|

نسبت اخلاق و سیاست

امیر سیدین

1- آیا اخلاق در تمام عرصه‌ها، فضیلت یا امری فضیلت‌گرایانه محسوب می‌شود؟ آیا اخلاق به معنای تام و وظیفه‌گرایانه آن، باید فارغ از نتیجه، همواره ستوده شود؟ به طور مشخص، آیا در مقوله سیاست، نباید نگاهی نتیجه‌گرایانه به مقوله اخلاق داشت؟ بر این باورم که در حوزه سیاست، آنچه معنایی محضا ایجابی پیدا می‌کند، مقوله منافع ملی است و هر رفتار، سخن و کنش سیاسی، باید با متر منافع ملی سنجیده و مورد ارزیابی قرار گیرد. به بیان دیگر، در حوزه سیاست، آن چیزی اخلاقی شمرده می‌شود که تامین‌کننده منافع ملی- در اینجا ملی از مفهوم ملت/حکومت برگرفته شده است- باشد حتی اگر در منطق اخلاق فضیلت‌گرایانه، نتواند بگنجد. به طور خلاصه، برای ارزش‌گذاری و وزن‌دهی به هر کنشی که از مقامات «رسمی» حوزه سیاست دیده می‌شود، باید به این سوال، پاسخ گفت که «آیا آن رفتار، در جهت تأمین منافع ملی هست یا خیر؟». پاسخ این سوال تنها شاخص موثق برای ارزیابی رفتار سیاست‌مردان به‌خصوص در حوزه سیاست خارجی است. اخلاق وظیفه‌گرا و اخلاق عمل‌گرا، شاخص مناسبی برای ارزیابی آنچه در سیاست و خصوصا سیاست خارجی رخ می‌دهد، نیست.

2- فرض کنید در جنگ ایران و عراق، یک چوپان ساده عراقی، محل اختفای سربازان ایرانی را بفهمد و سربازان ایرانی با این استدلال که او صرفا یک چوپان ساده است او را رها کنند و آن چوپان محل اختفای سربازان ایرانی را لو دهد و همه این سربازان کشته شوند. آیا آزادکردن آن چوپان که به کشته‌شدن تعداد زیادی از سربازان منجر شده، امری اخلاقی بوده است؟ اگر به‌فرض، دوباره همان سربازان با دانستن این روایت، در همان موقعیت قرار گیرند، عملی که باید از آنان انتظار داشت، چیست؟ مرز اخلاق در این روایت تا کجاست؟ جالب است بدانید این داستان در عالم واقعیت در جنگی دیگر رخ داده و مایکل ساندل در کتاب «عدالت: کار درست برای انجام‌دادن چیست؟» آن را روایت کرده است.
3- در واکنش‌های اخیر به مصاحبه محمدجواد ظریف، عمدتا چند نکته مورد غفلت قرار می‌گیرد. وظیفه ظریف به‌عنوان وزیر امورخارجه- یعنی مقامی که سخنان وی سندیت بین‌المللی داشته و می‌تواند در مجامع بین‌المللی علیه کشور مورد استفاده قرار بگیرد- حفظ و تأمین منافع ملی است. خوشمان بیاید یا نه، ظریف به عنوان وزیرخارجه، نمی‌تواند علیه منافع کشور متبوعش سخن بگوید و صدالبته که پاسداشت کرامات اخلاقی، متولیان دیگری دارد که بخشی از آنها، ما روزنامه‌نگاران هستیم.

1- آیا اخلاق در تمام عرصه‌ها، فضیلت یا امری فضیلت‌گرایانه محسوب می‌شود؟ آیا اخلاق به معنای تام و وظیفه‌گرایانه آن، باید فارغ از نتیجه، همواره ستوده شود؟ به طور مشخص، آیا در مقوله سیاست، نباید نگاهی نتیجه‌گرایانه به مقوله اخلاق داشت؟ بر این باورم که در حوزه سیاست، آنچه معنایی محضا ایجابی پیدا می‌کند، مقوله منافع ملی است و هر رفتار، سخن و کنش سیاسی، باید با متر منافع ملی سنجیده و مورد ارزیابی قرار گیرد. به بیان دیگر، در حوزه سیاست، آن چیزی اخلاقی شمرده می‌شود که تامین‌کننده منافع ملی- در اینجا ملی از مفهوم ملت/حکومت برگرفته شده است- باشد حتی اگر در منطق اخلاق فضیلت‌گرایانه، نتواند بگنجد. به طور خلاصه، برای ارزش‌گذاری و وزن‌دهی به هر کنشی که از مقامات «رسمی» حوزه سیاست دیده می‌شود، باید به این سوال، پاسخ گفت که «آیا آن رفتار، در جهت تأمین منافع ملی هست یا خیر؟». پاسخ این سوال تنها شاخص موثق برای ارزیابی رفتار سیاست‌مردان به‌خصوص در حوزه سیاست خارجی است. اخلاق وظیفه‌گرا و اخلاق عمل‌گرا، شاخص مناسبی برای ارزیابی آنچه در سیاست و خصوصا سیاست خارجی رخ می‌دهد، نیست.

2- فرض کنید در جنگ ایران و عراق، یک چوپان ساده عراقی، محل اختفای سربازان ایرانی را بفهمد و سربازان ایرانی با این استدلال که او صرفا یک چوپان ساده است او را رها کنند و آن چوپان محل اختفای سربازان ایرانی را لو دهد و همه این سربازان کشته شوند. آیا آزادکردن آن چوپان که به کشته‌شدن تعداد زیادی از سربازان منجر شده، امری اخلاقی بوده است؟ اگر به‌فرض، دوباره همان سربازان با دانستن این روایت، در همان موقعیت قرار گیرند، عملی که باید از آنان انتظار داشت، چیست؟ مرز اخلاق در این روایت تا کجاست؟ جالب است بدانید این داستان در عالم واقعیت در جنگی دیگر رخ داده و مایکل ساندل در کتاب «عدالت: کار درست برای انجام‌دادن چیست؟» آن را روایت کرده است.
3- در واکنش‌های اخیر به مصاحبه محمدجواد ظریف، عمدتا چند نکته مورد غفلت قرار می‌گیرد. وظیفه ظریف به‌عنوان وزیر امورخارجه- یعنی مقامی که سخنان وی سندیت بین‌المللی داشته و می‌تواند در مجامع بین‌المللی علیه کشور مورد استفاده قرار بگیرد- حفظ و تأمین منافع ملی است. خوشمان بیاید یا نه، ظریف به عنوان وزیرخارجه، نمی‌تواند علیه منافع کشور متبوعش سخن بگوید و صدالبته که پاسداشت کرامات اخلاقی، متولیان دیگری دارد که بخشی از آنها، ما روزنامه‌نگاران هستیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.