دور از تهران بیتو
عباس صفاری
از اشعار اولیه من یک شعر کوتاه که در مجموعه دوربین قدیمی چاپ شده بود خیلی مورد توجه سپانلو قرار گرفته بود. حالا حس میکنم با آن شعر شاید بهنوعی همذاتپنداری میکرده است. اگر اشتباه نکرده باشم سپانلو فکر میکرد ما حس نوستالژیک نزدیک بههمی در رابطه با تهران داریم و اگر او بگوید «ف» من تا فرحزاد خواهم رفت. شاید هم به همین سبب گاهی در جمع دوستان به شوخی میگفت عباس همسن خودمانست و با مورنگکردن میخواهد جوانتر نشان بدهد. یا گاهی با اشاره به ایزابل که خیلی دوستش میداشت میگفت این زنگوله تابوت را دنبال خودت راه انداختی که جوان نشان بدهی. خوب، من هم اگر حرصم درمیآمد میگفتم شما جای پدر مائی .
شعری که در آغاز این یادداشت از آن یاد کردم با چنین مطلعی شروع می شد:
نام رفتگان را
دلم نمیآید
از دفتر تلفن خط بزنم
در این پسین دل گرفته سپتامبر
اگر به دیدار شما نیز بیایند
خواهید دید
که فرق چندانی نکردهاند
فقط کمی رنگپریده
لاغر - و کمحرف شدهاند
زمانی که این شعر را نوشتم تعداد رفتگان دفتر تلفنم از تعداد انگشتان یک دست تجاوز نمیکرد. ساعدی و نادرپور مشاهیر آن چندتن بودند. حالا به جرئت میتوانم بگویم یکسوم نامهای مندرج در آن دفتر تلفن به دنیای سایهها رفته و در پناه درخت یا در سایه یک چهارتاقی کویری انتظارمان را میکشند. انتظاری که دیر یا زود به پایان خواهد رسید. ما نیز تا این انتظار به پایان برسد با مرور خاطراتِ آنها راه و بارمان را کوتاه و سبک میکنیم.
***
دو، سه روزی مانده بود به پایان آن قرن پرآشوب. قرنی که تمام امیدهای فلاسفه-متفکرین و هنرمندانی را که میپنداشتند جامعه بشری در سایه تولید انبوه و ارزان از رفاه آبرومندانهای برخوردار شده و در نتیجه دست از جنگ و خشونت خواهد کشید را نقش بر آب کرد. بهرغم تمام ناملایمات اما به سرنشینان این کرهخاکی در پایان یک هزاره فرصت داده بود کمری راست کنند و امید دیگری را در دل پرورش بدهند. شب کریسمس بود و سپانلو دو، سه روزی بود که مهمان ما شده و شبهایمان تا دیر وقت پای شومینه به گفتوگو از هر دری که پیش بیاید میگذشت. آن شب دوستان دیگری هم به ما پیوسته بودند و با هم به تماشای یک فیلم فرانسوی نشسته بودیم. سپانلو که فیلم را دیده بود چند قدم دورتر کنار شومینه با تینا نشسته و از هر دری سخن میگفتند.
موضوع اصلی صحبتشان اما این بود که از شخصیتهای تاثیرگذار قرن بیستم از چه افرادی به عنوان برترین یا تاثیرگذارترین نام خواهند برد. یک لیست تینا توی ذهنش تهیه کرده بود و یک لیست سپانلو. لیست هردو خیلی شبیه به هم بود. گاهی نیز نظر ما را در رابطه با لیستشان میپرسیدند. از جمع ما یکی گفت بدون شک لنین. سپانلو اما حس میکرد مرد قرن باید گاندی باشد.
سالها بعد در آشپزخانه سپانلو در تهران و در جمع تعدادی از دوستان نشسته بودیم که سپانلو با افتخار در برابر من که شاهد ماجرا بودم از آن شب و انتخاب خودش و تینا یاد کرد که نتیجه آن به طرز حیرتانگیزی نزدیک به لیستی بود که پس از ژانویه منتشر شد. بیشتر اسمها را درحالحاضر بهیاد ندارم. اما مهمترینهایش از این قرار بود:
گاندی مرد قرن، محمدعلی کلی ورزشکار قرن، مارلون براندو و سر لارنس الویه هنرپیشگان قرن، سرزمین هرز و الیوت بهترین شعر و بهترین شاعر قرن، همشهری کین بهترین فیلم قرن، انیشتین بهترین دانشمند قرن، پیکاسو بهترین نقاش قرن و غیره.
تمام افرادی که سپانلو را از دور یا نزدیک میشناختند از حافظه فتوگرافیک و شگفتانگیز او آگاهی داشتند. اما کمتر کسی از گستردگی دامنه مطالعات و اطلاعات او در دهها عرصه مهم از ورزش گرفته تا علم و دانش و غیره مطلع بود. تهران و ایران یکی از جذابترین فرزندانش را از دست داد. خداحافظ و به امید دیدار رفیق صمیمی.
--------------------------------------------------------
سر قرار نماندی
قرارمان این بود
که نام تمام مردگان
فقط یحیی باشد
نه هوشنگ* ! نه محمد علی
نه سپان
***
تا همین دیروز
پائیز به فرمان تو
که مبصرمان بودی
بهار شعرا شده بود!
در غیاب تو حالا
پایمان هنوز
به خیابان نرسیده
باد نوکیسهای
به جیب میزند
برگهای این پائیز بیشاعر را.
*هوشنگ نام دیگر سپانلوست
از اشعار اولیه من یک شعر کوتاه که در مجموعه دوربین قدیمی چاپ شده بود خیلی مورد توجه سپانلو قرار گرفته بود. حالا حس میکنم با آن شعر شاید بهنوعی همذاتپنداری میکرده است. اگر اشتباه نکرده باشم سپانلو فکر میکرد ما حس نوستالژیک نزدیک بههمی در رابطه با تهران داریم و اگر او بگوید «ف» من تا فرحزاد خواهم رفت. شاید هم به همین سبب گاهی در جمع دوستان به شوخی میگفت عباس همسن خودمانست و با مورنگکردن میخواهد جوانتر نشان بدهد. یا گاهی با اشاره به ایزابل که خیلی دوستش میداشت میگفت این زنگوله تابوت را دنبال خودت راه انداختی که جوان نشان بدهی. خوب، من هم اگر حرصم درمیآمد میگفتم شما جای پدر مائی .
شعری که در آغاز این یادداشت از آن یاد کردم با چنین مطلعی شروع می شد:
نام رفتگان را
دلم نمیآید
از دفتر تلفن خط بزنم
در این پسین دل گرفته سپتامبر
اگر به دیدار شما نیز بیایند
خواهید دید
که فرق چندانی نکردهاند
فقط کمی رنگپریده
لاغر - و کمحرف شدهاند
زمانی که این شعر را نوشتم تعداد رفتگان دفتر تلفنم از تعداد انگشتان یک دست تجاوز نمیکرد. ساعدی و نادرپور مشاهیر آن چندتن بودند. حالا به جرئت میتوانم بگویم یکسوم نامهای مندرج در آن دفتر تلفن به دنیای سایهها رفته و در پناه درخت یا در سایه یک چهارتاقی کویری انتظارمان را میکشند. انتظاری که دیر یا زود به پایان خواهد رسید. ما نیز تا این انتظار به پایان برسد با مرور خاطراتِ آنها راه و بارمان را کوتاه و سبک میکنیم.
***
دو، سه روزی مانده بود به پایان آن قرن پرآشوب. قرنی که تمام امیدهای فلاسفه-متفکرین و هنرمندانی را که میپنداشتند جامعه بشری در سایه تولید انبوه و ارزان از رفاه آبرومندانهای برخوردار شده و در نتیجه دست از جنگ و خشونت خواهد کشید را نقش بر آب کرد. بهرغم تمام ناملایمات اما به سرنشینان این کرهخاکی در پایان یک هزاره فرصت داده بود کمری راست کنند و امید دیگری را در دل پرورش بدهند. شب کریسمس بود و سپانلو دو، سه روزی بود که مهمان ما شده و شبهایمان تا دیر وقت پای شومینه به گفتوگو از هر دری که پیش بیاید میگذشت. آن شب دوستان دیگری هم به ما پیوسته بودند و با هم به تماشای یک فیلم فرانسوی نشسته بودیم. سپانلو که فیلم را دیده بود چند قدم دورتر کنار شومینه با تینا نشسته و از هر دری سخن میگفتند.
موضوع اصلی صحبتشان اما این بود که از شخصیتهای تاثیرگذار قرن بیستم از چه افرادی به عنوان برترین یا تاثیرگذارترین نام خواهند برد. یک لیست تینا توی ذهنش تهیه کرده بود و یک لیست سپانلو. لیست هردو خیلی شبیه به هم بود. گاهی نیز نظر ما را در رابطه با لیستشان میپرسیدند. از جمع ما یکی گفت بدون شک لنین. سپانلو اما حس میکرد مرد قرن باید گاندی باشد.
سالها بعد در آشپزخانه سپانلو در تهران و در جمع تعدادی از دوستان نشسته بودیم که سپانلو با افتخار در برابر من که شاهد ماجرا بودم از آن شب و انتخاب خودش و تینا یاد کرد که نتیجه آن به طرز حیرتانگیزی نزدیک به لیستی بود که پس از ژانویه منتشر شد. بیشتر اسمها را درحالحاضر بهیاد ندارم. اما مهمترینهایش از این قرار بود:
گاندی مرد قرن، محمدعلی کلی ورزشکار قرن، مارلون براندو و سر لارنس الویه هنرپیشگان قرن، سرزمین هرز و الیوت بهترین شعر و بهترین شاعر قرن، همشهری کین بهترین فیلم قرن، انیشتین بهترین دانشمند قرن، پیکاسو بهترین نقاش قرن و غیره.
تمام افرادی که سپانلو را از دور یا نزدیک میشناختند از حافظه فتوگرافیک و شگفتانگیز او آگاهی داشتند. اما کمتر کسی از گستردگی دامنه مطالعات و اطلاعات او در دهها عرصه مهم از ورزش گرفته تا علم و دانش و غیره مطلع بود. تهران و ایران یکی از جذابترین فرزندانش را از دست داد. خداحافظ و به امید دیدار رفیق صمیمی.
--------------------------------------------------------
سر قرار نماندی
قرارمان این بود
که نام تمام مردگان
فقط یحیی باشد
نه هوشنگ* ! نه محمد علی
نه سپان
***
تا همین دیروز
پائیز به فرمان تو
که مبصرمان بودی
بهار شعرا شده بود!
در غیاب تو حالا
پایمان هنوز
به خیابان نرسیده
باد نوکیسهای
به جیب میزند
برگهای این پائیز بیشاعر را.
*هوشنگ نام دیگر سپانلوست
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.