسو یا پل کله روکش‌ شده بودند و تا چراغ‌ها روشن می‌شد، شامپوی فلان و آب‌میوه بهمان از زیر پیکاسوی بخت‌برگشته بیرون می‌زد. بدیهی است که این اجرای ضعیف در پروژه‌های آینده باید با دقت بیشتری انجام شود و پیمانکار توجیه باشد که اثر هنری«ماتیس» بسیار بر‌تر و مهم‌تر از تبلیغ بانک و شامپوست.
عیبش بگفتی هنرش نیز بگوی
مهم‌ترین نکته‌ای که مجموعه «نگارخانه‌ای به وسعت یک شهر» را ممتاز می‌کند، به‌هم‌ریختن عادت و سلیقه تجارت‌پیشه و سرمایه‌محوری است که انبوه تابلو‌های شهری تهران را در خود غرق کرده و چشمان ما مردم را نیز با خود به‌سوی «کالا»، «فروش» و هرآنچه برای کسب و کار مفید است ولاغیر، معطوف کرده. چشمان خسته ما شهروندان در این ایستایی ناگهانی و دعوت به تماشای خط و نگاره و رنگ‌های چشم‌نواز درخشان، به آرامشی متوجه شدند که طبعا بر روح و روان شهروند ایرانی تأثیر مثبتی خواهد گذاشت. انتخاب آثار که گویا توسط محمدحسن حامدی (مدیرمسئول دوهفته‌نامه تندیس)، ایمان افسریان، سعید شهلا‌پور و دیگران انجام گرفته، نشان می‌دهد شهرداری تمایل برای همکاری و نظر خواستن از کار‌شناسان هنر‌شناس را به مرحله اجرا درآورده است و این به خودی‌خود اتفاق خوشایندی است. (هرچند اغلب اوقات این حرکت روبه‌جلو دوامی ندارد و با تغییر مدیریت به‌کلی همه‌چیز فراموش می‌شود). کار‌شناسان نیز سنگ‌تمام گذاشتند و از انتخاب آثار مدرن و هنرهای سخت‌فهم برای عموم (همچون پیکاسو و اگون شیله و پل کله و مونش) احتراز نکردند. اهمیت این نکته آنجا معلوم‌تر می‌شود که بدانیم هنرمندانی همچون «اگون شیله» در زمان حیات خود همواره جزء مغضوبان سیستم حاکمه و جزء فهرست «هنرمندان منحطِ» دستگاه‌های تمامیت‌خواهی همچون «ویشی» بوده‌اند. این حسن‌سلیقه در انتخاب خوشنویسی‌ها و نگارگری‌ها نیز به چشم می‌خورد. گذشته از بعضی نگارگری‌های معاصر، اما از نظر برخورد هنری مرتجعانه، نگاره‌های درخشانی همچون آثار محمد سیاه‌قلم، از چشم دور داشته نشدند. در خوشنویسی‌ها اغلب آثار درخشان فارسی، از میرزا غلامرضا تا درویش عبدالمجید طالقانی و دیگر بزرگانِ زیباسازِ تاریخ خوشنویسی ایران، موردنظر بوده و این برای شهری که تا خرخره در فونت‌های کج‌ومعوج و ازریخت‌افتاده بزرگ فرورفته است، گامی است به جلو. این حسن انتخاب درباره هنرمندانِ به‌عمد نا‌دیده‌انگاشته‌شده تاریخ هنر معاصر ایران نیز مصداق دارد و برای اهلش به‌راستی هیجان‌انگیز است که اثری از- به طورمثال- بهمن محصص بر دیوارهای شهری ببینند که کمتر از چهار دهه پیش همین محصص را از خود راند و دل‌چرکین در غربت خاکش کرد. در یک کلام، انتخاب و اجرای آثار هنرمندان ایرانی همچون محصص، کاکو و دیگران، به نظر من مهم‌ترین نقطه قوت این پروژه است. محض تأکید باید به یاد بیاوریم در این پروژه برای اولین‌بار از نقاش‌باشی‌های معمولِ همواره‌صاحب‌تریبون که در و دیوارهای شهر و کتاب‌ها و مجلات ما را همواره اشغال کرده‌اند و با هنر ایدئولوژیک بی‌مایه خود اسباب سردرد و ملالمان را فراهم کرده‌اند، خبری نیست. نکته مهم دیگر توجه‌دادن همگان به این مسئله است که هنر در عین آنکه واجد روح و معنا و فلسفه‌های‌ گاه پیچیده است، می‌تواند خاصیت سرگرم‌کننده برای عموم مردم داشته باشد. چنان است که بسیاری از مردم برای نخستین‌بار و‌گاه با دقت با اثری عمیق همچون «جیغ» (اثر مونش) روبه‌رو شدند. جالب است که جیغِ مونش که برای سرسام از زندگی صنعتی و دردسر‌هایش خلق شده، بالاخره به تهران هم آمد و در کنار اتوبان مدرس، یک‌بار نیز برای ترافیک نفسگیر تهران جیغ کشید. در ضمن آنچه‌ گاه به‌عنوان انتقاد به این پروژه طرح و گفته شده است که این آثار همواره در گالری‌ها و موزه‌ها بوده‌اند، از نظر من درست نیست و در بسیاری از شهر‌ها دیده می‌شود که آثار هنری در جای‌جای شهر رؤیت می‌شوند و از قضا دوران خفتن آثار هنری در گالری‌ها به‌سر آمده است. آمدن هنر به خیابان از هر جهت که به آن نگاه کنی، رخداد خوشایندی است. در ‌‌نهایت باید توجه داشت «نگارخانه‌ای به وسعت یک شهر» ایجاد یک امکان و اتفاق تازه است که می‌تواند همواره به‌عنوان «آلترناتیو» بیلبورد‌های خالی مطرح شود و در کنار نصایح ناکارآمد و شعرهای بی‌محتوای فونت‌نویس یا تبلیغات دائم ثروت، جایی برای اهل هنر بگشاید. و به‌عنوان بازی دوسربرد، هم برای طراح و سفارش‌دهنده و صاحبان صنایع و تبلیغات مفید بوده است و هم برای ما مردمی که صاحبان اصلی شهریم و بهترزیستن حق ماست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.