ای بس که نباشیم و...
رضا جولایی
چنین است کار این جهان بیبنیاد... خسته در شبی بهاری جلو صفحه نورانی تلویزیون نشستهای که جز تاریکی نمیبینی و نمیشنوی و همه کشتار است و ویرانی. چه توحشی دامن بشریت را در ابتدای این قرن نامیمون گرفته... یکباره دلت فرو میریزد. تصویری آشنا پیش چشمت میآید. چنددهمثانیه طول میکشد تا متوجه شوی خبری ناخوش در راهست. چهره «هوشنگ» پیشِروی توست با آن لبخند پنهان- با آن نگاه خیامواری که به عالم مینگریست. صدای گیرنده را زیاد میکنی. شاعر.... خاموش شد... باورت نمیشود که مرگ اینهمه نزدیک شده باشد. سراینده قصیده «طهرانِ» دوران کودکیت هم به سفر واپسین رفت.
چنین است رسم این فرهادکش... تکان میخوری، میبینی که یکایک خاطرات گذشته به خاک پیوسته و تو اکنون به صف اول نزدیک شدهای و دیری نخواهد پایید که تو هم میباید در بیکرانگی پرواز کنی.
این شب آرام بهاری تلخ میشود وقتی میشنوی که «هوشنگ» یکباره رفت. آنقدر سرزنده و جوان مینمود که گمان نمیکردی اجل گریبان او را بگیرد. این اواخر که عصا در دست میگرفت تصور میکردی به نوعی ادای پیری را درمیآورد... بعد خاطرات سالها قبل برایت زنده میشود. آن هنگام که در کوچهپسکوچههای خاکی طهرانت، طهران او بهدنبال توپهای چرمی میدویدیم و سراپایمان خاک بود و بهناگاه کسی میگفت بچهها، آمد.... و همه لبخندهای موذیانه بر لب میآوردیم و توپ از حرکت میایستاد. آنوقت «هوشنگ» را میدیدیم که از حاشیه یخچالهای کهن، با دیوارهای بلند- که جولانگاه ما بود- با آن چهره جذاب و لباسهای اطوکشیده و کراوات باریکی که به گردن میبست، کتاب در دست ظاهر میشد.
خوشچهره و باوقار بود و تازه در دانشکده حقوق قبول شده بود. هم چهره جذابش برای ما بچههای پاپتی سوخته مایه حسرت بود که دلمان میخواست خوشچهره بودیم تا نگاههای تحسینبرانگیز و دزدکی بدرقه راهمان شود و هم دانشجوی دانشگاه بودنش که مثل عنوانی آسمانی جلوه میکرد برایمان. «هوشنگ» آرامآرام از جلوی ما میگذشت تا به لبه جوی پهنی میرسید و ما همیشه منتظر بودیم تا کتاب را لحظهای از جلو چشم دور کند و از جوی پرآب و لجن بگذرد -مبادا که فرو غلتد- که نمیکرد و نمیغلتید و... (که اگر روزی گامی به اشتباه برمیداشت و در جوی میافتاد؟) نیفتاد و لبخندهای موذیانه ما بر لبهایمان ماسید.
سالها گذشت ما از آن محله رفتیم و مدتها ندیدمش، از دور و نزدیک میشنیدم که با بزرگان ادب نشست و برخاست دارد و همراه جلال و تنیچند در آن جلسه معروف با هویدا عتاب و خطاب داشته و علیه رژیم شاه اعلامیه امضا میکند. «هوشنگ» در چشم ما همان قهرمانی بود که در بچگی شناخته بودیم. قهرمانی آراسته و بلندقامت...
قضا را چنان اتفاق افتاد که در سالهای جنگ او را دیدم، بهتازگی از سفر بازگشته بود و ترجمهای از گراهامگرین در دست داشت و ترجمه دیگری از هوراس مککوی و درصدد راهانداختن کتابفروشی برآمد -که مطابق انتظار- رونق نگرفت و بعد به کار نشر پرداخت و معلوم بود که رونق نخواهد گرفت که از اهل قلم کسبوکار برنیاید. میگفت محمد مسعود قهرمان دوران جوانیاش بوده. جلد اول «مرد امروز» بهخوبی فروش رفت و او را واداشت به جلد دوم بپردازد.
در کارگاه قصهنویسی گلشیری که بیشباهت به رینگ مشتزنی نبود حضور او قوت قلبی بود. غریب بودم و رسم اغلب آن جلسات چنان بود که از قصهنویسان تازهوارد در گوشه رینگ پذیرایی میشد، «هوشنگ» بود که به دادم میرسید، چنانکه وقتی «سوءقصد» را با مصائب فراوان و به خرج خودم درآوردم و هیچکس نخرید و نخواند و اگر خواند به تمسخر گرفت، همو بود که مرا با تشویقی که کرد سر پا نگه داشت.
سالها گذشت و گاهبیگاه که او را میدیدم همان ترجیعبند «معلوم هست تو کجا هستی؟» را برایم بازمیگفت که در آن صمیمت و رفاقت بود و همیشه کتاب شعری را -اگر در کیف داشت- امضا میکرد و به من میسپرد.
اکنون، امشب، این شب تلخ بهاری میشنوم که شاعر کوچهها و محلههای کودکیم هم رخت بربسته. شاعر «پیادهروها» و «رگبارها» و مدیحهسرای طهران دیگر نیست. زین پس این طهران همانی نیست که بود.
بزرگا مردا که او بود. نامش را به نیکی خواهم برد، در این صف طولانی که چندان نپاید ما نیز در پی او روان شویم.
اردیبهشت 94
چنین است کار این جهان بیبنیاد... خسته در شبی بهاری جلو صفحه نورانی تلویزیون نشستهای که جز تاریکی نمیبینی و نمیشنوی و همه کشتار است و ویرانی. چه توحشی دامن بشریت را در ابتدای این قرن نامیمون گرفته... یکباره دلت فرو میریزد. تصویری آشنا پیش چشمت میآید. چنددهمثانیه طول میکشد تا متوجه شوی خبری ناخوش در راهست. چهره «هوشنگ» پیشِروی توست با آن لبخند پنهان- با آن نگاه خیامواری که به عالم مینگریست. صدای گیرنده را زیاد میکنی. شاعر.... خاموش شد... باورت نمیشود که مرگ اینهمه نزدیک شده باشد. سراینده قصیده «طهرانِ» دوران کودکیت هم به سفر واپسین رفت.
چنین است رسم این فرهادکش... تکان میخوری، میبینی که یکایک خاطرات گذشته به خاک پیوسته و تو اکنون به صف اول نزدیک شدهای و دیری نخواهد پایید که تو هم میباید در بیکرانگی پرواز کنی.
این شب آرام بهاری تلخ میشود وقتی میشنوی که «هوشنگ» یکباره رفت. آنقدر سرزنده و جوان مینمود که گمان نمیکردی اجل گریبان او را بگیرد. این اواخر که عصا در دست میگرفت تصور میکردی به نوعی ادای پیری را درمیآورد... بعد خاطرات سالها قبل برایت زنده میشود. آن هنگام که در کوچهپسکوچههای خاکی طهرانت، طهران او بهدنبال توپهای چرمی میدویدیم و سراپایمان خاک بود و بهناگاه کسی میگفت بچهها، آمد.... و همه لبخندهای موذیانه بر لب میآوردیم و توپ از حرکت میایستاد. آنوقت «هوشنگ» را میدیدیم که از حاشیه یخچالهای کهن، با دیوارهای بلند- که جولانگاه ما بود- با آن چهره جذاب و لباسهای اطوکشیده و کراوات باریکی که به گردن میبست، کتاب در دست ظاهر میشد.
خوشچهره و باوقار بود و تازه در دانشکده حقوق قبول شده بود. هم چهره جذابش برای ما بچههای پاپتی سوخته مایه حسرت بود که دلمان میخواست خوشچهره بودیم تا نگاههای تحسینبرانگیز و دزدکی بدرقه راهمان شود و هم دانشجوی دانشگاه بودنش که مثل عنوانی آسمانی جلوه میکرد برایمان. «هوشنگ» آرامآرام از جلوی ما میگذشت تا به لبه جوی پهنی میرسید و ما همیشه منتظر بودیم تا کتاب را لحظهای از جلو چشم دور کند و از جوی پرآب و لجن بگذرد -مبادا که فرو غلتد- که نمیکرد و نمیغلتید و... (که اگر روزی گامی به اشتباه برمیداشت و در جوی میافتاد؟) نیفتاد و لبخندهای موذیانه ما بر لبهایمان ماسید.
سالها گذشت ما از آن محله رفتیم و مدتها ندیدمش، از دور و نزدیک میشنیدم که با بزرگان ادب نشست و برخاست دارد و همراه جلال و تنیچند در آن جلسه معروف با هویدا عتاب و خطاب داشته و علیه رژیم شاه اعلامیه امضا میکند. «هوشنگ» در چشم ما همان قهرمانی بود که در بچگی شناخته بودیم. قهرمانی آراسته و بلندقامت...
قضا را چنان اتفاق افتاد که در سالهای جنگ او را دیدم، بهتازگی از سفر بازگشته بود و ترجمهای از گراهامگرین در دست داشت و ترجمه دیگری از هوراس مککوی و درصدد راهانداختن کتابفروشی برآمد -که مطابق انتظار- رونق نگرفت و بعد به کار نشر پرداخت و معلوم بود که رونق نخواهد گرفت که از اهل قلم کسبوکار برنیاید. میگفت محمد مسعود قهرمان دوران جوانیاش بوده. جلد اول «مرد امروز» بهخوبی فروش رفت و او را واداشت به جلد دوم بپردازد.
در کارگاه قصهنویسی گلشیری که بیشباهت به رینگ مشتزنی نبود حضور او قوت قلبی بود. غریب بودم و رسم اغلب آن جلسات چنان بود که از قصهنویسان تازهوارد در گوشه رینگ پذیرایی میشد، «هوشنگ» بود که به دادم میرسید، چنانکه وقتی «سوءقصد» را با مصائب فراوان و به خرج خودم درآوردم و هیچکس نخرید و نخواند و اگر خواند به تمسخر گرفت، همو بود که مرا با تشویقی که کرد سر پا نگه داشت.
سالها گذشت و گاهبیگاه که او را میدیدم همان ترجیعبند «معلوم هست تو کجا هستی؟» را برایم بازمیگفت که در آن صمیمت و رفاقت بود و همیشه کتاب شعری را -اگر در کیف داشت- امضا میکرد و به من میسپرد.
اکنون، امشب، این شب تلخ بهاری میشنوم که شاعر کوچهها و محلههای کودکیم هم رخت بربسته. شاعر «پیادهروها» و «رگبارها» و مدیحهسرای طهران دیگر نیست. زین پس این طهران همانی نیست که بود.
بزرگا مردا که او بود. نامش را به نیکی خواهم برد، در این صف طولانی که چندان نپاید ما نیز در پی او روان شویم.
اردیبهشت 94
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.