|

نگاهی به فیلم «قصه‌ها» به کارگردانی رخشان بنی‌اعتماد

هیچ فیلمی در کمد نمی‌ماند

محمدجواد لسانی

برخلاف آنچه در نظر اول به ذهن می‌رسد، «قصه‌ها» یک فیلم سیاسی نیست بلکه به‌روشنی یک اثر ناب اجتماعی است، اینکه درجه خلوص آن را بالا می‌بریم به سبب شیوه بیان یا لحن فیلم است و به نظر اغلب کسانی که فیلم را دیده‌اند، ذائقه تلخی بر آن حاکم است و شاید عده‌ای که این اثر سینمایی را تا حد یک بیانیه سیاسی یا عقده‌گشایی فیلم‌ساز، تقلیل داده‌اند تحت‌تأثیر لحن خشک آن قرار گرفته‌اند. آثار رخشان بنی‌اعتماد براساس متر و معیار هر فیلم‌ساز رئالیستی ‌باید در موسم ساخته‌شدن کار، نمایش داده شوند. اگر تأخیری در اکران آنها اتفاق افتد، تأثیر اجتماعی آن کاسته خواهد شد، چنان‌که «قصه‌ها» نیز تا حدودی دچار این آسیب شده است، البته باید به فال نیک گرفت؛ که پس از چهار سال وقفه، این اثر اکران شده است، چون اگر مدت زمانی بیش از این، فیلم، در کمد می‌ماند! کم‌کم تبدیل به خاطره اجتماعی از سال‌های رفته می‌شد.
بیان چند قصه متنوع و سنگین به شیوه‌ای روان و یکدست، نشان از مهارت کار فیلم‌ساز است و تعلق‌گرفتن جایزه نخست فیلم‌نامه‌نویسی در دوره هفتادویکم جشنواره ونیز به «قصه‌ها»، شاهدی برای این مدعاست. جالب است که در کلیت متن، قشر زحمتکش، نمایندگان فعالی در فیلم دارند و می‌توان گفت این اثر به تریبون این طبقه یا به تعبیر فرهاد اصلانی در این فیلم، مردم «مستضعف» جامعه، بدل شده است. بنی‌اعتماد کارگردانی است که هیچ‌گاه حاضر نشده با نمایه‌های پرزرق‌وبرق متعلق به قشر مرفه، دم از طبقه محروم بزند، بلکه مایل بوده برای پرهیز از شعارزدگی توخالی، به لایه‌های پنهان‌مانده این طبقه نزدیک شود و در کوچه و خانه‌های محقر، به‌دنبال آنها بگردد. دو مثال زنده برای این سند، کلینیک ساده برای ترک اعتیاد و خانه کوچک نوبر در فیلم است. نارسایی‌هایی نیز در ساختار «قصه‌ها» به چشم می‌خورد، از جمله تورم دیالوگ‌ها در چند سکانس کلیدی که بیشتر این گفت‌وگو‌های طولانی در فضای داخل خودروها یا واگن مترو خودنمایی می‌کند و شاید عمدی در کار فیلم‌ساز است که در سکانس مینی‌بوس در حال حرکت کارگران از قاب دوربین ساده و معمولی، چندنفر به‌صورت خطی و متوالی حرف می‌زنند و فضای کار در این بخش، به‌سوی یک گزارش خبری پیش رفته است. ناگفته نماند که از این کارگردان در آثار پیشین، تجربه استفاده از مابازای تصویری را به‌جای دیالوگ‌های مستقیم مشاهده کرده‌ایم، اما یک نقطه‌عطف هم داریم که در سکانسی از فیلم، گفت‌وگوهای مطول به ساختار فیلم کمک کرده است؛ جایی که دو زن و یک مرد سوار یک ون در حال حرکت هستند، باران کوثری و پیمان معادی گفت‌وگویی طولانی با هم دارند، اما گویا فیلم می‌خواهد به یک مشکل ارتباطی در جامعه اشاره کند اینکه در ادای حرف اصلی یا به‌تعبیر خود فیلم، «حرف قشنگه» همیشه معطل می‌کنیم و به‌جای آن به حاشیه می‌رویم انگار واهمه پنهان از حرف خویش به طرف مقابل داریم و درنهایت چه زیبا و محکم، دختر آلوده به اچ‌ای‌وی، به جوانی که تمنای وصل او را دارد، خطاب می‌کند: حرفت را بزن! خرده‌گرفتن به فیلم‌ساز متعهد کمی دشوار است، اما تحمل آن از سوی او آسان است زیرا با دید بازتری به قضایای اجتماعی می‌نگرد، پرسش این است که چه لزومی داشت کارگردان اثر، چند موضوع سنگین را در متن فیلم‌نامه بگنجاند، موضوعاتی از قبیل اعتیاد، فساد اداری، کارگران اخراجی، فقر فرهنگی و روابط ناسالم می‌توانست در آثار مستقلی پرداخت دراماتیک شوند. و پرسش دیگر آنکه چرا حضور دو شخصیت یک قصه (بابک حمیدیان و نگار جواهریان) تنها به گفت‌وگوی در یک صحنه (واگن مترو) خلاصه شده زیرا این وضعیت ناتمام تماشاگر را اقناع نمی‌کند و یک تأکید خوب؛ کارگردان اثر برای همه قصه‌هایش پایانی خوش در نظر نگرفته است. تا همه روایت‌ها مطابق واقع پیش برود و جالب است که برای دو قصه فیلم، پایان‌های قشنگ و پرامیدی رقم خورده است، یکی برای «نوبرخانم» قصه که خانه‌ای رؤیایی برای او و همسرش فراهم شده و در قصه دیگر به «سارا»ی بیمار، عشقی پاک و بی‌آلایش از سوی یک دانشجوی ستاره‌دار به نام حامد (بازی مقبول پیمان معادی)، ابراز می‌شود. تردیدی نیست که این فیلم‌ساز در کار آخرش لبریز از حرف‌های پردردی از جامعه و بوم خویش است و همین سبب شده مجال زیادی برای پرداختن به قاب‌های زیبا در مقایسه با آثار پیشین‌اش پیدا نکند، اما آن‌گونه هم نشده که این اثر از چند نگاه زیبایی‌شناسانه بی‌بهره باشد. نمونه نخست در رویکرد بصری، در قصه اول پدید می‌آید، هنگامی که محمدرضا فروتن از خرید داروخانه به‌سوی تاکسی‌اش برمی‌گردد و به آن نومیدانه تکیه می‌دهد و نمایی از داخل ماشین؛ کیسه دارو‌ها و یک اسباب بازی در دست فروتن به شیشه ماشین می‌خورد و ثابت می‌ماند. نمونه دوم، مشاجره بی‌نتیجه صابر ابر از پشت شیشه‌های مات در ورودی کلینیک که یکی از شیشه‌ها را می‌شکند؛ او در نقش همسر معتاد نرگس (همراه بازی خوب عاطفه رضوی)، درحالی‌که ما چهره روشنی از بازیگر نداریم اما تأثیر بصری خود را نزد مخاطب به‌جا می‌گذارد و قاب سوم، سرریزشدن رشته‌های آب از سر و روی فرهاد اصلانی در روشویی است که بازی قوی او ترکیب بصری قشنگی را پدید می‌آورد و دست آخر در نمای پایانی فیلم «قصه‌ها» چشم‌انداز زیبایی را می‌بینیم، دورشدن حبیب رضایی را در نقش یک مستندساز آماتور می‌بینیم؛ او درحالی‌که در نیمه تاریک حاشیه اتوبان هر لحظه دورتر می‌شود و صدایش روی تصویر پخش می‌شود که: «هیچ فیلمی برای همیشه در کمد نمی‌ماند». امید می‌رود این فیلم‌ساز کاوشگر اجتماعی بتواند همچون هر کارگردان دیگری، بدون مانعی برسر راه، آثار واقع‌گرایانه خود را به نمایش عمومی برساند.

برخلاف آنچه در نظر اول به ذهن می‌رسد، «قصه‌ها» یک فیلم سیاسی نیست بلکه به‌روشنی یک اثر ناب اجتماعی است، اینکه درجه خلوص آن را بالا می‌بریم به سبب شیوه بیان یا لحن فیلم است و به نظر اغلب کسانی که فیلم را دیده‌اند، ذائقه تلخی بر آن حاکم است و شاید عده‌ای که این اثر سینمایی را تا حد یک بیانیه سیاسی یا عقده‌گشایی فیلم‌ساز، تقلیل داده‌اند تحت‌تأثیر لحن خشک آن قرار گرفته‌اند. آثار رخشان بنی‌اعتماد براساس متر و معیار هر فیلم‌ساز رئالیستی ‌باید در موسم ساخته‌شدن کار، نمایش داده شوند. اگر تأخیری در اکران آنها اتفاق افتد، تأثیر اجتماعی آن کاسته خواهد شد، چنان‌که «قصه‌ها» نیز تا حدودی دچار این آسیب شده است، البته باید به فال نیک گرفت؛ که پس از چهار سال وقفه، این اثر اکران شده است، چون اگر مدت زمانی بیش از این، فیلم، در کمد می‌ماند! کم‌کم تبدیل به خاطره اجتماعی از سال‌های رفته می‌شد.
بیان چند قصه متنوع و سنگین به شیوه‌ای روان و یکدست، نشان از مهارت کار فیلم‌ساز است و تعلق‌گرفتن جایزه نخست فیلم‌نامه‌نویسی در دوره هفتادویکم جشنواره ونیز به «قصه‌ها»، شاهدی برای این مدعاست. جالب است که در کلیت متن، قشر زحمتکش، نمایندگان فعالی در فیلم دارند و می‌توان گفت این اثر به تریبون این طبقه یا به تعبیر فرهاد اصلانی در این فیلم، مردم «مستضعف» جامعه، بدل شده است. بنی‌اعتماد کارگردانی است که هیچ‌گاه حاضر نشده با نمایه‌های پرزرق‌وبرق متعلق به قشر مرفه، دم از طبقه محروم بزند، بلکه مایل بوده برای پرهیز از شعارزدگی توخالی، به لایه‌های پنهان‌مانده این طبقه نزدیک شود و در کوچه و خانه‌های محقر، به‌دنبال آنها بگردد. دو مثال زنده برای این سند، کلینیک ساده برای ترک اعتیاد و خانه کوچک نوبر در فیلم است. نارسایی‌هایی نیز در ساختار «قصه‌ها» به چشم می‌خورد، از جمله تورم دیالوگ‌ها در چند سکانس کلیدی که بیشتر این گفت‌وگو‌های طولانی در فضای داخل خودروها یا واگن مترو خودنمایی می‌کند و شاید عمدی در کار فیلم‌ساز است که در سکانس مینی‌بوس در حال حرکت کارگران از قاب دوربین ساده و معمولی، چندنفر به‌صورت خطی و متوالی حرف می‌زنند و فضای کار در این بخش، به‌سوی یک گزارش خبری پیش رفته است. ناگفته نماند که از این کارگردان در آثار پیشین، تجربه استفاده از مابازای تصویری را به‌جای دیالوگ‌های مستقیم مشاهده کرده‌ایم، اما یک نقطه‌عطف هم داریم که در سکانسی از فیلم، گفت‌وگوهای مطول به ساختار فیلم کمک کرده است؛ جایی که دو زن و یک مرد سوار یک ون در حال حرکت هستند، باران کوثری و پیمان معادی گفت‌وگویی طولانی با هم دارند، اما گویا فیلم می‌خواهد به یک مشکل ارتباطی در جامعه اشاره کند اینکه در ادای حرف اصلی یا به‌تعبیر خود فیلم، «حرف قشنگه» همیشه معطل می‌کنیم و به‌جای آن به حاشیه می‌رویم انگار واهمه پنهان از حرف خویش به طرف مقابل داریم و درنهایت چه زیبا و محکم، دختر آلوده به اچ‌ای‌وی، به جوانی که تمنای وصل او را دارد، خطاب می‌کند: حرفت را بزن! خرده‌گرفتن به فیلم‌ساز متعهد کمی دشوار است، اما تحمل آن از سوی او آسان است زیرا با دید بازتری به قضایای اجتماعی می‌نگرد، پرسش این است که چه لزومی داشت کارگردان اثر، چند موضوع سنگین را در متن فیلم‌نامه بگنجاند، موضوعاتی از قبیل اعتیاد، فساد اداری، کارگران اخراجی، فقر فرهنگی و روابط ناسالم می‌توانست در آثار مستقلی پرداخت دراماتیک شوند. و پرسش دیگر آنکه چرا حضور دو شخصیت یک قصه (بابک حمیدیان و نگار جواهریان) تنها به گفت‌وگوی در یک صحنه (واگن مترو) خلاصه شده زیرا این وضعیت ناتمام تماشاگر را اقناع نمی‌کند و یک تأکید خوب؛ کارگردان اثر برای همه قصه‌هایش پایانی خوش در نظر نگرفته است. تا همه روایت‌ها مطابق واقع پیش برود و جالب است که برای دو قصه فیلم، پایان‌های قشنگ و پرامیدی رقم خورده است، یکی برای «نوبرخانم» قصه که خانه‌ای رؤیایی برای او و همسرش فراهم شده و در قصه دیگر به «سارا»ی بیمار، عشقی پاک و بی‌آلایش از سوی یک دانشجوی ستاره‌دار به نام حامد (بازی مقبول پیمان معادی)، ابراز می‌شود. تردیدی نیست که این فیلم‌ساز در کار آخرش لبریز از حرف‌های پردردی از جامعه و بوم خویش است و همین سبب شده مجال زیادی برای پرداختن به قاب‌های زیبا در مقایسه با آثار پیشین‌اش پیدا نکند، اما آن‌گونه هم نشده که این اثر از چند نگاه زیبایی‌شناسانه بی‌بهره باشد. نمونه نخست در رویکرد بصری، در قصه اول پدید می‌آید، هنگامی که محمدرضا فروتن از خرید داروخانه به‌سوی تاکسی‌اش برمی‌گردد و به آن نومیدانه تکیه می‌دهد و نمایی از داخل ماشین؛ کیسه دارو‌ها و یک اسباب بازی در دست فروتن به شیشه ماشین می‌خورد و ثابت می‌ماند. نمونه دوم، مشاجره بی‌نتیجه صابر ابر از پشت شیشه‌های مات در ورودی کلینیک که یکی از شیشه‌ها را می‌شکند؛ او در نقش همسر معتاد نرگس (همراه بازی خوب عاطفه رضوی)، درحالی‌که ما چهره روشنی از بازیگر نداریم اما تأثیر بصری خود را نزد مخاطب به‌جا می‌گذارد و قاب سوم، سرریزشدن رشته‌های آب از سر و روی فرهاد اصلانی در روشویی است که بازی قوی او ترکیب بصری قشنگی را پدید می‌آورد و دست آخر در نمای پایانی فیلم «قصه‌ها» چشم‌انداز زیبایی را می‌بینیم، دورشدن حبیب رضایی را در نقش یک مستندساز آماتور می‌بینیم؛ او درحالی‌که در نیمه تاریک حاشیه اتوبان هر لحظه دورتر می‌شود و صدایش روی تصویر پخش می‌شود که: «هیچ فیلمی برای همیشه در کمد نمی‌ماند». امید می‌رود این فیلم‌ساز کاوشگر اجتماعی بتواند همچون هر کارگردان دیگری، بدون مانعی برسر راه، آثار واقع‌گرایانه خود را به نمایش عمومی برساند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.