|

تکه‌ای از «دیده‌بان خواب‌زده» نوشته محمدعلی سپانلو

مرگ و زندگی هنرمندان

از خیلی دورتر، به رسم همیشه، اول بهرام صادقی آغاز کرد. آذرماه سال 1363 بود. در مسجدی که ختم او برگزار می‌شد،‌ گلشیری یک سخنرانی کرد که بعدها خیلی معروف شد. سال بعد نوبت به غلامحسین ساعدی رسید در غربت پاریس. یک‌، دو ماهی قبل از مرگش او را مریض و آماده‌ رحلت دیدم. شکمش بر اثر خونریزی ورم کرده و از نومیدی چشم‌هایش نیمه‌بینا شده بود. از صائب‌تبریزی حرف می‌زد، جوری که به‌نظرم آخر عمری عاشق زبان فارسی شده باشد. او در «پرلاشز» کنار صادق هدایت به خواب رفت. دو، سه سال بعد، منوچهر محجوبی در گورستان مسلمانان لندن خوابید و در ایران نوبت منوچهر نیستانی شد؛ شاعر بسیار باقریحه و کم‌کار؛ آخرین باری که دیدمش بیمار بود و بدتر از آن پریشان‌حواس و آزارنده. کمی قبل از عید 69، در آفتاب درخشان اسفندماه، سیاوش مطهری را جلو دانشگاه تهران دیدم و هیچ نمی‌دانستم که چندروز بعد سکته خواهد کرد، در‌حالی‌که مثل همان آفتاب برق می‌زد. بعد شد نوبت مهدی اخوان‌ثالث، که هاله «تسلیم معترضانه» به نیستی جسمانی را از دو سه سال قبل گرد چهره‌اش دیده بودم؛ او در حیاط «فردوسی» مقبره‌اش را بنا کرد.
بعد رسیدیم به دهه هفتاد؛ غزاله علیزاده خودکشی کرد، برای خلاصی از سرطانی که مثل یک مُد قدیمی ناگهان برگشته بود؛ اما پیش از اجرای تصمیم کارهای نیمه‌تمامش را سامان داده بود. علی‌اکبر دشتی هم به همان مرض ورپرید، گرچه می‌نوشت ولی به عنوان نویسنده هنوز شهرتی نداشت؛ برعکس او بیژن نجدی، که قربانی همین مُدِ مرجوع شد، در آغاز شهرت قرار داشت. خبر رسید که در خارجه رجعت سرطان از تقی مدرسی و محمدجعفر محجوب هم نگذشته است. کمی بعد صادق چوبک در آمریکا دست‌نوشته‌هایش را سوزاند، الکش را آویخت و برای همیشه به خوابی آرام فرورفت. بنابر وصیت چوبک دوستانش مرگ او را جشن گرفتند: خاکسترش در کیسه مخملی ارغوانی‌رنگ،‌ کنار جامی ارغوانی‌رنگ روی پیانویی که «رکوئیم» موتزارت را می‌نواخت.
مرگ‌های جمال‌زاده در 107 سالگی، بزرگ‌علوی در سن بالای نود، و بالاخره صادق چوبک در سنی بالای هشتاد، به ما یادآور شد که بازماندگان عصر هدایت، یعنی از «آباء داستان‌نویسی ایران» دیگر کسی باقی نمانده است. این‌ها چنان نزدیک به هم مردند که گویی می‌ترسیدند نوبت‌شان از دست برود.
اما در داخله، اول حمید مصدق به مرض ریه رفت، بعد مختاری و پوینده مرحوم شدند. غفار حسینی هم از خانه‌اش در هیات جسدی چندروزه عازم گورستان شد. سیاوش کسرایی در مسکو آن‌قدر ماند تا جنازه‌اش را در اتریش به خاک سپردند. بعد از یک روز صبح روزنامه‌ها خبر از درگذشت پرویز شاپور دادند، که مراسم یادبودش بدون جنجال اما آمیخته با طنز بود. سیروس طاهباز نیز چند ماه پیش در حیاط مقبره نیما خوابید. سپس مرگ‌ها دمادم شد؛ در اواخر سال 78 بیژن جلالی در عین پیری و اوج سلامت مرد. نادر نادرپور روی روزنامه در لس‌آنجلس سکته کرد. اعلان درگذشت او را هوشنگ گلشیری نوشت، که آماده می‌شد از سرطان ریه در بهاری که می‌آمد بمیرد...
ما یک عکس دسته‌جمعی بودیم که این‌طور گُله‌به‌گُله، چهره‌ها در متن آن محو شد و حالا نیمه‌پُر است، یا شاید نیمه‌خالی. در دست ما همه مدارک مرگ است، اما چرا من اصرار دارم تاریخ زندگی را بنویسم؟ منی که نوشته‌ام «و مرگ‌ها بدم جهت خاطرات ما را می‌سوزاند».

از خیلی دورتر، به رسم همیشه، اول بهرام صادقی آغاز کرد. آذرماه سال 1363 بود. در مسجدی که ختم او برگزار می‌شد،‌ گلشیری یک سخنرانی کرد که بعدها خیلی معروف شد. سال بعد نوبت به غلامحسین ساعدی رسید در غربت پاریس. یک‌، دو ماهی قبل از مرگش او را مریض و آماده‌ رحلت دیدم. شکمش بر اثر خونریزی ورم کرده و از نومیدی چشم‌هایش نیمه‌بینا شده بود. از صائب‌تبریزی حرف می‌زد، جوری که به‌نظرم آخر عمری عاشق زبان فارسی شده باشد. او در «پرلاشز» کنار صادق هدایت به خواب رفت. دو، سه سال بعد، منوچهر محجوبی در گورستان مسلمانان لندن خوابید و در ایران نوبت منوچهر نیستانی شد؛ شاعر بسیار باقریحه و کم‌کار؛ آخرین باری که دیدمش بیمار بود و بدتر از آن پریشان‌حواس و آزارنده. کمی قبل از عید 69، در آفتاب درخشان اسفندماه، سیاوش مطهری را جلو دانشگاه تهران دیدم و هیچ نمی‌دانستم که چندروز بعد سکته خواهد کرد، در‌حالی‌که مثل همان آفتاب برق می‌زد. بعد شد نوبت مهدی اخوان‌ثالث، که هاله «تسلیم معترضانه» به نیستی جسمانی را از دو سه سال قبل گرد چهره‌اش دیده بودم؛ او در حیاط «فردوسی» مقبره‌اش را بنا کرد.
بعد رسیدیم به دهه هفتاد؛ غزاله علیزاده خودکشی کرد، برای خلاصی از سرطانی که مثل یک مُد قدیمی ناگهان برگشته بود؛ اما پیش از اجرای تصمیم کارهای نیمه‌تمامش را سامان داده بود. علی‌اکبر دشتی هم به همان مرض ورپرید، گرچه می‌نوشت ولی به عنوان نویسنده هنوز شهرتی نداشت؛ برعکس او بیژن نجدی، که قربانی همین مُدِ مرجوع شد، در آغاز شهرت قرار داشت. خبر رسید که در خارجه رجعت سرطان از تقی مدرسی و محمدجعفر محجوب هم نگذشته است. کمی بعد صادق چوبک در آمریکا دست‌نوشته‌هایش را سوزاند، الکش را آویخت و برای همیشه به خوابی آرام فرورفت. بنابر وصیت چوبک دوستانش مرگ او را جشن گرفتند: خاکسترش در کیسه مخملی ارغوانی‌رنگ،‌ کنار جامی ارغوانی‌رنگ روی پیانویی که «رکوئیم» موتزارت را می‌نواخت.
مرگ‌های جمال‌زاده در 107 سالگی، بزرگ‌علوی در سن بالای نود، و بالاخره صادق چوبک در سنی بالای هشتاد، به ما یادآور شد که بازماندگان عصر هدایت، یعنی از «آباء داستان‌نویسی ایران» دیگر کسی باقی نمانده است. این‌ها چنان نزدیک به هم مردند که گویی می‌ترسیدند نوبت‌شان از دست برود.
اما در داخله، اول حمید مصدق به مرض ریه رفت، بعد مختاری و پوینده مرحوم شدند. غفار حسینی هم از خانه‌اش در هیات جسدی چندروزه عازم گورستان شد. سیاوش کسرایی در مسکو آن‌قدر ماند تا جنازه‌اش را در اتریش به خاک سپردند. بعد از یک روز صبح روزنامه‌ها خبر از درگذشت پرویز شاپور دادند، که مراسم یادبودش بدون جنجال اما آمیخته با طنز بود. سیروس طاهباز نیز چند ماه پیش در حیاط مقبره نیما خوابید. سپس مرگ‌ها دمادم شد؛ در اواخر سال 78 بیژن جلالی در عین پیری و اوج سلامت مرد. نادر نادرپور روی روزنامه در لس‌آنجلس سکته کرد. اعلان درگذشت او را هوشنگ گلشیری نوشت، که آماده می‌شد از سرطان ریه در بهاری که می‌آمد بمیرد...
ما یک عکس دسته‌جمعی بودیم که این‌طور گُله‌به‌گُله، چهره‌ها در متن آن محو شد و حالا نیمه‌پُر است، یا شاید نیمه‌خالی. در دست ما همه مدارک مرگ است، اما چرا من اصرار دارم تاریخ زندگی را بنویسم؟ منی که نوشته‌ام «و مرگ‌ها بدم جهت خاطرات ما را می‌سوزاند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.