|

«قصه‌ها»، روایتگر فریادهای فراموش‌شده

ندا شبان . کارشناس‌ارشد جامعه‌شناسی

فیلم «قصه‌ها»، ساخته رخشان بنی‌اعتماد قبل از هرچیز سندی اجتماعی- تاریخی و ارزشمند است، از آنچه مردم ایران طی هشت سال پرافت‌وخیز گذشته تجربه کردند؛ هشت سالی که در دوسال پایانی آن (سال‌های 90 تا 92)، رخشان بنی‌اعتماد جسورانه دست به خلق چنین اثر تحسین‌برانگیزی زد. آنجا که آمار و ارقام و نمودارها قادر نیستند تمام واقعیتی که در این دوره رخ داد را ترسیم کنند، هنر در دستان هنرمند کارگردان به سخن می‌آید تا تصویر لحظه‌ای از تاریخ این مرزوبوم را جاودانه کند که شاید هیچ‌گاه در هیچ کتاب تاریخی نوشته نشود، چراکه تصویرگر چالش‌های پایان‌ناپذیری است که زندگی فرودستان جامعه را به کام خود کشید؛ کسانی که صدای فروریختن خانه و کاشانه‌شان در هیاهوی جنجال‌ها و بحران‌های سیاسی و اقتصادی زمانه گم شد و کسی جز خودشان نظاره‌گر رنجی که کشیدند، نبود. فیلم درواقع حاصل پیوند هفت فیلم کوتاه است که در آنها به معضلاتی همچون اعتیاد، فقر، فحشا و روند بوروکراسی کُند و طاقت‌فرسا در سازمان‌های اداری اشاره می‌شود. پرداختن به تمامی این مسائل بغرنج و پیچیده به‌طور هم‌زمان، آن هم در قالب یک اثر سینمایی، شاید بتواند هر فیلمی را در معرض خطر کلیشه‌ای‌شدن قرار دهد، اما«قصه‌ها» با شخصیت‌های واقعی، ملموس و توصیفات دقیق، موجز و واقع‌گرایانه از موقعیت‌های پرتنشی که این افراد درگیر آنند، نه‌تنها درگیر فضای کلیشه نشده، بلکه توانسته زندگی روزمره اقشار آسیب‌پذیر جامعه را از دریچه‌ای تازه و پرکشش روایت کند. شخصیت‌های فیلم به ما خیلی نزدیکند. هریک از ما حداقل با یکی از شخصیت‌های موجود در این فیلم در زندگی روزمره خویش آشنا هستیم. از طوبی (گلاب آدینه) گرفته تا تک‌تک بازیگران سکانس نفس‌گیر مینی‌بوس (که نقطه اوج خلاقیت و ژرف‌نگری کارگردان فیلم است) آن‌قدر آشنا و نزدیکند که نمی‌شود آنها را ندیده باشیم؛ در صف‌های اتوبوس، خودپرداز بانک‌ها، نیمکت‌های انتظار اداره بیمه و مینی‌بوس‌های کهنه و دودگرفته‌ای که هرروز در گرگ‌ومیش صبح کارگران را به کارخانه‌های جاده مخصوص می‌رسانند. ولی در عین این‌همه نزدیکی، مرارت‌هایشان در همان کوچه‌پس‌کوچه‌های باریک محله‌های فرسوده شهر که نوبر (فاطمه معتمدآریا) در آن قدم می‌زند، از دید بسیاری از افراد جامعه به‌دور مانده است. «قصه‌ها» فیلمی نیست که در روایت استادانه‌ای که از مشکلات قشر آسیب‌پذیر جامعه ارائه می‌کند، توقف کند. هیچ‌یک از شخصیت‌های فیلم در مرداب چالش‌های پیش‌رو ساکن و ساکت نمانده‌اند؛ شخصیت‌های داستان هرکدام رودخانه‌ای خروشانند، راه‌های برون‌رفت از بن‌بست‌ها را می‌جویند و صدای اعتراضشان را بلند می‌کنند. اگر کسی نیست تا برایشان به پا خیزد و صدایشان را به لایه‌های بالاتر جامعه برساند، آنها هم دست روی دست نمی‌گذارند و هرکدام به روش خودشان خواسته‌هایشان را پیگیری می‌کنند. نرگس (عاطفه رضوی) در صف وام می‌ایستد هرچند نوبت دیگران را رعایت نمی‌کند، رضا (فرهاد اصلانی) برای حقوق پرداخت‌نشده خود و سایر کارگران به پا می‌خیزد هرچند مجرم و اخلالگر شناخته می‌شود، پیرمرد بازنشسته مستأصل (مهدی هاشمی) در راهروهای بی‌سرانجام اداره فریاد می‌زند هرچند این حرکت احتمالا گره کارش را کورتر می‌کند و طوبی که در فیلم هم مادر است، هم کارگر و هم ارباب‌رجوع، کنشگر فعالی است که لحظه‌ای از پا نمی‌نشیند. این زن فراموش‌نشدنی با آن چادر مشکی‌اش نماد یک زن ایرانی است، اعضای خانواده را با چنگ و دندان حفاظت می‌کند، حامی مردان برای رسیدن به اهدافشان می‌شود، برای آزادی پسر دانشجوی دربندش که «نه دزدی کرده و نه از دیوار خانه کسی بالا رفته»، در صف‌های این اداره و آن اداره می‌ایستد و بی‌پروا اعتراض می‌کند. ولی اینها همه یک سوی ماجراست. سوی دیگر ماجرا کسانی هستند که دست یاری دراز می‌کنند و این افراد را با مشکلات خود تنها رها نمی‌کنند. پزشکی که داوطلبانه در مرکز امداد و نگهداری دختران کار می‌کند، سارا (باران کوثری) که خودش دردکشیده است و کمک به زنان معتاد را کمک به خود می‌داند، کارمند نهادی که با وام نرگس موافقت می‌کند و مستند‌سازی (حبیب رضایی) که می‌خواهد با دوربین خود صدای آنها را از تونل فاصله‌های طولانی عبور دهد و به گوش دیگران برساند، هرکدام می‌کوشند سنگی را از مسیر رودخانه به کناری نهند. وجود چنین کسانی هرچند کم‌تعداد، حاکی از آگاهی، توانمندی و پویایی جامعه نسبت به موضوع است.
سکانس‌هایی که از مرکز نگهداری دختران در فیلم نشان داده می‌شود، واقعی‌ترین و بدون‌اغراق‌ترین تصاویر از سازمان‌های مردم‌نهادی (ان‌جی‌او) را ارائه می‌دهد که با وجود تمام موانع قانونی و عرفی، برخورداری از حمایت‌های مالی و اجتماعی اندک و مواجهه با چالش‌های بزرگ، مصرانه به ارائه خدمات داوطلبانه به زنان آسیب‌دیده و نیازمند می‌پردازند. به نظر می‌رسد تسلط کارگردان برای پرداختن به این موضوع با این حد از دقت و صحت، با تجربه وی در ساخت مستند «حیاط‌خلوت خانه خورشید» در ارتباط است. وی این مستند را در سال 1389 درباره «خانه خورشید»، اولین مرکز گذری کاهش آسیب‌های اعتیاد زنان، ساخت. این مرکز واقع در نزدیکی میدان شوش تهران، از پیشگامان موفق در ارائه خدمات بهداشتی و آموزشی به زنان معتاد بود که مدیران آن پس از هشت سال فعالیت بی‌وقفه، به‌دلیل وجود مشکلات بسیار و عدم حمایت از سوی سازمان‌های دولتی و خصوصی، به‌ناچار مدیریت این مرکز را در اواخر سال گذشته واگذار کردند. حیف است که این نوشته به پایان برسد و به یک سکانس بسیار مهم درباره فیلم اشاره‌ای نشود. این سکانس که یک روز معمولی در یک اداره شلوغ را نشان می‌دهد را شاید بتوان دقیق‌ترین و واقعی‌ترین تصویر از سیستم بوروکراسی کُند، معیوب و ناکارآمد کشور در سینمای پس از انقلاب دانست. رفتار بی‌قید و خارج از اصول سازمانی کارمند دفتری (حسن معجونی) در محیط کار، قدرت افسارگسیخته او در برابر ارباب‌رجوع، شبکه‌های قدرت غیررسمی در محیط اداری که بعضا سبب اولویت رابطه بر ضابطه می‌شوند، جدایی ساختار و حتی ادبیات اداری از بدنه جامعه که طوبی را ناتوان از نوشتن درخواستی ساده و پیرمرد بازنشسته را عاجز از خلاصه‌کردن مشکل پرونده‌اش در چند جمله ساده می‌کند، همگی بازتاب صحنه‌هایی متداول از یک روز کاری عادی در یک اداره هستند که هنرمندانه روی پرده نقره‌ای نقش می‌بندند.

فیلم «قصه‌ها»، ساخته رخشان بنی‌اعتماد قبل از هرچیز سندی اجتماعی- تاریخی و ارزشمند است، از آنچه مردم ایران طی هشت سال پرافت‌وخیز گذشته تجربه کردند؛ هشت سالی که در دوسال پایانی آن (سال‌های 90 تا 92)، رخشان بنی‌اعتماد جسورانه دست به خلق چنین اثر تحسین‌برانگیزی زد. آنجا که آمار و ارقام و نمودارها قادر نیستند تمام واقعیتی که در این دوره رخ داد را ترسیم کنند، هنر در دستان هنرمند کارگردان به سخن می‌آید تا تصویر لحظه‌ای از تاریخ این مرزوبوم را جاودانه کند که شاید هیچ‌گاه در هیچ کتاب تاریخی نوشته نشود، چراکه تصویرگر چالش‌های پایان‌ناپذیری است که زندگی فرودستان جامعه را به کام خود کشید؛ کسانی که صدای فروریختن خانه و کاشانه‌شان در هیاهوی جنجال‌ها و بحران‌های سیاسی و اقتصادی زمانه گم شد و کسی جز خودشان نظاره‌گر رنجی که کشیدند، نبود. فیلم درواقع حاصل پیوند هفت فیلم کوتاه است که در آنها به معضلاتی همچون اعتیاد، فقر، فحشا و روند بوروکراسی کُند و طاقت‌فرسا در سازمان‌های اداری اشاره می‌شود. پرداختن به تمامی این مسائل بغرنج و پیچیده به‌طور هم‌زمان، آن هم در قالب یک اثر سینمایی، شاید بتواند هر فیلمی را در معرض خطر کلیشه‌ای‌شدن قرار دهد، اما«قصه‌ها» با شخصیت‌های واقعی، ملموس و توصیفات دقیق، موجز و واقع‌گرایانه از موقعیت‌های پرتنشی که این افراد درگیر آنند، نه‌تنها درگیر فضای کلیشه نشده، بلکه توانسته زندگی روزمره اقشار آسیب‌پذیر جامعه را از دریچه‌ای تازه و پرکشش روایت کند. شخصیت‌های فیلم به ما خیلی نزدیکند. هریک از ما حداقل با یکی از شخصیت‌های موجود در این فیلم در زندگی روزمره خویش آشنا هستیم. از طوبی (گلاب آدینه) گرفته تا تک‌تک بازیگران سکانس نفس‌گیر مینی‌بوس (که نقطه اوج خلاقیت و ژرف‌نگری کارگردان فیلم است) آن‌قدر آشنا و نزدیکند که نمی‌شود آنها را ندیده باشیم؛ در صف‌های اتوبوس، خودپرداز بانک‌ها، نیمکت‌های انتظار اداره بیمه و مینی‌بوس‌های کهنه و دودگرفته‌ای که هرروز در گرگ‌ومیش صبح کارگران را به کارخانه‌های جاده مخصوص می‌رسانند. ولی در عین این‌همه نزدیکی، مرارت‌هایشان در همان کوچه‌پس‌کوچه‌های باریک محله‌های فرسوده شهر که نوبر (فاطمه معتمدآریا) در آن قدم می‌زند، از دید بسیاری از افراد جامعه به‌دور مانده است. «قصه‌ها» فیلمی نیست که در روایت استادانه‌ای که از مشکلات قشر آسیب‌پذیر جامعه ارائه می‌کند، توقف کند. هیچ‌یک از شخصیت‌های فیلم در مرداب چالش‌های پیش‌رو ساکن و ساکت نمانده‌اند؛ شخصیت‌های داستان هرکدام رودخانه‌ای خروشانند، راه‌های برون‌رفت از بن‌بست‌ها را می‌جویند و صدای اعتراضشان را بلند می‌کنند. اگر کسی نیست تا برایشان به پا خیزد و صدایشان را به لایه‌های بالاتر جامعه برساند، آنها هم دست روی دست نمی‌گذارند و هرکدام به روش خودشان خواسته‌هایشان را پیگیری می‌کنند. نرگس (عاطفه رضوی) در صف وام می‌ایستد هرچند نوبت دیگران را رعایت نمی‌کند، رضا (فرهاد اصلانی) برای حقوق پرداخت‌نشده خود و سایر کارگران به پا می‌خیزد هرچند مجرم و اخلالگر شناخته می‌شود، پیرمرد بازنشسته مستأصل (مهدی هاشمی) در راهروهای بی‌سرانجام اداره فریاد می‌زند هرچند این حرکت احتمالا گره کارش را کورتر می‌کند و طوبی که در فیلم هم مادر است، هم کارگر و هم ارباب‌رجوع، کنشگر فعالی است که لحظه‌ای از پا نمی‌نشیند. این زن فراموش‌نشدنی با آن چادر مشکی‌اش نماد یک زن ایرانی است، اعضای خانواده را با چنگ و دندان حفاظت می‌کند، حامی مردان برای رسیدن به اهدافشان می‌شود، برای آزادی پسر دانشجوی دربندش که «نه دزدی کرده و نه از دیوار خانه کسی بالا رفته»، در صف‌های این اداره و آن اداره می‌ایستد و بی‌پروا اعتراض می‌کند. ولی اینها همه یک سوی ماجراست. سوی دیگر ماجرا کسانی هستند که دست یاری دراز می‌کنند و این افراد را با مشکلات خود تنها رها نمی‌کنند. پزشکی که داوطلبانه در مرکز امداد و نگهداری دختران کار می‌کند، سارا (باران کوثری) که خودش دردکشیده است و کمک به زنان معتاد را کمک به خود می‌داند، کارمند نهادی که با وام نرگس موافقت می‌کند و مستند‌سازی (حبیب رضایی) که می‌خواهد با دوربین خود صدای آنها را از تونل فاصله‌های طولانی عبور دهد و به گوش دیگران برساند، هرکدام می‌کوشند سنگی را از مسیر رودخانه به کناری نهند. وجود چنین کسانی هرچند کم‌تعداد، حاکی از آگاهی، توانمندی و پویایی جامعه نسبت به موضوع است.
سکانس‌هایی که از مرکز نگهداری دختران در فیلم نشان داده می‌شود، واقعی‌ترین و بدون‌اغراق‌ترین تصاویر از سازمان‌های مردم‌نهادی (ان‌جی‌او) را ارائه می‌دهد که با وجود تمام موانع قانونی و عرفی، برخورداری از حمایت‌های مالی و اجتماعی اندک و مواجهه با چالش‌های بزرگ، مصرانه به ارائه خدمات داوطلبانه به زنان آسیب‌دیده و نیازمند می‌پردازند. به نظر می‌رسد تسلط کارگردان برای پرداختن به این موضوع با این حد از دقت و صحت، با تجربه وی در ساخت مستند «حیاط‌خلوت خانه خورشید» در ارتباط است. وی این مستند را در سال 1389 درباره «خانه خورشید»، اولین مرکز گذری کاهش آسیب‌های اعتیاد زنان، ساخت. این مرکز واقع در نزدیکی میدان شوش تهران، از پیشگامان موفق در ارائه خدمات بهداشتی و آموزشی به زنان معتاد بود که مدیران آن پس از هشت سال فعالیت بی‌وقفه، به‌دلیل وجود مشکلات بسیار و عدم حمایت از سوی سازمان‌های دولتی و خصوصی، به‌ناچار مدیریت این مرکز را در اواخر سال گذشته واگذار کردند. حیف است که این نوشته به پایان برسد و به یک سکانس بسیار مهم درباره فیلم اشاره‌ای نشود. این سکانس که یک روز معمولی در یک اداره شلوغ را نشان می‌دهد را شاید بتوان دقیق‌ترین و واقعی‌ترین تصویر از سیستم بوروکراسی کُند، معیوب و ناکارآمد کشور در سینمای پس از انقلاب دانست. رفتار بی‌قید و خارج از اصول سازمانی کارمند دفتری (حسن معجونی) در محیط کار، قدرت افسارگسیخته او در برابر ارباب‌رجوع، شبکه‌های قدرت غیررسمی در محیط اداری که بعضا سبب اولویت رابطه بر ضابطه می‌شوند، جدایی ساختار و حتی ادبیات اداری از بدنه جامعه که طوبی را ناتوان از نوشتن درخواستی ساده و پیرمرد بازنشسته را عاجز از خلاصه‌کردن مشکل پرونده‌اش در چند جمله ساده می‌کند، همگی بازتاب صحنه‌هایی متداول از یک روز کاری عادی در یک اداره هستند که هنرمندانه روی پرده نقره‌ای نقش می‌بندند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.