«رنگین دادفر اسپنتا»، وزیر خارجه سابق و رئیس مرکز مطالعات استراتژیک افغانستان، در گفتوگو با «شرق»:
کابل و تهران موتور همگرایی منطقهای باشند
فریبا پژوه
دکتر «رنگین دادفر اسپنتا»، وزیر خارجه و مشاور امنیت ملی پیشین افغانستان، رئیس مرکز مطالعات استراتژیک این کشور و مردی پرنفوذ در پشتپرده سیاست در افغانستان است و در زمره سیاستمداران برجسته منطقهای قرار دارد. پدرش- شاهعالمخان طاهری- نیز سیاستمدار بود و در دوران حکومت «محمد ظاهرشاه» به عضویت پارلمان افغانستان درآمد. اسپنتا تحصیلات خود را در آلمان بهپایان رساند و بهعنوان مسئول «انستیتو مطالعات جهان سوم» سالها در دانشگاه «آخن» آلمان تدریس کرده است. او معتقد است عنصر ایدئولوژیک «داعش» تقریبا در افغانستان وجود ندارد و آنچه امروز در افغانستان وجود دارد، تفکر طالبانی است که پرچم عوض کرده است. تفکر داعش، سلفی-تکفیری است و این ایدئولوژیها هیچوقت در افغانستان بومی نمیشود. او که به صراحت لهجه در بیان سیاستهایش در قبال پاکستان شهره است، تأکید میکند که «طالبان» یعنی پاکستان و دستگاه اطلاعاتی و نظامی پاکستان و ما باید با دستگاه نظامی و اطلاعاتی پاکستان گفتوگو کنیم تا عوامل و ستون پنجم مسلح آنها را از کشور خود دور نگه داریم. بهاینترتیب برخی کشورها با منافع و خطرات مشترک مانند چین میتوانند در مذاکرات صلح، نقش سازندهای بازی کنند. به گفته رئیس مرکز مطالعات استراتژیک افغانستان، ایران و افغانستان دو کشور شبیه به هم هستند که گاهی اندک رنجیهایی میان آنها بهوجود میآید؛ اما روابط بین دو کشور همسایه بسیار محکم و استوار است و این دو کشور نمیتوانند بدون هم زندگی کنند.
پس از کمرنگشدن فعالیتهای طالبان در سالهای گذشته در افغانستان، این گروه دوباره به عرصه بازی قدرت بازگشته و بهنظر میرسد در سالهای گذشته در حال پوستاندازی بوده است؛ بهطوریکه طالبان امروز را میتوان نوعی نئوطالبان دانست. درعینحال، این گروه و گروه تروریستی داعش در حال رسیدن به نوعی اتحاد و همسویی- هرچند موقت- هستند. در هفتههای گذشته، مذاکرات غیررسمی نمایندگان حکومت وحدت ملی و طالبان در «دوحه» قطر نیز به بنبست رسیده است. شما فعالیت داعش و طالبان در افغانستان را چگونه میبینید؟
فعالیت داعش در افغانستان را از دو منظر میتوان بررسی کرد. تحرکات این گروه در افغانستان، هم یک واقعیت وجودی دارد و هم مولود تبلیغات رسانههاست. فکر میکنم عدهای از نیروهای طالبان در ماههای گذشته به دلایل گوناگون پرچم سیاه داعش را جایگزین پرچم سفید خود کردهاند. بخشی از این افراد، نیروهای ذخیره حامی طالبان هستند که در آینده و در محاسبات قدرت، اگر صلحی اتفاق افتاد، وارد عرصه خواهند شد. بخش دیگری از طالبان کلا حلقههای قاچاقچیان مواد مخدر هستند که امروزه میخواهند با نام و نشان جدید به عملکرد جنایی خود، سیمای سیاسی بدهند. باید توجه داشت که اقتصاد ترور، تریاک و آدمربایی در افغانستان مسئلهای پیچیده و درهمآمیخته است؛ اما بههرحال این افراد در پی ایجاد نقابی جدید برای خود هستند. ردپای بخش دیگر طالبان را میتوان در مناسبات بزرگ قدرتهای بینالمللی یافت. برخی کشورها از طالبان بهعنوان ابزار قدرت سیاسی و فشار بر کشورهای دیگر استفاده میکنند. اما بااینهمه، داعش در افغانستان هنوز هم پدیدهای بومی نیست و برای داعش، بهعنوان یک جریان سیاسی دارای ایدئولوژی تکفیری- سلفی، بسیار مشکل است بتواند در افغانستان مانند
طالبان قد عَلَم کند و استحکام یابد. افرادی که امروز در افغانستان با عنوان داعش فعالیت میکنند، یا جزء حلقههایی هستند که به آن اشاره کردم یا عضو برخی از حلقههایی هستند که از میان گروههای تروریستی آسیای میانه و عناصر عربی، از پاکستان وارد افغانستان میشوند.
در چندماه گذشته دامنه فعالیت داعش به شمال افغانستان هم رسیده است و آن منطقه را نیز ناامن کرده است. نگرانیهایی هست که نیروهای افراطگرا در ازبکستان و ترکستان شرقی، به نوعی اتحاد با نیروهای داعش یا طالب فعال در شمال افغانستان دست یافته باشند. خطر فعالیت تروریستها در شمال افغانستان تا چه حد جدی است؟
فعالیت این گروه فقط در شمال افغانستان نیست؛ اما تمرکز رسانهها بیشتر معطوف به شمال است. بههرحال شمال افغانستان از امنیت برخوردار بود و بههمیندلیل، برهمخوردن آرامش در آن مناطق، بازتاب رسانهای گستردهای داشته است. بیشک در سه نقطه شمالی کشور، تمرکز فعالیتهای تروریستی بیشتر شده است. در «بدخشان»، «قندوز» و در «فاریاب»؛ اما به همان پیمانه، این فعالیتها در جنوبغرب افغانستان در «فراه» -در جوار مرز با ایران- بهطور گستردهتر وجود دارد. این چهار نقطه اصلی هستند که فعالیتهای تروریستی در آن گسترش یافته است و عناصری نیز با برافراشتن پرچم داعش در میان آنها حضور دارند.
گزارشهایی از فعالیت نیروهای تندرو در ولایت «هرات» در غرب افغانستان هم بهگوش میرسد و در چندروز گذشته، بخشهایی از «شیندند»، مهمترین ولسوالی (شهرستان) این استان، چند ساعتی بهطورکامل به تصرف طالبان درآمد.
از نگاه من، غیر از عناصری از ترکستان شرقی و «جنبش اسلامی ازبکستان»، اعضای طالبان، تعلقی به داعش، بهعنوان یک جنبش ایدئولوژیک، ندارند. عنصر ایدئولوژیک داعشی تقریبا در افغانستان وجود ندارد. آنچه امروز در افغانستان وجود دارد، تفکر طالبانی است که پرچم عوض کرده است. تفکر داعش، تفکری سلفی است؛ تفکری تکفیری است که در نهایت، بهدنبال بهوجودآوردن جنگهای فرقهای و همچنین ایجاد و تقویت ایدئولوژی وهابیت است. این ایدئولوژیها در افغانستان هیچوقت بومی نمیشود و جایگاهی ندارد. تأکید میکنم این عناصر افراطی هستند که پرچم عوض کردهاند؛ اما ایدئولوژی آنها، همان راهبرد سنتی طالبان است.
بهنظر میرسد پس از تشکیل حکومت وحدت ملی، سیاست خارجی افغانستان نسبت به دو کشور همسایه - ایران و هندوستان- چرخشهایی داشته است. این در حالی است که ارتباط با پاکستان بسیار تنگاتنگ شده و گسترش یافته است. به نظر شما این تغییر رویکرد سیاست خارجی افغانستان، تا چه حد منافع کلی کشور شما را تأمین میکند؟
بارها نظرم را به طور صریح درباره رویکرد جدید سیاست خارجی حکومت وحدت ملی بیان کردهام؛ بنابراین به جای اینکه نظرم را در رابطه با رویکرد افغانستان درباره هند، پاکستان و ایران بگویم، درباره اصول سیاست خارجی، که من پیشتر به عنوان وزیر خارجه و مشاور امنیت ملی افغانستان مکتوب کردهام، بیان میکنم. افغانستان به دنبال یک سیاست کثیرالمحور خارجی است. آنچه در 13 سال گذشته اصول تعیینکننده سیاست خارجی ما بوده است، بر خاستگاه این سیاست خارجی کثیرالمحور استوار بوده و بدونشک منافع ملی افغانستان را در نظر داشته است. منافع درازمدت کلی افغانستان، ایجاب میکند ما در سیاست خارجی خود با کشورهای دارای نظامهای برخاسته از خاستگاههای سیاسی گوناگون، روابط عمیق و گسترده دوستی داشته باشیم. ما با هند و ایران، منافع مشترک فراوان داریم. باید توجه داشته باشیم مرزهای جغرافیایی قابلتغییر نیستند. ما در این جغرافیا زندگی میکنیم. همچنین بیشک از لحاظ استراتژیک، مناسب است که ما با پاکستان دوست باشیم، مشروط بر اینکه آنها دست از استفاده از تروریسم، به عنوان ابزار سیاست خارجی، بردارند. هند، به دلایل گوناگون متحد، همراه طبیعی استراتژیک و
انصرافناپذیر افغانستان است. هند بزرگترین خریدار تولیدات زراعی و غیرزراعی افغانستان است. این کشور سالانه به یکهزارو 500 دانشجو افغان در سطوح مختلف، بورس تحصیلی میدهد. با اینکه هند بهصورت سنتی، یک کشور کمککننده بینالمللی نیست؛ اما 2.3 میلیارد دلار کمک توسعهای به افغانستان اختصاص داده است که این کمکها، برای ساخت جادهها و ارتقای ظرفیتهای دولتی و انتقال انرژی برق از آسیای میانه تا کابل هزینه شده است. این کشور در 11 سالی که من در حکومت مسئولیت داشتم، هیچگاه هیچ توقع و چشمداشتی از افغانستان نداشته است. رابطه ما و هند، رابطه خالی از ایدئولوژی و هژمونیطلبی بوده است و هندیها هیچوقت نخواستهاند برداشت خود از نظام سیاسی یا شیوه زندگی خاصی را به افغانها تحمیل کنند. از دیدگاه من، به عنوان یک دموکرات، هند میتواند آموزگار خوبی برای ما، به عنوان کشوری با کثرت دینی و قومیتی، باشد.
این نظام ایدهآلی است که من در پی آن هستم؛ نظامی که در آن، انسانها بر اساس باورهای سیاسی، عشق و علاقه و دلبستگیشان به آزادی انسان و عدالت و برابری، بتوانند مسئولیتها را برعهده بگیرند. افغانستان، با توجه به تنوع قومیتی و مذهبی که دارد، میتواند از دموکراسی هندی، با فروتنی درس بیاموزد. هند هیچوقت از طریق افغانستان علیه پاکستان دست به فعالیت نزده است. هرآنچه دراینزمینه گفته میشود، فقط تبلیغات است. پس چه دلیلی میتواند وجود داشته باشد که افغانستان روابط خود را با هندوستان کاهش دهد و چرا به یک کشور سوم اجازه دهیم که در سیاست خارجی ما حق وتو داشته باشد.
ما سالها همین سیاست را در مواجهه با ایران و ایالاتمتحده آمریکا داشتهایم. هر دو کشور با هم در تقابل بودهاند؛ اما سرانجام هر دو پذیرفتهاند که افغانستان را از حوزه تنشهای خود بیرون کنند و چنین شد که ما، هم با ایران و هم با آمریکا، روابط عمیق و دوستی داشتهایم. تأکید میکنم سیاستهای یکسویه و یکطرفه و برهمزدن تعادل سیاست خارجی، به سود کشورهایی مانند کشور ما نیست.
به تازگی چین وارد عرصه سیاست خارجی افغانستان شده و سعی میکند در مذاکرات صلح، بین حکومت افغانستان و طالبان، نقشی ایفا کند. به نظر شما جمهوریخلق چین تا چه حد توانایی ایجاد ارتباط بین دو گروه هموطن را برای رسیدن به صلح دارد و در عمل چه نقشی دراینمیان خواهد داشت؟
چین یکی از نادرترین کشورهایی است که میتواند نقش مؤثری در حل مسئله با طالبان داشته باشد. من از آن کسانی که به طالبان، بهعنوان یک پروژه و جنبش مستقل نگاه میکنند، نیستم. بهنظر من، طالبان یعنی پاکستان و دستگاه اطلاعاتی و نظامی پاکستان. ما باید با دستگاه نظامی و اطلاعاتی پاکستان گفتوگو کنیم تا عوامل و ستون پنجم مسلح آنها را از کشور خود دور نگه داریم. این یک سیاست واقعبینانه است. در گذشته سه کشور بر پاکستان تأثیرگذار بودند: ایالاتمتحدهآمریکا، عربستان سعودی و چین؛ اما امروزه به نظرم چین بیشترین تأثیر را بر پاکستان دارد و روابط آنها بسیار گسترده و عمیق است. از سوی دیگر، چینیها از طریق مرزهای خود در ترکستان شرقی، در معرض تهدید مستقیم تروریسم قرار و توجه دارند که محل تعلیم و پرورش این تروریستها، شوربختانه پاکستان است. بااینهمه به نظرم چین میتواند دراینزمینه نقش مؤثری داشته باشد. این گفتوگوها و تلاش چینیها، مسئله جدیدی نیست. من پیشتر، بهعنوان وزیر خارجه و مشاور امنیت ملی افغانستان، در چندین گفتوگوی غیرعلنی درباره نقش چین در مذاکرات صلح حضور داشتم. ما در آن زمان از چین خواستیم نقش مؤثرتری در مذاکرات
صلح داشته باشد. ما خوشحالیم که چینیها میخواهند نقشی دراینمیان داشته باشند؛ اینکه این تلاشها تا چه حد به فرجام خواهد رسید، نیاز به بحثی جداگانه دارد.
بهنظر میرسد پاکستان، روسیه، ایران و هند در تلاشاند با محوریت مسکو، اتحاد منطقهای را بهوجود آورند. روابط و پیوستگی سیاست خارجی افغانستان با ایالاتمتحده، کاملا روشن و شفاف است. به نظر شما در صورت بهوجودآمدن این اتحاد منطقهای، مشکلی برای افغانستان بهوجود نمیآید؟
این اتحاد نهتنها برای افغانستان مشکلساز نیست، بلکه افغانستان از آن استقبال میکند. سیاست خارجی افغانستان، بر مبنای ارتباطات کثیرالمحور است و تعادل را دنبال میکند. شخصا در تجربه مشارکت مستقیم، به عنوان یک معلمٍ علم سیاست، آموختهام که برای ما جهان سومیها، یک جهان چندمرکزی به مراتب بهتر از یک جهان تکقطبی است.
درست است که با بررسی تحولات خاورمیانه در سوریه، لیبی و عراق، شاهدیم که چگونه بخشی از قدرتها، لگامگسیخته وارد صحنه شدند؛ ولی این دولتها دموکرات نبودهاند. در این دولتها عدالت اجتماعی حاکم نبوده است. این ایرادها به نوع اداره این کشورها وارد است. تا زمانی که آلترناتیو معتدل دموکرات داخلی وجود نداشته باشد، استفاده از ابزار زور خارجی و سرنگونکردن دولتها فقط باعث ایجاد حلقهها و دستههای تروریستی میشود. فکر میکنم کمک به ایجاد دولتهای شکستخورده (فیلد استیت) به سود صلح جهانی، همزیستی مردم و تکامل اجتماعی مردم نیست. بههمیندلیل و برای اینکه جلو این خودکامگیهای جهانی، که 20 سال است در این حوزه بیمحابا دخالت میکند، گرفته شود، من طرفدار جهانی چندمرکزی هستم. جدا از اینکه ساختارهای اجتماعی این چند مرکز، شامل چه چیزهایی است. من در نظام افغانستان، یکی از کسانی هستم که خواهان رابطه استراتژیک با آمریکاست. این مسئله را در افغانستان رهبری کردم و تدوینکننده قرارداد امنیتی با ایالاتمتحده و قرارداد استراتژیک با ناتو بودهام؛ بنابراین با اینها مخالفتی ندارم و همچنان معتقدم افغانستان به این پیمانها نیاز دارد،
درعینحال معتقدم به دلیل هویت جهان سومی، ما به تعادل در عرصه سیاست بینالمللی نیاز داریم تا از برخی تکرویها در منطقه جلوگیری شود.
بهنظر میرسد هنوز آثار رقابتهای انتخاباتی میان دو رقیب انتخابات ریاستجمهوری در افغانستان - هرچند جزئی- باقی مانده است. هرچند سرانجام کابینه حکومت وحدت ملی شکل گرفت؛ اما اختلافنظرها در برخی سیاستهای داخلی و خارجی همچنان پابرجاست. این مسئله تا چه حد برای سرنوشت حکومت وحدت ملی نگرانکننده است؟
مسئله اول این است که باید توجه داشت نگرانبودن بهخاطر مبارزهکردن و بسیجشدن در سیاست، امری ضروری است، در غیر این صورت، افراد و عناصر سیاسی به عناصری بیاعتنا و تماشاگر تبدیل میشوند و جامعه تبدیل به یک جامعه پستمدرن میشود.
بههرحال اختلافات کوچک -هرچند نظری- تأثیرات خود را بر جامعه افغانستان میگذارد.
بدونشک همینطور است؛ اما امیدوارم این اختلافات کوچک، موجب ضعف و تزلزل در این حکومت نشود. تا جایی که مربوط به من و طیفی که من به آنها تعلق دارم میشود، ما با تمام نیرو از این حکومت وحدت ملی پشتیبانی و حمایت میکنیم؛ اما حمایت من، نوعی حمایت انتقادی است؛ در جایی که منافع ملی ما در خطر باشد، بیشک از آن انتقاد میکنم؛ اما بههیچوجه خواهان تضعیف دولت و حکومت وحدت ملی نیستیم، بلکه خواهان تقویت آن هستیم. هرچند داشتن نگرانی امری برحق است.
سرانجام «اشرف غنی»، رئیسجمهوری افغانستان، به ایران سفر کرد؛ هرچند برخی صحبتها پیرامون تأخیر و بهتعویقافتادن چندباره سفر ایشان به تهران وجود داشت. شما روابط امروز ایران و افغانستان را چگونه ارزیابی میکنید؟
روابط متقابل میان دو همسایه مانند ایران و افغانستان که بسیار به یکدیگر شباهت دارند، بسیار محکم است. باید توجه داشت هر قدر که شباهت بین کشورها بیشتر باشد، با کمال تأسف، سوءتفاهمات و اندک رنجها آسانتر بهوجود میآید؛ اما فکر میکنم روابط بین دو کشور همسایه، محکم و استوار است و این دو کشور نمیتوانند بدون هم زندگی کنند. تا جایی که به ما مربوط میشد، در 13 سال گذشته، بسیار کوشیدیم با ایران رابطه عمیق و گسترده داشته باشیم و رابطه خود را با ایران، جدا از رابطه خود با آمریکا، سامان دهیم. اگر اجازه داشتم به برخی از دولتمردان پیشنهاداتی- نه مشورت- بدهم؛ پیشنهاد میدادم که باید با ایران، روابط عمیق، گسترده و همهجانبه داشته باشیم. آینده و فردای ما در همگرایی منطقهای شکل میگیرد. کابل و تهران باید موتور این همگرایی باشند، منوط به اینکه روابط، همهجانبه و مستحکم باشد. ممکن است گاهی برخی سوءتفاهمات به وجود آید؛ اما در مجموع من به آینده روابط دو کشور بسیار خوشبین هستم.
دکتر «رنگین دادفر اسپنتا»، وزیر خارجه و مشاور امنیت ملی پیشین افغانستان، رئیس مرکز مطالعات استراتژیک این کشور و مردی پرنفوذ در پشتپرده سیاست در افغانستان است و در زمره سیاستمداران برجسته منطقهای قرار دارد. پدرش- شاهعالمخان طاهری- نیز سیاستمدار بود و در دوران حکومت «محمد ظاهرشاه» به عضویت پارلمان افغانستان درآمد. اسپنتا تحصیلات خود را در آلمان بهپایان رساند و بهعنوان مسئول «انستیتو مطالعات جهان سوم» سالها در دانشگاه «آخن» آلمان تدریس کرده است. او معتقد است عنصر ایدئولوژیک «داعش» تقریبا در افغانستان وجود ندارد و آنچه امروز در افغانستان وجود دارد، تفکر طالبانی است که پرچم عوض کرده است. تفکر داعش، سلفی-تکفیری است و این ایدئولوژیها هیچوقت در افغانستان بومی نمیشود. او که به صراحت لهجه در بیان سیاستهایش در قبال پاکستان شهره است، تأکید میکند که «طالبان» یعنی پاکستان و دستگاه اطلاعاتی و نظامی پاکستان و ما باید با دستگاه نظامی و اطلاعاتی پاکستان گفتوگو کنیم تا عوامل و ستون پنجم مسلح آنها را از کشور خود دور نگه داریم. بهاینترتیب برخی کشورها با منافع و خطرات مشترک مانند چین میتوانند در مذاکرات صلح، نقش سازندهای بازی کنند. به گفته رئیس مرکز مطالعات استراتژیک افغانستان، ایران و افغانستان دو کشور شبیه به هم هستند که گاهی اندک رنجیهایی میان آنها بهوجود میآید؛ اما روابط بین دو کشور همسایه بسیار محکم و استوار است و این دو کشور نمیتوانند بدون هم زندگی کنند.
پس از کمرنگشدن فعالیتهای طالبان در سالهای گذشته در افغانستان، این گروه دوباره به عرصه بازی قدرت بازگشته و بهنظر میرسد در سالهای گذشته در حال پوستاندازی بوده است؛ بهطوریکه طالبان امروز را میتوان نوعی نئوطالبان دانست. درعینحال، این گروه و گروه تروریستی داعش در حال رسیدن به نوعی اتحاد و همسویی- هرچند موقت- هستند. در هفتههای گذشته، مذاکرات غیررسمی نمایندگان حکومت وحدت ملی و طالبان در «دوحه» قطر نیز به بنبست رسیده است. شما فعالیت داعش و طالبان در افغانستان را چگونه میبینید؟
فعالیت داعش در افغانستان را از دو منظر میتوان بررسی کرد. تحرکات این گروه در افغانستان، هم یک واقعیت وجودی دارد و هم مولود تبلیغات رسانههاست. فکر میکنم عدهای از نیروهای طالبان در ماههای گذشته به دلایل گوناگون پرچم سیاه داعش را جایگزین پرچم سفید خود کردهاند. بخشی از این افراد، نیروهای ذخیره حامی طالبان هستند که در آینده و در محاسبات قدرت، اگر صلحی اتفاق افتاد، وارد عرصه خواهند شد. بخش دیگری از طالبان کلا حلقههای قاچاقچیان مواد مخدر هستند که امروزه میخواهند با نام و نشان جدید به عملکرد جنایی خود، سیمای سیاسی بدهند. باید توجه داشت که اقتصاد ترور، تریاک و آدمربایی در افغانستان مسئلهای پیچیده و درهمآمیخته است؛ اما بههرحال این افراد در پی ایجاد نقابی جدید برای خود هستند. ردپای بخش دیگر طالبان را میتوان در مناسبات بزرگ قدرتهای بینالمللی یافت. برخی کشورها از طالبان بهعنوان ابزار قدرت سیاسی و فشار بر کشورهای دیگر استفاده میکنند. اما بااینهمه، داعش در افغانستان هنوز هم پدیدهای بومی نیست و برای داعش، بهعنوان یک جریان سیاسی دارای ایدئولوژی تکفیری- سلفی، بسیار مشکل است بتواند در افغانستان مانند
طالبان قد عَلَم کند و استحکام یابد. افرادی که امروز در افغانستان با عنوان داعش فعالیت میکنند، یا جزء حلقههایی هستند که به آن اشاره کردم یا عضو برخی از حلقههایی هستند که از میان گروههای تروریستی آسیای میانه و عناصر عربی، از پاکستان وارد افغانستان میشوند.
در چندماه گذشته دامنه فعالیت داعش به شمال افغانستان هم رسیده است و آن منطقه را نیز ناامن کرده است. نگرانیهایی هست که نیروهای افراطگرا در ازبکستان و ترکستان شرقی، به نوعی اتحاد با نیروهای داعش یا طالب فعال در شمال افغانستان دست یافته باشند. خطر فعالیت تروریستها در شمال افغانستان تا چه حد جدی است؟
فعالیت این گروه فقط در شمال افغانستان نیست؛ اما تمرکز رسانهها بیشتر معطوف به شمال است. بههرحال شمال افغانستان از امنیت برخوردار بود و بههمیندلیل، برهمخوردن آرامش در آن مناطق، بازتاب رسانهای گستردهای داشته است. بیشک در سه نقطه شمالی کشور، تمرکز فعالیتهای تروریستی بیشتر شده است. در «بدخشان»، «قندوز» و در «فاریاب»؛ اما به همان پیمانه، این فعالیتها در جنوبغرب افغانستان در «فراه» -در جوار مرز با ایران- بهطور گستردهتر وجود دارد. این چهار نقطه اصلی هستند که فعالیتهای تروریستی در آن گسترش یافته است و عناصری نیز با برافراشتن پرچم داعش در میان آنها حضور دارند.
گزارشهایی از فعالیت نیروهای تندرو در ولایت «هرات» در غرب افغانستان هم بهگوش میرسد و در چندروز گذشته، بخشهایی از «شیندند»، مهمترین ولسوالی (شهرستان) این استان، چند ساعتی بهطورکامل به تصرف طالبان درآمد.
از نگاه من، غیر از عناصری از ترکستان شرقی و «جنبش اسلامی ازبکستان»، اعضای طالبان، تعلقی به داعش، بهعنوان یک جنبش ایدئولوژیک، ندارند. عنصر ایدئولوژیک داعشی تقریبا در افغانستان وجود ندارد. آنچه امروز در افغانستان وجود دارد، تفکر طالبانی است که پرچم عوض کرده است. تفکر داعش، تفکری سلفی است؛ تفکری تکفیری است که در نهایت، بهدنبال بهوجودآوردن جنگهای فرقهای و همچنین ایجاد و تقویت ایدئولوژی وهابیت است. این ایدئولوژیها در افغانستان هیچوقت بومی نمیشود و جایگاهی ندارد. تأکید میکنم این عناصر افراطی هستند که پرچم عوض کردهاند؛ اما ایدئولوژی آنها، همان راهبرد سنتی طالبان است.
بهنظر میرسد پس از تشکیل حکومت وحدت ملی، سیاست خارجی افغانستان نسبت به دو کشور همسایه - ایران و هندوستان- چرخشهایی داشته است. این در حالی است که ارتباط با پاکستان بسیار تنگاتنگ شده و گسترش یافته است. به نظر شما این تغییر رویکرد سیاست خارجی افغانستان، تا چه حد منافع کلی کشور شما را تأمین میکند؟
بارها نظرم را به طور صریح درباره رویکرد جدید سیاست خارجی حکومت وحدت ملی بیان کردهام؛ بنابراین به جای اینکه نظرم را در رابطه با رویکرد افغانستان درباره هند، پاکستان و ایران بگویم، درباره اصول سیاست خارجی، که من پیشتر به عنوان وزیر خارجه و مشاور امنیت ملی افغانستان مکتوب کردهام، بیان میکنم. افغانستان به دنبال یک سیاست کثیرالمحور خارجی است. آنچه در 13 سال گذشته اصول تعیینکننده سیاست خارجی ما بوده است، بر خاستگاه این سیاست خارجی کثیرالمحور استوار بوده و بدونشک منافع ملی افغانستان را در نظر داشته است. منافع درازمدت کلی افغانستان، ایجاب میکند ما در سیاست خارجی خود با کشورهای دارای نظامهای برخاسته از خاستگاههای سیاسی گوناگون، روابط عمیق و گسترده دوستی داشته باشیم. ما با هند و ایران، منافع مشترک فراوان داریم. باید توجه داشته باشیم مرزهای جغرافیایی قابلتغییر نیستند. ما در این جغرافیا زندگی میکنیم. همچنین بیشک از لحاظ استراتژیک، مناسب است که ما با پاکستان دوست باشیم، مشروط بر اینکه آنها دست از استفاده از تروریسم، به عنوان ابزار سیاست خارجی، بردارند. هند، به دلایل گوناگون متحد، همراه طبیعی استراتژیک و
انصرافناپذیر افغانستان است. هند بزرگترین خریدار تولیدات زراعی و غیرزراعی افغانستان است. این کشور سالانه به یکهزارو 500 دانشجو افغان در سطوح مختلف، بورس تحصیلی میدهد. با اینکه هند بهصورت سنتی، یک کشور کمککننده بینالمللی نیست؛ اما 2.3 میلیارد دلار کمک توسعهای به افغانستان اختصاص داده است که این کمکها، برای ساخت جادهها و ارتقای ظرفیتهای دولتی و انتقال انرژی برق از آسیای میانه تا کابل هزینه شده است. این کشور در 11 سالی که من در حکومت مسئولیت داشتم، هیچگاه هیچ توقع و چشمداشتی از افغانستان نداشته است. رابطه ما و هند، رابطه خالی از ایدئولوژی و هژمونیطلبی بوده است و هندیها هیچوقت نخواستهاند برداشت خود از نظام سیاسی یا شیوه زندگی خاصی را به افغانها تحمیل کنند. از دیدگاه من، به عنوان یک دموکرات، هند میتواند آموزگار خوبی برای ما، به عنوان کشوری با کثرت دینی و قومیتی، باشد.
این نظام ایدهآلی است که من در پی آن هستم؛ نظامی که در آن، انسانها بر اساس باورهای سیاسی، عشق و علاقه و دلبستگیشان به آزادی انسان و عدالت و برابری، بتوانند مسئولیتها را برعهده بگیرند. افغانستان، با توجه به تنوع قومیتی و مذهبی که دارد، میتواند از دموکراسی هندی، با فروتنی درس بیاموزد. هند هیچوقت از طریق افغانستان علیه پاکستان دست به فعالیت نزده است. هرآنچه دراینزمینه گفته میشود، فقط تبلیغات است. پس چه دلیلی میتواند وجود داشته باشد که افغانستان روابط خود را با هندوستان کاهش دهد و چرا به یک کشور سوم اجازه دهیم که در سیاست خارجی ما حق وتو داشته باشد.
ما سالها همین سیاست را در مواجهه با ایران و ایالاتمتحده آمریکا داشتهایم. هر دو کشور با هم در تقابل بودهاند؛ اما سرانجام هر دو پذیرفتهاند که افغانستان را از حوزه تنشهای خود بیرون کنند و چنین شد که ما، هم با ایران و هم با آمریکا، روابط عمیق و دوستی داشتهایم. تأکید میکنم سیاستهای یکسویه و یکطرفه و برهمزدن تعادل سیاست خارجی، به سود کشورهایی مانند کشور ما نیست.
به تازگی چین وارد عرصه سیاست خارجی افغانستان شده و سعی میکند در مذاکرات صلح، بین حکومت افغانستان و طالبان، نقشی ایفا کند. به نظر شما جمهوریخلق چین تا چه حد توانایی ایجاد ارتباط بین دو گروه هموطن را برای رسیدن به صلح دارد و در عمل چه نقشی دراینمیان خواهد داشت؟
چین یکی از نادرترین کشورهایی است که میتواند نقش مؤثری در حل مسئله با طالبان داشته باشد. من از آن کسانی که به طالبان، بهعنوان یک پروژه و جنبش مستقل نگاه میکنند، نیستم. بهنظر من، طالبان یعنی پاکستان و دستگاه اطلاعاتی و نظامی پاکستان. ما باید با دستگاه نظامی و اطلاعاتی پاکستان گفتوگو کنیم تا عوامل و ستون پنجم مسلح آنها را از کشور خود دور نگه داریم. این یک سیاست واقعبینانه است. در گذشته سه کشور بر پاکستان تأثیرگذار بودند: ایالاتمتحدهآمریکا، عربستان سعودی و چین؛ اما امروزه به نظرم چین بیشترین تأثیر را بر پاکستان دارد و روابط آنها بسیار گسترده و عمیق است. از سوی دیگر، چینیها از طریق مرزهای خود در ترکستان شرقی، در معرض تهدید مستقیم تروریسم قرار و توجه دارند که محل تعلیم و پرورش این تروریستها، شوربختانه پاکستان است. بااینهمه به نظرم چین میتواند دراینزمینه نقش مؤثری داشته باشد. این گفتوگوها و تلاش چینیها، مسئله جدیدی نیست. من پیشتر، بهعنوان وزیر خارجه و مشاور امنیت ملی افغانستان، در چندین گفتوگوی غیرعلنی درباره نقش چین در مذاکرات صلح حضور داشتم. ما در آن زمان از چین خواستیم نقش مؤثرتری در مذاکرات
صلح داشته باشد. ما خوشحالیم که چینیها میخواهند نقشی دراینمیان داشته باشند؛ اینکه این تلاشها تا چه حد به فرجام خواهد رسید، نیاز به بحثی جداگانه دارد.
بهنظر میرسد پاکستان، روسیه، ایران و هند در تلاشاند با محوریت مسکو، اتحاد منطقهای را بهوجود آورند. روابط و پیوستگی سیاست خارجی افغانستان با ایالاتمتحده، کاملا روشن و شفاف است. به نظر شما در صورت بهوجودآمدن این اتحاد منطقهای، مشکلی برای افغانستان بهوجود نمیآید؟
این اتحاد نهتنها برای افغانستان مشکلساز نیست، بلکه افغانستان از آن استقبال میکند. سیاست خارجی افغانستان، بر مبنای ارتباطات کثیرالمحور است و تعادل را دنبال میکند. شخصا در تجربه مشارکت مستقیم، به عنوان یک معلمٍ علم سیاست، آموختهام که برای ما جهان سومیها، یک جهان چندمرکزی به مراتب بهتر از یک جهان تکقطبی است.
درست است که با بررسی تحولات خاورمیانه در سوریه، لیبی و عراق، شاهدیم که چگونه بخشی از قدرتها، لگامگسیخته وارد صحنه شدند؛ ولی این دولتها دموکرات نبودهاند. در این دولتها عدالت اجتماعی حاکم نبوده است. این ایرادها به نوع اداره این کشورها وارد است. تا زمانی که آلترناتیو معتدل دموکرات داخلی وجود نداشته باشد، استفاده از ابزار زور خارجی و سرنگونکردن دولتها فقط باعث ایجاد حلقهها و دستههای تروریستی میشود. فکر میکنم کمک به ایجاد دولتهای شکستخورده (فیلد استیت) به سود صلح جهانی، همزیستی مردم و تکامل اجتماعی مردم نیست. بههمیندلیل و برای اینکه جلو این خودکامگیهای جهانی، که 20 سال است در این حوزه بیمحابا دخالت میکند، گرفته شود، من طرفدار جهانی چندمرکزی هستم. جدا از اینکه ساختارهای اجتماعی این چند مرکز، شامل چه چیزهایی است. من در نظام افغانستان، یکی از کسانی هستم که خواهان رابطه استراتژیک با آمریکاست. این مسئله را در افغانستان رهبری کردم و تدوینکننده قرارداد امنیتی با ایالاتمتحده و قرارداد استراتژیک با ناتو بودهام؛ بنابراین با اینها مخالفتی ندارم و همچنان معتقدم افغانستان به این پیمانها نیاز دارد،
درعینحال معتقدم به دلیل هویت جهان سومی، ما به تعادل در عرصه سیاست بینالمللی نیاز داریم تا از برخی تکرویها در منطقه جلوگیری شود.
بهنظر میرسد هنوز آثار رقابتهای انتخاباتی میان دو رقیب انتخابات ریاستجمهوری در افغانستان - هرچند جزئی- باقی مانده است. هرچند سرانجام کابینه حکومت وحدت ملی شکل گرفت؛ اما اختلافنظرها در برخی سیاستهای داخلی و خارجی همچنان پابرجاست. این مسئله تا چه حد برای سرنوشت حکومت وحدت ملی نگرانکننده است؟
مسئله اول این است که باید توجه داشت نگرانبودن بهخاطر مبارزهکردن و بسیجشدن در سیاست، امری ضروری است، در غیر این صورت، افراد و عناصر سیاسی به عناصری بیاعتنا و تماشاگر تبدیل میشوند و جامعه تبدیل به یک جامعه پستمدرن میشود.
بههرحال اختلافات کوچک -هرچند نظری- تأثیرات خود را بر جامعه افغانستان میگذارد.
بدونشک همینطور است؛ اما امیدوارم این اختلافات کوچک، موجب ضعف و تزلزل در این حکومت نشود. تا جایی که مربوط به من و طیفی که من به آنها تعلق دارم میشود، ما با تمام نیرو از این حکومت وحدت ملی پشتیبانی و حمایت میکنیم؛ اما حمایت من، نوعی حمایت انتقادی است؛ در جایی که منافع ملی ما در خطر باشد، بیشک از آن انتقاد میکنم؛ اما بههیچوجه خواهان تضعیف دولت و حکومت وحدت ملی نیستیم، بلکه خواهان تقویت آن هستیم. هرچند داشتن نگرانی امری برحق است.
سرانجام «اشرف غنی»، رئیسجمهوری افغانستان، به ایران سفر کرد؛ هرچند برخی صحبتها پیرامون تأخیر و بهتعویقافتادن چندباره سفر ایشان به تهران وجود داشت. شما روابط امروز ایران و افغانستان را چگونه ارزیابی میکنید؟
روابط متقابل میان دو همسایه مانند ایران و افغانستان که بسیار به یکدیگر شباهت دارند، بسیار محکم است. باید توجه داشت هر قدر که شباهت بین کشورها بیشتر باشد، با کمال تأسف، سوءتفاهمات و اندک رنجها آسانتر بهوجود میآید؛ اما فکر میکنم روابط بین دو کشور همسایه، محکم و استوار است و این دو کشور نمیتوانند بدون هم زندگی کنند. تا جایی که به ما مربوط میشد، در 13 سال گذشته، بسیار کوشیدیم با ایران رابطه عمیق و گسترده داشته باشیم و رابطه خود را با ایران، جدا از رابطه خود با آمریکا، سامان دهیم. اگر اجازه داشتم به برخی از دولتمردان پیشنهاداتی- نه مشورت- بدهم؛ پیشنهاد میدادم که باید با ایران، روابط عمیق، گسترده و همهجانبه داشته باشیم. آینده و فردای ما در همگرایی منطقهای شکل میگیرد. کابل و تهران باید موتور این همگرایی باشند، منوط به اینکه روابط، همهجانبه و مستحکم باشد. ممکن است گاهی برخی سوءتفاهمات به وجود آید؛ اما در مجموع من به آینده روابط دو کشور بسیار خوشبین هستم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.