|

در میزگرد دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران بررسی شد

بمب‌ ساعتی بنیادگرایی در آسیای میانه

نفیسه نیکبخت

«کسی که به قلب جهان تسلط پیدا کند، بر جهان تسلط خواهد یافت». این جمله معروف «جان مکیندر»، نظریه‌پرداز انگلیسی، است که آسیای مرکزی را قلب جهان می‌داند. منطقه آسیای مرکزی به‌عنوان یکی از مناطق مهم و استراتژیک می‌تواند بر سرنوشت مسائل موجود در منطقه خاورمیانه تأثیر‌گذار باشد. با حضور و قدرت‌یافتن جریان‌های افراط‌گرا مثل داعش، این منطقه نیز با افراط‌گرایی روبه‌رو شده است و می‌تواند آبستن رادیکالیسم بیشتر باشد. در راستای جریان‌شناسی این پدیده، عصر دوشنبه نشستی در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران انجام گرفت. دکتر الهه کولایی عضو هیأت علمی دانشگاه تهران، به‌عنوان میزبان در این جلسه حضور داشت و دکتر علی‌اشرف مجتهدشبستری، نخستین سفیر جمهوری‌اسلامی ایران در تاجیکستان و رئیس انجمن دوستی ایران و تاجیکستان و همچنین محسن محمدی، رئیس اداره دوم مشترک‌المنافع و قفقاز وزارت امور خارجه جمهوری‌اسلامی ایران، نیز میهمانان جلسه بودند. کولایی در آغاز، موضوع جلسه را با توضیحاتی تشریح کرد: «اسلام چه نقشی در کشورهای آسیای مرکزی دارد؟ در دوره شوروی با استفاده از همه ابزارهای سخت و نرم و همه امکانات آموزشی و پرورشی و هنر سعی کردند تا اسلام را در مناطق تحت کنترل خود از بین ببرند، اما پس از فروپاشی مطرح شد که اسلام چه نقشی در این مناطق دارد؟ اسلام بخشی از هویت مردم این مناطق است که در شکل‌گیری هویت جدید این مناطق، مؤلفه تعیین‌کننده‌ای است. اما مسئله این است که کدام اسلام؟ در دهه‌های گذشته به‌ویژه در دهه 90، ایران به‌عنوان عامل تهدید مطرح شده است ولی نشان داده شده که ایران ظرفیتی برای تبدیل‌شدن به تهدید بنیادگرایی در این مناطق ندارد. به‌هرحال جمعیت این مناطق به‌جز عده اندکی در منطقه بدخشان کوهستانی، اهل سنت هستند و با مدل سیاسی جمهوری‌اسلامی تناسبی پیدا نمی‌کنند. اما تجربه نشان داده که در این مناطق پتانسیل افراط‌گرایی وجود دارد که امروز با وجود داعش این مسئله خطیر‌تر شده است».
فقر دینی و اقتصادی؛ عامل پیوستن به داعش
دکتر مجتهدشبستری به‌عنوان نخستین میهمان، سخنانش را با این نکته آغاز کرد: «آسیای مرکزی جزء اولین مناطقی بوده که به اسلام گرویده است. بنابراین اسلام چیز جدیدی در این منطقه نیست و شوروی با همه تلاشش برای اینکه در این منطقه اسلام‌زدایی کند، موفق نشده است. من خاطرات زیادی از دوره سفارتم دارم که مردم این منطقه چگونه با چنگ و دندان هویت اسلامی خود را حفظ کردند. اما به‌هرحال این 70 سال سلطه باعث شده بعضی مسائل دینی کم‌رنگ شود. دانش این مردم از اسلام کمتر بوده است چون دسترسی به این منابع کم بوده است، به‌ویژه اینکه خط آنها تغییر کرده است»در ادامه شبستری با توضیح فقر دینی و مالی در این منطقه گفت: «نکته‌ای که وجود دارد این است که مفتی‌های کشورهای آسیای مرکزی معمولا بسیار کم‌سواد هستند. جوان‌های تاجیک دسترسی‌شان به منابع اسلامی کمتر است. یک‌بار خانم وحید دستجردی به‌همراه چند خانم چادری دیگر در تلویزیون درباره تنظیم خانواده و طریقه جلوگیری از بارداری صحبت کردند. یکی از مقاماتی که خیلی هم با ما رفیق بود به من گفت آقا تو انقلاب کردی، آن وقت یک زن محجبه آمده از جمهوری‌اسلامی این حرف‌ها را می‌زند؟!» او ادامه داد: «علاوه‌بر این، یک میلیون جوان تاجیکی درآمدشان و کارشان در روسیه است و بدترین شرایط و توهین‌ها را در روسیه متحمل می‌شوند. در چنین شرایطی چچنی‌ها تحت نظر داعش به سادگی طعمه‌های خود را از بین اینها پیدا می‌کنند. الان مطابق آمار رسمی 300 نفر و مطابق آمار غیررسمی 1000 نفر از تاجیکستان و به طور کلی 4000 نفر از آسیای مرکزی در سوریه و عراق هستند.
حتی برخی از فرزندان مقامات تاجیکی هم در آنجا هستند. یکی از تاجیک‌ها، فرمانده یکی از مناطقی است که تحت تسلط داعش است. همچنین جالب این است که راه‌ها و شاهراه‌ها را در عراق و سوریه تاجیک‌ها کنترل می‌کنند. پیام‌هایی که این افراد به دوستانشان می‌فرستند بسیار وسوسه‌انگیز است. وقتی جوان تاجیکی چیزی گیرش نمی‌آید مسلما جذب داعش می‌شود. منابع مالی زیادی در اختیار اینها گذاشته می‌شود. در این شرایط بحث رادیکالیسم، زمینه و بستر داخلی و خارجی دارد. من دوسال پیش در جلسه‌ای در تاجیکستان شرکت کردم یکی از سفرا در آنجا می‌گفت سفیر عربستان هم آشکارا و هم گستاخانه پول خرج می‌کند. در تاجیکستان، روزهای اول، واژه وهابی فحش بود، ولی آن‌قدر در این مدت این موضوع گسترش پیدا کرده که جا افتاده است».
لزوم پدیدار‌شناسی داعش
اما به نظر محسن محمدی: «در منطقه آسیای مرکزی به‌صورت بالقوه تهدید بنیادگرایی وجود ندارد ولی شرایطی چون اختلافات مرزی، رقابت قدرت‌های منطقه‌ای، بحران هویت‌های ملی، فقر دانش دینی، تأثیرات اندیشه‌های دینی خارج از آسیای مرکزی بر این منطقه، بحران جانشینی رهبران، ساختارهای استبدادی سکولار باقی مانده از شوروی سابق، قاچاق مواد مخدر، فقر و شکاف‌های طبقاتی می‌تواند امکان گسترش و تبدیل به تهدیدشدن افراط‌گرایی در این منطقه را تقویت کند».محمدی برای تحلیل افراط‌گرایی در این منطقه تأکید کرد نوع برخوردی که در بررسی این مسئله اهمیت دارد این است که: «شناخت دینی مردم این منطقه قابل مقایسه با شناخت دینی در ایران، افغانستان و جهان عرب نیست. نوعی اسلام صوفی مسلک، عاقبت‌نگر و عافیت‌گرایانه است نه اسلام داعشی، به همین دلیل تهدید در این منطقه بالقوه نیست. عامه مردم تا همین چند سال پیش وقتی از آنها سؤال می‌پرسیدی؛ دینت چیست؟ می‌گفتند: الحمدلله مسلمانم. بیشتر از این و درباره اینکه چه شاخه‌ای از دین هستند نمی‌گفتند. الان هم اکثریت این‌گونه‌اند، اما به‌هرروی همین شرایط بدی که در این کشورها مانند پاسخ‌گونبودن مفتی‌ها و روحانیون منطقه دربرابر جوانان که باعث رجوع آنها به کشورهای عربی می‌شود موجب گسترش تهدید افراط‌گرایی در این منطقه است. همچنین اختلاط مسائل دینی و مسائل قومی و قوم‌گرایی و قبیله‌ای برای مثال شمال و جنوب‌شدن است. بحران افغانستان نیز می‌تواند تأثیر‌گذار باشد و باعث سرریز اسلام‌گرایان تندرو به این مناطق شود».او با اشاره به گرایش‌های مختلف اسلامی در این منطقه تأکید کرد فقط یک گروه خطرناک هستند: «گرایش‌های اسلامی در این مناطق مانند اسلام سنتی و محافظه‌کار مطابق با مذهب حنفی، اسلام صوفیانه، اسلام شیعی و اسماعیلیه و حتی سلفیان میانه‌رو تهدید برای حکومت‌ها به‌شمار نمی‌رود. تنها دیدگاه سلفی‌های تندرو است که ضد حکومت‌های منطقه‌اند».
ایران و افراط‌گرایی در آسیای مرکزی
در ادامه جلسه، محمدی درباره تأثیر ایران بر این میزان اسلام‌گرایی گفت: «دین و مذهب به‌طور طبیعی و بدون دخالت خارجی در این منطقه وجود دارد. گرچه در آغاز انقلاب ایران، رهبران این کشورها هراس از صدور انقلاب داشتند و این باعث شیعه‌هراسی و ایران‌هراسی آنها بود، ولی باید پذیرفت با توجه به ماهیت مذهب در ایران و آسیای مرکزی، جمهوری‌اسلامی عملا دخالت مذهبی در این منطقه نداشته و تهدیدی عملی برای این منطقه محسوب نشده است». علاوه‌بر تأثیر ایران در گذشته، آنچه اهمیت دارد برخورد ایران با این موضوع در زمان حال است. حضور این نیروهای افراطی در منطقه آسیای مرکزی و نفوذ هرچه بیشتر آنها قطعا برای ایران می‌تواند تهدید باشد. برای شناخت و مبارزه با این جریان‌ها مجتهدشبستری به این نکته نقد وارد کرد که: «ما هنوز در مورد داعش و گروه‌های افراطی پدیدار‌شناسی انجام نداده‌ایم. مسائل باید با دقت بررسی شود چون پیرامون ما آبستن حوادث است».
افزایش ارتباط فرهنگی، پادزهر افراط‌گرایی
دکتر کولایی نیز با اعتراض به این موضوع که بودجه اختصاص داده‌شده به مطالعات منطقه‌ای کم است، تأکید کرد: «باید هم پدیدار‌شناسی و هم محیط‌شناسی کنیم، بودجه به مطالعات اختصاص نمی‌یابد و وقتی بحران‌ها به‌صورت ملموس حس می‌شود، تازه به این حوزه توجه می‌شود».محسن محمدی هم راه‌حل کاهش این بحران‌ها در منطقه را توسعه و همکاری ایران با کشورهای آسیای مرکزی دانست. شبستری در پایان، راه‌حل کاهش این تندروی‌ها در منطقه آسیای مرکزی برای ایران را کار اساسی فرهنگی دانست و گفت: «ما باید با دانشگاه‌های تاجیکستان بحث‌های دینی را در سطح دانشگاهی انجام دهیم، باید قبول کنیم جوان تاجیکی دیگر آن جوان دیروز نیست و برایش سؤال پیش می‌آید. با وجود فقر دانایی مذهبی در این منطقه ما باید از راه درست وارد شویم». شبستری با گفتن مثالی حرف‌هایش را به پایان رساند: «10 دانشجوی تاجیکی میهمان دانشگاه تبریز و همدان بودند. وقتی برگشته‌اند کلی جریان در خجند راه افتاده است که چه دیده‌اید؟ این بده‌بستان‌های فرهنگی گرچه کاملا افراط‌گرایی را از بین نمی‌برد، ولی می‌تواند بسیار بر آن تأثیرگذار باشد»

«کسی که به قلب جهان تسلط پیدا کند، بر جهان تسلط خواهد یافت». این جمله معروف «جان مکیندر»، نظریه‌پرداز انگلیسی، است که آسیای مرکزی را قلب جهان می‌داند. منطقه آسیای مرکزی به‌عنوان یکی از مناطق مهم و استراتژیک می‌تواند بر سرنوشت مسائل موجود در منطقه خاورمیانه تأثیر‌گذار باشد. با حضور و قدرت‌یافتن جریان‌های افراط‌گرا مثل داعش، این منطقه نیز با افراط‌گرایی روبه‌رو شده است و می‌تواند آبستن رادیکالیسم بیشتر باشد. در راستای جریان‌شناسی این پدیده، عصر دوشنبه نشستی در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران انجام گرفت. دکتر الهه کولایی عضو هیأت علمی دانشگاه تهران، به‌عنوان میزبان در این جلسه حضور داشت و دکتر علی‌اشرف مجتهدشبستری، نخستین سفیر جمهوری‌اسلامی ایران در تاجیکستان و رئیس انجمن دوستی ایران و تاجیکستان و همچنین محسن محمدی، رئیس اداره دوم مشترک‌المنافع و قفقاز وزارت امور خارجه جمهوری‌اسلامی ایران، نیز میهمانان جلسه بودند. کولایی در آغاز، موضوع جلسه را با توضیحاتی تشریح کرد: «اسلام چه نقشی در کشورهای آسیای مرکزی دارد؟ در دوره شوروی با استفاده از همه ابزارهای سخت و نرم و همه امکانات آموزشی و پرورشی و هنر سعی کردند تا اسلام را در مناطق تحت کنترل خود از بین ببرند، اما پس از فروپاشی مطرح شد که اسلام چه نقشی در این مناطق دارد؟ اسلام بخشی از هویت مردم این مناطق است که در شکل‌گیری هویت جدید این مناطق، مؤلفه تعیین‌کننده‌ای است. اما مسئله این است که کدام اسلام؟ در دهه‌های گذشته به‌ویژه در دهه 90، ایران به‌عنوان عامل تهدید مطرح شده است ولی نشان داده شده که ایران ظرفیتی برای تبدیل‌شدن به تهدید بنیادگرایی در این مناطق ندارد. به‌هرحال جمعیت این مناطق به‌جز عده اندکی در منطقه بدخشان کوهستانی، اهل سنت هستند و با مدل سیاسی جمهوری‌اسلامی تناسبی پیدا نمی‌کنند. اما تجربه نشان داده که در این مناطق پتانسیل افراط‌گرایی وجود دارد که امروز با وجود داعش این مسئله خطیر‌تر شده است».
فقر دینی و اقتصادی؛ عامل پیوستن به داعش
دکتر مجتهدشبستری به‌عنوان نخستین میهمان، سخنانش را با این نکته آغاز کرد: «آسیای مرکزی جزء اولین مناطقی بوده که به اسلام گرویده است. بنابراین اسلام چیز جدیدی در این منطقه نیست و شوروی با همه تلاشش برای اینکه در این منطقه اسلام‌زدایی کند، موفق نشده است. من خاطرات زیادی از دوره سفارتم دارم که مردم این منطقه چگونه با چنگ و دندان هویت اسلامی خود را حفظ کردند. اما به‌هرحال این 70 سال سلطه باعث شده بعضی مسائل دینی کم‌رنگ شود. دانش این مردم از اسلام کمتر بوده است چون دسترسی به این منابع کم بوده است، به‌ویژه اینکه خط آنها تغییر کرده است»در ادامه شبستری با توضیح فقر دینی و مالی در این منطقه گفت: «نکته‌ای که وجود دارد این است که مفتی‌های کشورهای آسیای مرکزی معمولا بسیار کم‌سواد هستند. جوان‌های تاجیک دسترسی‌شان به منابع اسلامی کمتر است. یک‌بار خانم وحید دستجردی به‌همراه چند خانم چادری دیگر در تلویزیون درباره تنظیم خانواده و طریقه جلوگیری از بارداری صحبت کردند. یکی از مقاماتی که خیلی هم با ما رفیق بود به من گفت آقا تو انقلاب کردی، آن وقت یک زن محجبه آمده از جمهوری‌اسلامی این حرف‌ها را می‌زند؟!» او ادامه داد: «علاوه‌بر این، یک میلیون جوان تاجیکی درآمدشان و کارشان در روسیه است و بدترین شرایط و توهین‌ها را در روسیه متحمل می‌شوند. در چنین شرایطی چچنی‌ها تحت نظر داعش به سادگی طعمه‌های خود را از بین اینها پیدا می‌کنند. الان مطابق آمار رسمی 300 نفر و مطابق آمار غیررسمی 1000 نفر از تاجیکستان و به طور کلی 4000 نفر از آسیای مرکزی در سوریه و عراق هستند.
حتی برخی از فرزندان مقامات تاجیکی هم در آنجا هستند. یکی از تاجیک‌ها، فرمانده یکی از مناطقی است که تحت تسلط داعش است. همچنین جالب این است که راه‌ها و شاهراه‌ها را در عراق و سوریه تاجیک‌ها کنترل می‌کنند. پیام‌هایی که این افراد به دوستانشان می‌فرستند بسیار وسوسه‌انگیز است. وقتی جوان تاجیکی چیزی گیرش نمی‌آید مسلما جذب داعش می‌شود. منابع مالی زیادی در اختیار اینها گذاشته می‌شود. در این شرایط بحث رادیکالیسم، زمینه و بستر داخلی و خارجی دارد. من دوسال پیش در جلسه‌ای در تاجیکستان شرکت کردم یکی از سفرا در آنجا می‌گفت سفیر عربستان هم آشکارا و هم گستاخانه پول خرج می‌کند. در تاجیکستان، روزهای اول، واژه وهابی فحش بود، ولی آن‌قدر در این مدت این موضوع گسترش پیدا کرده که جا افتاده است».
لزوم پدیدار‌شناسی داعش
اما به نظر محسن محمدی: «در منطقه آسیای مرکزی به‌صورت بالقوه تهدید بنیادگرایی وجود ندارد ولی شرایطی چون اختلافات مرزی، رقابت قدرت‌های منطقه‌ای، بحران هویت‌های ملی، فقر دانش دینی، تأثیرات اندیشه‌های دینی خارج از آسیای مرکزی بر این منطقه، بحران جانشینی رهبران، ساختارهای استبدادی سکولار باقی مانده از شوروی سابق، قاچاق مواد مخدر، فقر و شکاف‌های طبقاتی می‌تواند امکان گسترش و تبدیل به تهدیدشدن افراط‌گرایی در این منطقه را تقویت کند».محمدی برای تحلیل افراط‌گرایی در این منطقه تأکید کرد نوع برخوردی که در بررسی این مسئله اهمیت دارد این است که: «شناخت دینی مردم این منطقه قابل مقایسه با شناخت دینی در ایران، افغانستان و جهان عرب نیست. نوعی اسلام صوفی مسلک، عاقبت‌نگر و عافیت‌گرایانه است نه اسلام داعشی، به همین دلیل تهدید در این منطقه بالقوه نیست. عامه مردم تا همین چند سال پیش وقتی از آنها سؤال می‌پرسیدی؛ دینت چیست؟ می‌گفتند: الحمدلله مسلمانم. بیشتر از این و درباره اینکه چه شاخه‌ای از دین هستند نمی‌گفتند. الان هم اکثریت این‌گونه‌اند، اما به‌هرروی همین شرایط بدی که در این کشورها مانند پاسخ‌گونبودن مفتی‌ها و روحانیون منطقه دربرابر جوانان که باعث رجوع آنها به کشورهای عربی می‌شود موجب گسترش تهدید افراط‌گرایی در این منطقه است. همچنین اختلاط مسائل دینی و مسائل قومی و قوم‌گرایی و قبیله‌ای برای مثال شمال و جنوب‌شدن است. بحران افغانستان نیز می‌تواند تأثیر‌گذار باشد و باعث سرریز اسلام‌گرایان تندرو به این مناطق شود».او با اشاره به گرایش‌های مختلف اسلامی در این منطقه تأکید کرد فقط یک گروه خطرناک هستند: «گرایش‌های اسلامی در این مناطق مانند اسلام سنتی و محافظه‌کار مطابق با مذهب حنفی، اسلام صوفیانه، اسلام شیعی و اسماعیلیه و حتی سلفیان میانه‌رو تهدید برای حکومت‌ها به‌شمار نمی‌رود. تنها دیدگاه سلفی‌های تندرو است که ضد حکومت‌های منطقه‌اند».
ایران و افراط‌گرایی در آسیای مرکزی
در ادامه جلسه، محمدی درباره تأثیر ایران بر این میزان اسلام‌گرایی گفت: «دین و مذهب به‌طور طبیعی و بدون دخالت خارجی در این منطقه وجود دارد. گرچه در آغاز انقلاب ایران، رهبران این کشورها هراس از صدور انقلاب داشتند و این باعث شیعه‌هراسی و ایران‌هراسی آنها بود، ولی باید پذیرفت با توجه به ماهیت مذهب در ایران و آسیای مرکزی، جمهوری‌اسلامی عملا دخالت مذهبی در این منطقه نداشته و تهدیدی عملی برای این منطقه محسوب نشده است». علاوه‌بر تأثیر ایران در گذشته، آنچه اهمیت دارد برخورد ایران با این موضوع در زمان حال است. حضور این نیروهای افراطی در منطقه آسیای مرکزی و نفوذ هرچه بیشتر آنها قطعا برای ایران می‌تواند تهدید باشد. برای شناخت و مبارزه با این جریان‌ها مجتهدشبستری به این نکته نقد وارد کرد که: «ما هنوز در مورد داعش و گروه‌های افراطی پدیدار‌شناسی انجام نداده‌ایم. مسائل باید با دقت بررسی شود چون پیرامون ما آبستن حوادث است».
افزایش ارتباط فرهنگی، پادزهر افراط‌گرایی
دکتر کولایی نیز با اعتراض به این موضوع که بودجه اختصاص داده‌شده به مطالعات منطقه‌ای کم است، تأکید کرد: «باید هم پدیدار‌شناسی و هم محیط‌شناسی کنیم، بودجه به مطالعات اختصاص نمی‌یابد و وقتی بحران‌ها به‌صورت ملموس حس می‌شود، تازه به این حوزه توجه می‌شود».محسن محمدی هم راه‌حل کاهش این بحران‌ها در منطقه را توسعه و همکاری ایران با کشورهای آسیای مرکزی دانست. شبستری در پایان، راه‌حل کاهش این تندروی‌ها در منطقه آسیای مرکزی برای ایران را کار اساسی فرهنگی دانست و گفت: «ما باید با دانشگاه‌های تاجیکستان بحث‌های دینی را در سطح دانشگاهی انجام دهیم، باید قبول کنیم جوان تاجیکی دیگر آن جوان دیروز نیست و برایش سؤال پیش می‌آید. با وجود فقر دانایی مذهبی در این منطقه ما باید از راه درست وارد شویم». شبستری با گفتن مثالی حرف‌هایش را به پایان رساند: «10 دانشجوی تاجیکی میهمان دانشگاه تبریز و همدان بودند. وقتی برگشته‌اند کلی جریان در خجند راه افتاده است که چه دیده‌اید؟ این بده‌بستان‌های فرهنگی گرچه کاملا افراط‌گرایی را از بین نمی‌برد، ولی می‌تواند بسیار بر آن تأثیرگذار باشد»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.