|

گفت‌وگو با «کن کاتو»، طراح گرافیک استرالیایی:

مگر آنکه زیاد بهتر باشد

تورج صابری‌وند . طراح گرافیک

«طوری حرف می‌زنید که انگار درمانی برای سرطان یا ایدز پیدا کرده‌اید، شما در مورد گرافیک‌دیزاین حرف می‌زنید، خیلی جدی‌اش نگیرید». این نقل‌قولی است از همسر سابقش. نه‌تنها گرافیک، بلکه تمام زندگی برایش جدی ا‌ست. ظاهر خشک‌وخشنش جدیتش را در نگاه اول پشتیبانی می‌کند. پیش از گفت‌وگو، عکاس از او ‌می‌خواهد برای گرفتن عکس، پایین پله‌ها بایستد، با لحنی در مرزهای تندی می‌گوید: «همیشه ترجیح می‌دهم بالای پله‌ها بایستم». طوری می‌گوید که انگار ناراحت شده، اما لبخندی که بلافاصله بر چهره‌اش می‌نشیند، خبر از شوخ‌طبعی‌های یک مرد جدی 70 ساله دارد. شوخی‌های «کن کاتو» هم جدی‌ است. خودش را مینی‌مالیست نمی‌داند، اما جایی از گفت‌وگو می‌گوید: «همیشه ما این جمله را شنیده‌ایم که «کم، زیاد است» ولی من آن را این‌طور ادامه می‌دهم، «مگر آن‌که زیاد، بهتر باشد»». همیشه در کارهایش سعی کرده با این «کم»‌ها کنار بیاید و از حاشیه‌ها بپرهیزد. خطوط هوایی‌ای که هویت‌ بصری‌شان را طراحی کرده، به تعداد انگشتان دو دست است. سبک‌وسیاق و امضایی نامرئی در کارهایش نیست، به‌جز اینکه سال‌هاست تنها یک لباس ساده می‌پوشد؛ لباسی که خودش طراح آن است. «کن کاتو» دیزاینربودن را به گرافیک‌دیزاینربودن ترجیح می‌دهد. او دکترای افتخاری دیزاین استرالیا را 20 سال پیش دریافت کرد. سال بعد از آن، پروژه‌ای را کار کرد که هنوز آن را از بزرگ‌ترین افتخارها و شانس‌های خود می‌داند؛ «المپیک ملبورن، ۱۹۹۶». جوایز و عنوان‌های متعدد ملی و جهانی به او هدیه شده و در کنفرانس دانشجویی دیزاینی که سال‌ها پیش راه‌اندازی کرده، هرسال چهار، پنج هزار دانشجو گردهم می‌آیند. در وب‌سایتش، اطلاعات تماس دفاترش را به همراه ساعت محلی‌ هردفتر نوشته‌. او ۱۵ دفتر در سراسر جهان دارد؛ از استرالیا تا امارات و از اسپانیا تا مکزیک. حالا به مناسبت هفته‌ جهانی گرافیک به دعوت انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران، به تهران آمده. در موزه هنرهای معاصر نمایشگاه، سخنرانی کرده و در موزه‌ امام‌علی(ع) کارگاهی آموزشی برگزار و این گفت‌وگو را هم با شوخی‌های جدی‌اش پر کرده است. در این گفت‌وگو، مهردخت دارابی، طراح گرافیک و عضو انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران، در ترجمه همراه ما بود.

سخنرانی روز جهانی گرافیک را با نقل‌قولی از همسر سابقتان شروع کردید، اعتقاد داشتند که گرافیک چیز مهمی نیست. سؤال من این است که آیا گرافیک‌دیزاین اصلا چیز مهمی هست؟
داستان این نبوده که همسرم فکر کنند گرافیک مهم نیست، داستان این بوده که فکر می‌کردند ما ماجرا را خیلی جدی می‌گیریم. من فکر می‌کنم بیشتر طراحان دنیا هیجان زیادی درباره کارشان دارند و به گرافیک‌دیزاین به‌عنوان یک شغل نگاه نمی‌کنند، بلکه بیشتر به‌عنوان روش زندگی به آن می‏نگرند.
خود شما گرافیک‌دیزاین را چطور می‌بینید؟
من زندگی‌ام را خیلی دوست دارم، خیلی خوش‌شانس بودم که از روز اولی که کارم را شروع کردم، هیچ‌وقت فکر نمی‌کردم، دارم سر کار می‌روم. از خواب بیدار می‌شدم، می‌رفتم و انگار که زندگی روزمره‌ام را انجام می‌دادم. به‌طوردائم به من پیشنهادهایی می‌شود که به آدم‌ها کمک کنم که تجارتشان را گسترده‌تر کنند و از این کار بسیار لذت می‌برم. برخلاف خیلی آدم‌ها، همیشه دلم می‌خواهد که بروم به محل کارم و کارهایم را ادامه بدهم. فکر می‌کنم کار ما، شبیه به کار روزنامه‌نگارهاست. برخلاف خیلی از شغل‌ها، این‌طوری نیست که شما از سر اجبار بروید محل کارتان، کارهایی انجام دهید و برگردید. طراحی همان کاری است که ما دوستش داریم و با علاقه انجامش می‌دهیم.
خیلی از طراحان بزرگ دنیا مثلا خانم «پاولا شر» می‌گویند وقتی طراحی می‌کنند گویی به نوعی بازی می‌کنند. آیا ما طراح‌ها، کاری جدی‌ انجام می‌دهیم یا اینکه کار ما به‌شکلی همان بازی است؟
طراحان با همدیگر خیلی فرق دارند، نمی‌شود همه را یکپارچه نگاه کنیم و یک‌چیز کلی درباره همه‌شان بگوییم. وقتی من طراحی می‌کنم، بازی نمی‌کنم و اهداف ازپیش‌تعیین‌شده‌ای دارم و دارم یک کار کاملا جدی‌ انجام می‌دهم. تلاش می‌کنم راه بهتری برای رسیدن به اهدافم پیدا کنم. طراحی، برای من یک موضوع متمرکز است. چیزی که ممکن است به بازی‌کردن تعبیر شود، همان روشی است که شاید برخی از آن تعبیر به بازی می‌کنند.
در طراحی‌های شما پویایی فرهنگی عجیبی وجود دارد، برای نمونه وقتی برای ایرلاین هند کار می‌کنید، گویی که یک هندی هستید و وقتی برای شهر فرودگاهی دوبی کار می‌کنید، انگار یک عرب ‌هستید.
این یک بیان فرهنگی‌ است. وقتی برای کشوری کار می‌کنم، فرهنگ آن کشور را خیلی دقیق نگاه می‌کنم. برای فرهنگی که برایش کار می‌کنید، باید احترام گذاشته و سعی کنید آن را بیشتر درک کنید. نباید فراموش شود که محصول طراحی شما از سوی مردم آن فرهنگ دیده خواهد شد. با وجود اینکه خود درونی ما چه فرهنگی دارد، باید با فرهنگ‌های مختلف در تماس باشیم. البته امروزه اینترنت باعث شده که همه ما شهروندان جهانی شویم. اینترنت و امکان‌های جهانی‌شدن، شرایط جدیدی را نسبت به 10، 15 سال پیش به وجود آورده است.
در وضعیت کنونی ما به‌سوی جهانی یک‌شکل و یک‌سلیقه می‌رویم، اما کاری که شما می‌کنید این است که فرهنگ‌های بومی را همان‌طور که هست، نگه می‌دارید.
بخش اول کاملا درست است که ما داریم به یک دهکده جهانی نزدیک می‌شویم، اما اینکه ما هر فرهنگ را چطور می‌بینیم و چطور با آن برخورد می‌کنیم، برمی‌گردد به خودمان و پس‌زمینه‌های فرهنگی‌مان و چیزهای درونی‌ای که خودمان داریم. یک جمله واحد را همان‌طوری به یک ایرانی می‌گویند که ممکن است به یک هندی بگویند، یا به یک چینی یا اروپایی، اما آنچه که از آن جمله تعبیر می‌شود، به شخصیت فردی و سابقه‌ فرهنگی آن جامعه بستگی دارد.
در عصر حاضر، مهم‌ترین سبکی که در گوشه‌وکنار جهان، به چشم می‌خورد «مینی‌مالیسم» است، نه‌تنها در گرافیک و دیزاین، که در هنرها هم دیده می‌شود؛ در فیلم‌، در نقاشی، ادبیات و... . میانه شما با مینی‌مالیسم چیست؟
به‌عنوان طراح گرافیک، بین مردم ارتباط تصویری می‌سازم و سعی می‌کنم به واضح‌ترین و ساده‌ترین شکل، پیام را طرح کنم و اگر خیلی شاخ و برگ به آن اضافه کنم، پیام اصلی گم می‌شود. این گاهی «مینی‌مالیسم» تعبیر می‌شود، همیشه ما این جمله را شنیده‌ایم که «کم، زیاد است» ولی من آن را این‌طور ادامه می‌دهم، «مگر آن‌که زیاد، بهتر باشد».
یعنی لوگوها و هویت‌های بصری برندها پیام مشخصی در درون خود دارند؟
امیدوارم این‌طور باشد، اگر نه، دارم وقتم را تلف می‌کنم. در بیشتر موارد، وقتی که از من خواسته می‌شود پروژه‌ای را انجام بدهم، معمولا به‌خاطر این است که آن شرکت یا پیامی دارد که می‌خواهد ابراز کند یا تغییری در تجارتش به وجود بیاورد. یا اینکه مشکلی در فروش دارد. درکل پیامی دارند که می‌خواهند به مخاطبان خود منتقل کنند. شغل من این است تا کمک کنم آن پیام راحت‌تر و قوی‌تر ‌شنیده شود. پس کار ما این است که تلاش کنیم کار آنها راحت‌تر شود.
لوگوی هفت (شبکه تلویزیونی استرالیا)، چه پیامی برای مخاطبان داشت؟
آن پروژه دقیقا در شروع قرن جدید بود و در نیمه‌شب سال ۲۰۰۰ ارائه شد. نخستین پیام این بود که شبکه در حال پیشرفت است. می‌خواستند نشان بدهند که داریم وارد قرن جدیدی می‌شویم. درواقع تلفیق آن نوار رنگی با عدد هفت، یک نگاه مینی‌مالیستی است. هدف این بود که لوگو شبکه را ساده‌تر کنیم. وقتی می‌شود حرفی را با یک اشاره گفت، چرا باید دوبار اشاره کرد؟ البته هیچ‌وقت یک سبک گرافیکی خاصی را پیش از کار انتخاب نمی‌کنم، ابتدا دنبال راه‌حل پروژه می‌گردم و وقتی به نتیجه رسیدم، آن‌وقت تصمیم می‌گیرم چه سبکی را انتخاب کنم.
و راه‌حل‌ها، ممکن است گاهی خیلی زود، حتی در عرض 20 دقیقه، مثل لوگو مرکز جهانی دوبی پیدا شوند؟
بله، درواقع ماجرای اصلی، درباره طرح‌ها نیست، بلکه درباره پیداکردن ایده است. ایده‌ اصلی لوگوها مهم است، نه اجرا و شکل آنها. درست است که من یک طراح گرافیک هستم، اما طراح گرافیک صرفا بر مبنای طراحی نیستم، بلکه کارم مبتنی بر ایده است.
البته شما طراحی هستید که هیچ امضا، یا سبک‌وسیاق شخصی ندارید.
این بهترین چیزی است که می‌توانستید به من بگویید. من سعی می‌کنم در پروژه‌ام سلیقه شخصی خودم را تحمیل نکنم. سلیقه شخصی من معمولا آخرین چیزی است که وارد پروژه می‌شود و سعی می‌کنم کارهایم ایده‌محور باشد تا سلیقه‌محور. درواقع، کارکردگرابودن و منطقی‌بودن طرح‌ها، مهم‌ترین چیزی است که در کار وجود دارد، مثل لوگو Commonwealth Bank که زرد و مشکی است. این رنگ‌ها اصلا به انتخاب من نبود، ولی منطق به من می‌گفت باید زرد و مشکی باقی بماند. فکر می‌کنم این نمونه، مثال خوبی از اعمال‌نکردن سلیقه شخصی‌ام در پروژه‌ها باشد.
و اگر سفارش‌دهنده بخواهد سلیقه شخصی‌اش را اعمال کند، چطور؟
به اندازه آن ترسناک نیست که همسر مشتری بخواهد نظر خودش را تحمیل کند. شما خودتان خوب متوجه می‌شوید، چون خودتان طراح هستید. (خنده). این جواب شوخی بود و حالا سراغ پاسخ جدی برویم. من خیلی خوب و با دقت به مشتری گوش می‌دهم، چراکه معمولا مشتری آدم خیلی باهوشی است. آدمی که توانسته تجارت موفقی داشته باشد. نظرات شخصی مشتری را می‌شنوم و گاهی از آن استفاده می‌کنم. به دو دلیل؛ یکی‌ برای احترام گذاشتن به آنها و دوم به‌دلیل اینکه احتمال می‌دهم چیز جدیدی در این پروژه یاد بگیرم. مهم نیست مشتری چه چیزی می‌گوید، مهم این است که ما کشف کنیم چرا این را می‌گوید؟ مهم نیست که مشتری می‌گوید چه کاری بکنیم، مهم این است که متوجه شویم چرا این‌طور فکر می‌کند؟ شاید شما مسیر اشتباهی را بروید و سریع متوجه شوید و مسیرتان را کاملا عوض کنید و روش حل‌مسئله را بهتر متوجه شوید، البته خیلی‌وقت‌ها هم حق با مشتری نیست.
مرور کارهای شما به‌وضوح نشان می‌دهد راه‌حل‌های متنوعی برای پروژه‌هایتان پیدا می‌کنید، اما لباس‌هایی که می‌پوشید، عین هم هستند؛ گویی در تمام عکس‌هایی که از شما هست، فقط یک نوع لباس بر تن دارید.
این لباس را ۱۳۶۴ (شمسی) خودم طراحی کردم و برایم در پارچه‌های مختلف با جنس‌های متنوع، تولید می‌کنند. هرجا هم می‌روم، معمولا می‌پرسند این لباس را از کجا خریده‌ای؟ این لباس زمان ندارد، ‌فرازمانی است. مسئله این است که باید در دنیای تجارت جدی بود، باید کت و شلوار و کراوات پوشید. اگر می‌خواستم لباس غیررسمی بپوشم، خب، نمی‌توانستم جین بپوشم. خیلی از طراحان، خودمانی و غیررسمی لباس می‌پوشند تا نشان ‌دهند که خیلی خلاق هستند. این به‌نظرم نشانه احترام‌نگذاشتن به افرادی است که می‌خواهم با آنها کار کنم، بنابراین مسئله، احترام‌گذاشتن است. دیزاین این لباس درواقع یک شیوه حل‌مسئله بود.
به حل‌مسئله اشاره می‌کنید که بگویید دیزاین‌کردن، درواقع حل مسئله است!؟
بله، من یک حلال مسئله‌ام، نه یک دکوراتور. خب، این بحث، ما را به سؤال‌های مهم بعدی‌ می‌رساند؛ امروزه مرزهای دیزاین درحال کم‌رنگ‌ترشدن‌ هستند. نگرشی وجود دارد که می‌گوید اگر می‌توانی چیزی را دیزاین کنی، پس هرچیز دیگری را هم می‌توانی دیزاین کنی؛ تا جایی که «انجمن بین‌المللی مجامع طراحی گرافیک» دسامبر سال ۲۰۱۴، نامش را به «انجمن بین‌المللی دیزاین» تغییر داد. اینها تازه از خواب بیدار شده‌اند، دیزاین همیشه این‌طور بوده است. هیچ‌وقت نمی‌خواستم از کلمه گرافیک - دیزاین استفاده شود. همیشه هم می‌گفتم به من نگویید طراح گرافیک. پروژه‌هایم هم، همیشه این‌شکلی بوده. بخشی از کارشان گرافیک - دیزاین بخشی حجم‌های سه‌بُعدی، بخشی لباس سازمانی مشتری‌ها و همین‌طور کارهای مختلف بوده. درواقع، دیزاینر رهبر ارکستری است که اگر احساس کند لازم است ساز زهی بیشتر باشد، اشاره می‌کند و اگر لازم ببیند که پرکاشن اضافه شود، اشاره می‌کند و درنهایت، یک ارکستر را می‌سازد. در تمام طول تاریخ، طراحان هیچ‌وقت خودشان را محدود نکردند که بگویند من در این محدوده کار می‌کنم. مثل داوینچی که می‌توانست هم برای جنگ، ماشین طراحی و هم نقاشی کند.
برخی دانشگاه‌ها فقط گرافیک دیزاین یا گرایش ‌خاصی از دیزاین را آموزش می‌دهند، نظرتان درباره این مراکز آموزشی چیست؟
هرچه دلشان می‌خواهد درس بدهند، من لزوما با آنها موافق نیستم. به‌نظر می‌آید طراحان، امروزه درواقع به شیوه دیگری آموزش می‌بینند؛ متفاوت از شیوه‌ای که من دارم.
پروژه‌ای هست که آرزوی طراحی‌کردنش را داشته باشید؟
پروژه رؤیایی وجود ندارد. من اعتقاد دارم مهم نیست پروژه بعدی چه باشد، اما می‌تواند مهیج‌ترین پروژه‌ باشد. این من هستم که پروژه را جذاب و هیجان‌برانگیز می‌کنم نه خود پروژه.
چرا؟ دوست ندارید پرچم یک کشوری را طراحی کنید؟
چرا فوق‌العاده‌ است.
تا حالا به آن فکر کرده‌اید؟
بله، بعضی‌وقت‌ها باید شانس داشت، مثل پروژه المپیک ملبورن. افتخار خیلی بزرگی بود. باید خیلی خوش‌شانس باشیم که چنین افتخاری نصیبمان شود. این پروژه این امکان را داد که با رئیس المپیک آشنا شوم که بعدا برای یک هفته به‌عنوان میهمان افتخاری به لوزان دعوتم کرد. شما به اندازه کافی سخت کار کنید، موقعیت‌ها خودشان می‌آیند.
از بعضی از طراحان دعوت به کار در پروژه‌ای می‌شود و بعضی خودشان پروژه‌ها را تعریف می‌کنند. در تجربه‌های کاری‌تان پروژه‌ای بوده که شما پیشنهاد‌دهنده آن باشید؟
بله، همه ما این کار را انجام می‌دهیم و خیلی هم پیش می‌آید که شما به مشتری می‌گویید که «هیچ‌وقت به این فکر کردی که این کار را بکنید به جای آن کار؟» و آنها هم معمولا فکر می‌کنند و می‌گویند بله این کار را انجام دهید؛ کاری که همه انجام می‌دهند. معمولا این‌طور است که مشتری با یک سؤال پیش شما می‌آید، شما موقع جواب‌دادن به او یک راه دیگری پیشنهاد می‌دهید. خیلی‌وقت‌ها پیش می‌آید که مشتری می‌آید پیش شما و به‌عنوان مثال می‌گوید من یک بروشور می‌خواهم. شما به او می‌گویید بهتر است وب‌سایت طراحی کنید، بنابراین شما به او پیشنهاد می‌دهید.
پروژه‌ای بوده که شما آن را پیش کارفرمایی ببرید؟
مطمئنا این اتفاق افتاده است. درواقع، داستان همیشه این نیست که شما به پروژه فکر کنید، بلکه به کارفرما هم فکر می‌کنید. اینکه او باید چه کاری کند؟ بنابراین شما به کارفرما پیشنهاد می‌دهید که می‌خواهد این کار را بکند یا نه؟
فردا از ایران می‌روید، بعد از بازگشت چه تصویری از ایران در ذهنتان خواهد بود؟
نخستین چیزی که به آن فکر می‌کنم، مردم ایران هستند. مردمی که در اینجا با آنها ملاقات کردم، بسیار میهمان‌نواز‌ند. معمولا وقتی از شما می‌پرسند کشور یا شهر مورد علاقه‌تان چیست، برمی‌گردید به آدم‌هایی که شما در آن شهر یا کشور ملاقات کرده‌اید. آدم‌ها اینجا مشتاقانه زندگی می‌کنند. با وجود دست‌ودل‌بازی میزبان، در مدتی که اینجا بودم، قسمت خیلی کوچکی از ایران را دیدم و مهم‌ترین چیزی که دیدم، کنتراست‌ها بود. این تضاد‌ها در همه‌جا قابل‌مشاهده بود؛ به‌ویژه در آب‌‌و‌هوا، همین‌طور در روش زندگی مردم. اینجا رانندگی‌ها ترسناک است. بگذارید چیز دیگری در مورد کشورتان بگویم. در خارج از اینجا، ایران با عراق اشتباه گرفته می‌شود و تصویر دیگری از ایران ارائه می‌شود، حتی در دفتر کارم همه نگران بودند. تلفنی از من می‌پرسیدند ایران چطور است و من هم به آنها گفتم خیلی خوب است و همه‌‌چیز مناسب است. انگار آنها ناراحت هم شدند! من بدون هیچ انتظاری به ایران آمدم، چون می‌دانستم چیزی از این کشور نمی‌دانم، آمدم اینجا و خیلی چیزهای فوق‌العاده‌ای دیدم. ما در مورد این قسمت دنیا خیلی کم می‌دانیم، تنها چیزی که ما به عنوان کل جامعه دنیا می‌بینیم، این است که در این قسمت دنیا مشکلاتی وجود دارد، ولی درست نمی‌دانیم آن مشکلات چیست؟
و در مورد گرافیک ایرانی چه نظری دارید؟ مهم‌ترین نکته‌هایی که از گرافیک ایران در ذهن‌تان مانده، چیست؟ چه در مورد طراح‌ها و چه در مورد طرح‌ها؟
طراحی گرافیک ایران را خیلی سال است که می‌شناسم. 25 سال پیش با گرافیک دیزاین ایران آشنا شدم و آرزویم این بود که کاش می‌توانستم فارسی بخوانم. خطاطی‌ها و نوشته‌ها بسیار زیبا هستند. وقتی به طراحی گرافیک ایران نگاه می‌کنم، می‌دانم فقط بخشی از آن را می‌فهمم، چون نمی‌توانم بخوانم و معنای آن را درک کنم. از لحاظ زیبایی‌شناسی، کارهای زیاد و زیبایی وجود دارد و دوست دارم بیشتر بدانم، البته نظری که می‌دهم، نظری، سطحی‌ است.

«طوری حرف می‌زنید که انگار درمانی برای سرطان یا ایدز پیدا کرده‌اید، شما در مورد گرافیک‌دیزاین حرف می‌زنید، خیلی جدی‌اش نگیرید». این نقل‌قولی است از همسر سابقش. نه‌تنها گرافیک، بلکه تمام زندگی برایش جدی ا‌ست. ظاهر خشک‌وخشنش جدیتش را در نگاه اول پشتیبانی می‌کند. پیش از گفت‌وگو، عکاس از او ‌می‌خواهد برای گرفتن عکس، پایین پله‌ها بایستد، با لحنی در مرزهای تندی می‌گوید: «همیشه ترجیح می‌دهم بالای پله‌ها بایستم». طوری می‌گوید که انگار ناراحت شده، اما لبخندی که بلافاصله بر چهره‌اش می‌نشیند، خبر از شوخ‌طبعی‌های یک مرد جدی 70 ساله دارد. شوخی‌های «کن کاتو» هم جدی‌ است. خودش را مینی‌مالیست نمی‌داند، اما جایی از گفت‌وگو می‌گوید: «همیشه ما این جمله را شنیده‌ایم که «کم، زیاد است» ولی من آن را این‌طور ادامه می‌دهم، «مگر آن‌که زیاد، بهتر باشد»». همیشه در کارهایش سعی کرده با این «کم»‌ها کنار بیاید و از حاشیه‌ها بپرهیزد. خطوط هوایی‌ای که هویت‌ بصری‌شان را طراحی کرده، به تعداد انگشتان دو دست است. سبک‌وسیاق و امضایی نامرئی در کارهایش نیست، به‌جز اینکه سال‌هاست تنها یک لباس ساده می‌پوشد؛ لباسی که خودش طراح آن است. «کن کاتو» دیزاینربودن را به گرافیک‌دیزاینربودن ترجیح می‌دهد. او دکترای افتخاری دیزاین استرالیا را 20 سال پیش دریافت کرد. سال بعد از آن، پروژه‌ای را کار کرد که هنوز آن را از بزرگ‌ترین افتخارها و شانس‌های خود می‌داند؛ «المپیک ملبورن، ۱۹۹۶». جوایز و عنوان‌های متعدد ملی و جهانی به او هدیه شده و در کنفرانس دانشجویی دیزاینی که سال‌ها پیش راه‌اندازی کرده، هرسال چهار، پنج هزار دانشجو گردهم می‌آیند. در وب‌سایتش، اطلاعات تماس دفاترش را به همراه ساعت محلی‌ هردفتر نوشته‌. او ۱۵ دفتر در سراسر جهان دارد؛ از استرالیا تا امارات و از اسپانیا تا مکزیک. حالا به مناسبت هفته‌ جهانی گرافیک به دعوت انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران، به تهران آمده. در موزه هنرهای معاصر نمایشگاه، سخنرانی کرده و در موزه‌ امام‌علی(ع) کارگاهی آموزشی برگزار و این گفت‌وگو را هم با شوخی‌های جدی‌اش پر کرده است. در این گفت‌وگو، مهردخت دارابی، طراح گرافیک و عضو انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران، در ترجمه همراه ما بود.

سخنرانی روز جهانی گرافیک را با نقل‌قولی از همسر سابقتان شروع کردید، اعتقاد داشتند که گرافیک چیز مهمی نیست. سؤال من این است که آیا گرافیک‌دیزاین اصلا چیز مهمی هست؟
داستان این نبوده که همسرم فکر کنند گرافیک مهم نیست، داستان این بوده که فکر می‌کردند ما ماجرا را خیلی جدی می‌گیریم. من فکر می‌کنم بیشتر طراحان دنیا هیجان زیادی درباره کارشان دارند و به گرافیک‌دیزاین به‌عنوان یک شغل نگاه نمی‌کنند، بلکه بیشتر به‌عنوان روش زندگی به آن می‏نگرند.
خود شما گرافیک‌دیزاین را چطور می‌بینید؟
من زندگی‌ام را خیلی دوست دارم، خیلی خوش‌شانس بودم که از روز اولی که کارم را شروع کردم، هیچ‌وقت فکر نمی‌کردم، دارم سر کار می‌روم. از خواب بیدار می‌شدم، می‌رفتم و انگار که زندگی روزمره‌ام را انجام می‌دادم. به‌طوردائم به من پیشنهادهایی می‌شود که به آدم‌ها کمک کنم که تجارتشان را گسترده‌تر کنند و از این کار بسیار لذت می‌برم. برخلاف خیلی آدم‌ها، همیشه دلم می‌خواهد که بروم به محل کارم و کارهایم را ادامه بدهم. فکر می‌کنم کار ما، شبیه به کار روزنامه‌نگارهاست. برخلاف خیلی از شغل‌ها، این‌طوری نیست که شما از سر اجبار بروید محل کارتان، کارهایی انجام دهید و برگردید. طراحی همان کاری است که ما دوستش داریم و با علاقه انجامش می‌دهیم.
خیلی از طراحان بزرگ دنیا مثلا خانم «پاولا شر» می‌گویند وقتی طراحی می‌کنند گویی به نوعی بازی می‌کنند. آیا ما طراح‌ها، کاری جدی‌ انجام می‌دهیم یا اینکه کار ما به‌شکلی همان بازی است؟
طراحان با همدیگر خیلی فرق دارند، نمی‌شود همه را یکپارچه نگاه کنیم و یک‌چیز کلی درباره همه‌شان بگوییم. وقتی من طراحی می‌کنم، بازی نمی‌کنم و اهداف ازپیش‌تعیین‌شده‌ای دارم و دارم یک کار کاملا جدی‌ انجام می‌دهم. تلاش می‌کنم راه بهتری برای رسیدن به اهدافم پیدا کنم. طراحی، برای من یک موضوع متمرکز است. چیزی که ممکن است به بازی‌کردن تعبیر شود، همان روشی است که شاید برخی از آن تعبیر به بازی می‌کنند.
در طراحی‌های شما پویایی فرهنگی عجیبی وجود دارد، برای نمونه وقتی برای ایرلاین هند کار می‌کنید، گویی که یک هندی هستید و وقتی برای شهر فرودگاهی دوبی کار می‌کنید، انگار یک عرب ‌هستید.
این یک بیان فرهنگی‌ است. وقتی برای کشوری کار می‌کنم، فرهنگ آن کشور را خیلی دقیق نگاه می‌کنم. برای فرهنگی که برایش کار می‌کنید، باید احترام گذاشته و سعی کنید آن را بیشتر درک کنید. نباید فراموش شود که محصول طراحی شما از سوی مردم آن فرهنگ دیده خواهد شد. با وجود اینکه خود درونی ما چه فرهنگی دارد، باید با فرهنگ‌های مختلف در تماس باشیم. البته امروزه اینترنت باعث شده که همه ما شهروندان جهانی شویم. اینترنت و امکان‌های جهانی‌شدن، شرایط جدیدی را نسبت به 10، 15 سال پیش به وجود آورده است.
در وضعیت کنونی ما به‌سوی جهانی یک‌شکل و یک‌سلیقه می‌رویم، اما کاری که شما می‌کنید این است که فرهنگ‌های بومی را همان‌طور که هست، نگه می‌دارید.
بخش اول کاملا درست است که ما داریم به یک دهکده جهانی نزدیک می‌شویم، اما اینکه ما هر فرهنگ را چطور می‌بینیم و چطور با آن برخورد می‌کنیم، برمی‌گردد به خودمان و پس‌زمینه‌های فرهنگی‌مان و چیزهای درونی‌ای که خودمان داریم. یک جمله واحد را همان‌طوری به یک ایرانی می‌گویند که ممکن است به یک هندی بگویند، یا به یک چینی یا اروپایی، اما آنچه که از آن جمله تعبیر می‌شود، به شخصیت فردی و سابقه‌ فرهنگی آن جامعه بستگی دارد.
در عصر حاضر، مهم‌ترین سبکی که در گوشه‌وکنار جهان، به چشم می‌خورد «مینی‌مالیسم» است، نه‌تنها در گرافیک و دیزاین، که در هنرها هم دیده می‌شود؛ در فیلم‌، در نقاشی، ادبیات و... . میانه شما با مینی‌مالیسم چیست؟
به‌عنوان طراح گرافیک، بین مردم ارتباط تصویری می‌سازم و سعی می‌کنم به واضح‌ترین و ساده‌ترین شکل، پیام را طرح کنم و اگر خیلی شاخ و برگ به آن اضافه کنم، پیام اصلی گم می‌شود. این گاهی «مینی‌مالیسم» تعبیر می‌شود، همیشه ما این جمله را شنیده‌ایم که «کم، زیاد است» ولی من آن را این‌طور ادامه می‌دهم، «مگر آن‌که زیاد، بهتر باشد».
یعنی لوگوها و هویت‌های بصری برندها پیام مشخصی در درون خود دارند؟
امیدوارم این‌طور باشد، اگر نه، دارم وقتم را تلف می‌کنم. در بیشتر موارد، وقتی که از من خواسته می‌شود پروژه‌ای را انجام بدهم، معمولا به‌خاطر این است که آن شرکت یا پیامی دارد که می‌خواهد ابراز کند یا تغییری در تجارتش به وجود بیاورد. یا اینکه مشکلی در فروش دارد. درکل پیامی دارند که می‌خواهند به مخاطبان خود منتقل کنند. شغل من این است تا کمک کنم آن پیام راحت‌تر و قوی‌تر ‌شنیده شود. پس کار ما این است که تلاش کنیم کار آنها راحت‌تر شود.
لوگوی هفت (شبکه تلویزیونی استرالیا)، چه پیامی برای مخاطبان داشت؟
آن پروژه دقیقا در شروع قرن جدید بود و در نیمه‌شب سال ۲۰۰۰ ارائه شد. نخستین پیام این بود که شبکه در حال پیشرفت است. می‌خواستند نشان بدهند که داریم وارد قرن جدیدی می‌شویم. درواقع تلفیق آن نوار رنگی با عدد هفت، یک نگاه مینی‌مالیستی است. هدف این بود که لوگو شبکه را ساده‌تر کنیم. وقتی می‌شود حرفی را با یک اشاره گفت، چرا باید دوبار اشاره کرد؟ البته هیچ‌وقت یک سبک گرافیکی خاصی را پیش از کار انتخاب نمی‌کنم، ابتدا دنبال راه‌حل پروژه می‌گردم و وقتی به نتیجه رسیدم، آن‌وقت تصمیم می‌گیرم چه سبکی را انتخاب کنم.
و راه‌حل‌ها، ممکن است گاهی خیلی زود، حتی در عرض 20 دقیقه، مثل لوگو مرکز جهانی دوبی پیدا شوند؟
بله، درواقع ماجرای اصلی، درباره طرح‌ها نیست، بلکه درباره پیداکردن ایده است. ایده‌ اصلی لوگوها مهم است، نه اجرا و شکل آنها. درست است که من یک طراح گرافیک هستم، اما طراح گرافیک صرفا بر مبنای طراحی نیستم، بلکه کارم مبتنی بر ایده است.
البته شما طراحی هستید که هیچ امضا، یا سبک‌وسیاق شخصی ندارید.
این بهترین چیزی است که می‌توانستید به من بگویید. من سعی می‌کنم در پروژه‌ام سلیقه شخصی خودم را تحمیل نکنم. سلیقه شخصی من معمولا آخرین چیزی است که وارد پروژه می‌شود و سعی می‌کنم کارهایم ایده‌محور باشد تا سلیقه‌محور. درواقع، کارکردگرابودن و منطقی‌بودن طرح‌ها، مهم‌ترین چیزی است که در کار وجود دارد، مثل لوگو Commonwealth Bank که زرد و مشکی است. این رنگ‌ها اصلا به انتخاب من نبود، ولی منطق به من می‌گفت باید زرد و مشکی باقی بماند. فکر می‌کنم این نمونه، مثال خوبی از اعمال‌نکردن سلیقه شخصی‌ام در پروژه‌ها باشد.
و اگر سفارش‌دهنده بخواهد سلیقه شخصی‌اش را اعمال کند، چطور؟
به اندازه آن ترسناک نیست که همسر مشتری بخواهد نظر خودش را تحمیل کند. شما خودتان خوب متوجه می‌شوید، چون خودتان طراح هستید. (خنده). این جواب شوخی بود و حالا سراغ پاسخ جدی برویم. من خیلی خوب و با دقت به مشتری گوش می‌دهم، چراکه معمولا مشتری آدم خیلی باهوشی است. آدمی که توانسته تجارت موفقی داشته باشد. نظرات شخصی مشتری را می‌شنوم و گاهی از آن استفاده می‌کنم. به دو دلیل؛ یکی‌ برای احترام گذاشتن به آنها و دوم به‌دلیل اینکه احتمال می‌دهم چیز جدیدی در این پروژه یاد بگیرم. مهم نیست مشتری چه چیزی می‌گوید، مهم این است که ما کشف کنیم چرا این را می‌گوید؟ مهم نیست که مشتری می‌گوید چه کاری بکنیم، مهم این است که متوجه شویم چرا این‌طور فکر می‌کند؟ شاید شما مسیر اشتباهی را بروید و سریع متوجه شوید و مسیرتان را کاملا عوض کنید و روش حل‌مسئله را بهتر متوجه شوید، البته خیلی‌وقت‌ها هم حق با مشتری نیست.
مرور کارهای شما به‌وضوح نشان می‌دهد راه‌حل‌های متنوعی برای پروژه‌هایتان پیدا می‌کنید، اما لباس‌هایی که می‌پوشید، عین هم هستند؛ گویی در تمام عکس‌هایی که از شما هست، فقط یک نوع لباس بر تن دارید.
این لباس را ۱۳۶۴ (شمسی) خودم طراحی کردم و برایم در پارچه‌های مختلف با جنس‌های متنوع، تولید می‌کنند. هرجا هم می‌روم، معمولا می‌پرسند این لباس را از کجا خریده‌ای؟ این لباس زمان ندارد، ‌فرازمانی است. مسئله این است که باید در دنیای تجارت جدی بود، باید کت و شلوار و کراوات پوشید. اگر می‌خواستم لباس غیررسمی بپوشم، خب، نمی‌توانستم جین بپوشم. خیلی از طراحان، خودمانی و غیررسمی لباس می‌پوشند تا نشان ‌دهند که خیلی خلاق هستند. این به‌نظرم نشانه احترام‌نگذاشتن به افرادی است که می‌خواهم با آنها کار کنم، بنابراین مسئله، احترام‌گذاشتن است. دیزاین این لباس درواقع یک شیوه حل‌مسئله بود.
به حل‌مسئله اشاره می‌کنید که بگویید دیزاین‌کردن، درواقع حل مسئله است!؟
بله، من یک حلال مسئله‌ام، نه یک دکوراتور. خب، این بحث، ما را به سؤال‌های مهم بعدی‌ می‌رساند؛ امروزه مرزهای دیزاین درحال کم‌رنگ‌ترشدن‌ هستند. نگرشی وجود دارد که می‌گوید اگر می‌توانی چیزی را دیزاین کنی، پس هرچیز دیگری را هم می‌توانی دیزاین کنی؛ تا جایی که «انجمن بین‌المللی مجامع طراحی گرافیک» دسامبر سال ۲۰۱۴، نامش را به «انجمن بین‌المللی دیزاین» تغییر داد. اینها تازه از خواب بیدار شده‌اند، دیزاین همیشه این‌طور بوده است. هیچ‌وقت نمی‌خواستم از کلمه گرافیک - دیزاین استفاده شود. همیشه هم می‌گفتم به من نگویید طراح گرافیک. پروژه‌هایم هم، همیشه این‌شکلی بوده. بخشی از کارشان گرافیک - دیزاین بخشی حجم‌های سه‌بُعدی، بخشی لباس سازمانی مشتری‌ها و همین‌طور کارهای مختلف بوده. درواقع، دیزاینر رهبر ارکستری است که اگر احساس کند لازم است ساز زهی بیشتر باشد، اشاره می‌کند و اگر لازم ببیند که پرکاشن اضافه شود، اشاره می‌کند و درنهایت، یک ارکستر را می‌سازد. در تمام طول تاریخ، طراحان هیچ‌وقت خودشان را محدود نکردند که بگویند من در این محدوده کار می‌کنم. مثل داوینچی که می‌توانست هم برای جنگ، ماشین طراحی و هم نقاشی کند.
برخی دانشگاه‌ها فقط گرافیک دیزاین یا گرایش ‌خاصی از دیزاین را آموزش می‌دهند، نظرتان درباره این مراکز آموزشی چیست؟
هرچه دلشان می‌خواهد درس بدهند، من لزوما با آنها موافق نیستم. به‌نظر می‌آید طراحان، امروزه درواقع به شیوه دیگری آموزش می‌بینند؛ متفاوت از شیوه‌ای که من دارم.
پروژه‌ای هست که آرزوی طراحی‌کردنش را داشته باشید؟
پروژه رؤیایی وجود ندارد. من اعتقاد دارم مهم نیست پروژه بعدی چه باشد، اما می‌تواند مهیج‌ترین پروژه‌ باشد. این من هستم که پروژه را جذاب و هیجان‌برانگیز می‌کنم نه خود پروژه.
چرا؟ دوست ندارید پرچم یک کشوری را طراحی کنید؟
چرا فوق‌العاده‌ است.
تا حالا به آن فکر کرده‌اید؟
بله، بعضی‌وقت‌ها باید شانس داشت، مثل پروژه المپیک ملبورن. افتخار خیلی بزرگی بود. باید خیلی خوش‌شانس باشیم که چنین افتخاری نصیبمان شود. این پروژه این امکان را داد که با رئیس المپیک آشنا شوم که بعدا برای یک هفته به‌عنوان میهمان افتخاری به لوزان دعوتم کرد. شما به اندازه کافی سخت کار کنید، موقعیت‌ها خودشان می‌آیند.
از بعضی از طراحان دعوت به کار در پروژه‌ای می‌شود و بعضی خودشان پروژه‌ها را تعریف می‌کنند. در تجربه‌های کاری‌تان پروژه‌ای بوده که شما پیشنهاد‌دهنده آن باشید؟
بله، همه ما این کار را انجام می‌دهیم و خیلی هم پیش می‌آید که شما به مشتری می‌گویید که «هیچ‌وقت به این فکر کردی که این کار را بکنید به جای آن کار؟» و آنها هم معمولا فکر می‌کنند و می‌گویند بله این کار را انجام دهید؛ کاری که همه انجام می‌دهند. معمولا این‌طور است که مشتری با یک سؤال پیش شما می‌آید، شما موقع جواب‌دادن به او یک راه دیگری پیشنهاد می‌دهید. خیلی‌وقت‌ها پیش می‌آید که مشتری می‌آید پیش شما و به‌عنوان مثال می‌گوید من یک بروشور می‌خواهم. شما به او می‌گویید بهتر است وب‌سایت طراحی کنید، بنابراین شما به او پیشنهاد می‌دهید.
پروژه‌ای بوده که شما آن را پیش کارفرمایی ببرید؟
مطمئنا این اتفاق افتاده است. درواقع، داستان همیشه این نیست که شما به پروژه فکر کنید، بلکه به کارفرما هم فکر می‌کنید. اینکه او باید چه کاری کند؟ بنابراین شما به کارفرما پیشنهاد می‌دهید که می‌خواهد این کار را بکند یا نه؟
فردا از ایران می‌روید، بعد از بازگشت چه تصویری از ایران در ذهنتان خواهد بود؟
نخستین چیزی که به آن فکر می‌کنم، مردم ایران هستند. مردمی که در اینجا با آنها ملاقات کردم، بسیار میهمان‌نواز‌ند. معمولا وقتی از شما می‌پرسند کشور یا شهر مورد علاقه‌تان چیست، برمی‌گردید به آدم‌هایی که شما در آن شهر یا کشور ملاقات کرده‌اید. آدم‌ها اینجا مشتاقانه زندگی می‌کنند. با وجود دست‌ودل‌بازی میزبان، در مدتی که اینجا بودم، قسمت خیلی کوچکی از ایران را دیدم و مهم‌ترین چیزی که دیدم، کنتراست‌ها بود. این تضاد‌ها در همه‌جا قابل‌مشاهده بود؛ به‌ویژه در آب‌‌و‌هوا، همین‌طور در روش زندگی مردم. اینجا رانندگی‌ها ترسناک است. بگذارید چیز دیگری در مورد کشورتان بگویم. در خارج از اینجا، ایران با عراق اشتباه گرفته می‌شود و تصویر دیگری از ایران ارائه می‌شود، حتی در دفتر کارم همه نگران بودند. تلفنی از من می‌پرسیدند ایران چطور است و من هم به آنها گفتم خیلی خوب است و همه‌‌چیز مناسب است. انگار آنها ناراحت هم شدند! من بدون هیچ انتظاری به ایران آمدم، چون می‌دانستم چیزی از این کشور نمی‌دانم، آمدم اینجا و خیلی چیزهای فوق‌العاده‌ای دیدم. ما در مورد این قسمت دنیا خیلی کم می‌دانیم، تنها چیزی که ما به عنوان کل جامعه دنیا می‌بینیم، این است که در این قسمت دنیا مشکلاتی وجود دارد، ولی درست نمی‌دانیم آن مشکلات چیست؟
و در مورد گرافیک ایرانی چه نظری دارید؟ مهم‌ترین نکته‌هایی که از گرافیک ایران در ذهن‌تان مانده، چیست؟ چه در مورد طراح‌ها و چه در مورد طرح‌ها؟
طراحی گرافیک ایران را خیلی سال است که می‌شناسم. 25 سال پیش با گرافیک دیزاین ایران آشنا شدم و آرزویم این بود که کاش می‌توانستم فارسی بخوانم. خطاطی‌ها و نوشته‌ها بسیار زیبا هستند. وقتی به طراحی گرافیک ایران نگاه می‌کنم، می‌دانم فقط بخشی از آن را می‌فهمم، چون نمی‌توانم بخوانم و معنای آن را درک کنم. از لحاظ زیبایی‌شناسی، کارهای زیاد و زیبایی وجود دارد و دوست دارم بیشتر بدانم، البته نظری که می‌دهم، نظری، سطحی‌ است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.