|

اینترنت؛ بازار مکاره یا مایه ترس دولت‌ها

اینترنت یکی از تکنولوژی‌های اواخر قرن گذشته و بی‌شک یکی از تأثیرگذارترین ابزارهای ساخت بشر است. بسیاری، اینترنت را ادامه خط و نوشتن می‌دانند. با این دیدگاه، پدیده ویژه‌ای اتفاق نیفتاده و فقط شکل پیشرفته‌تری از نوشتن و کتابت و ارسال مکاتبات و مراسلات پدید آمده است. اما حوزه نفوذ و سرعت رشد، آنچنان بوده و هست که در همین مدت کوتاه، گسترده‌ شده و تقریبا جزء لاینفک زندگی بشری شده است و به‌تدریج، تمامی وجوه زندگی ما را تسخیر می‌کند. تا جایی که به نظر بسیاری، زیست بدون آن اگر نه غیرممکن، لااقل مختل می‌شود.
اینترنت بعد از پیدایش آغازینش در ارتش آمریکا و سپس به‌کارگیری آن در مرکز سرن سوئیس، وارد دانشگاه‌ها و مراکز علمی و پژوهشی شد و به‌تدریج دایره استفاده آن از حوزه‌های پژوهشی و دانشگاهی فراتر رفت و به‌طور روزافزونی در حوزه‌های کسب‌وکار، صنعت، تجارت و اقتصاد، بانکداری، آموزش، سیاست و... نه‌تنها کاربرد پیدا کرد، بلکه به نحو برگشت‌ناپذیری، آنها را به خود وابسته کرد. برای درک سرعت رشد اینترنت، کافی است بدانیم در سال 1993 حجم کل اطلاعاتی که از طریق اینترنت در جهان ردوبدل می‌شد، فقط یک درصد اطلاعات موجود بود، این رقم در سال 2000 به 51 درصد رسید و در سال 2007 به میزان 97 درصد افزایش یافت که نشان از فراگیرشدن گسترده و بسیار سریع اینترنت دارد. اینترنت علاوه‌بر این حوزه‌ها، در حوزه‌های اجتماعی، سیاسی، اخلاقی و اعتقادی هم اثرگذار بوده است.
تأثیر اینترنت در سیاست، امروز بیش‌ازپیش آشکار است؛ از معرفی نامزدهای انتخاباتی گرفته تا کارزارهای انتخابانی نامزدها، جهت‌دهی‌های سیاسی، آماده‌سازی افکار عمومی برای جلب حمایت همگانی در تصویب طرح‌ها و لوایح، ایجاد محبوبیت یا نفرت نسبت به یک سیاست‌مدار تا بسیج همگانی برای از ریشه‌برکندن یک نظام مستقر سیاسی؛ حوزه‌هایی که اینترنت استعداد و توانمندی‌های بالقوه خود را در آنها به‌خوبی نشان داده است. شاید شورش‌های موسوم به بهار عربی، تنها یکی از نمونه‌هایی باشد که حضور اینترنت را به‌وضوح می‌توان احساس کرد. حتی در حوزه فرهنگ و اخلاق هم تأثیرات اینترنت قابل‌تأمل است. از این دیدگاه، اینترنت در مقابل عملکرد ایجابی‌اش قرار می‌گیرد و به بازار مکاره‌ای برای عرضه هرگونه اندیشه و عقیده‌ای بدل می‌شود که به آسان‌ترین شکل ممکن، در هر گوشه‌ای از جهان در دسترس همگان است.
بااین‌حال، با توجه به این ویژگی‌ها، توجهات و نگاه‌ها نسبت به اینترنت از ابتدا با نوعی تردید و ابهام همراه بوده است. بسیاری، اینترنت را تکنولوژی‌ای می‌دانند که زندگی بشری را تسخیر کرده و گونه دیگری از زیست اجتماعی را که تاکنون بی‌سابقه بوده، بر ما تحمیل کرده است و در سایه آن، اجتماعات معمول دیگر وجودشان را از دست داده و می‌دهند. از سوی دیگر، نگرانی دولت‌ها از وجود و حضور اینترنت نیز مهم است، چون این تکنولوژی هیچ رمزورازی را مکتوم نمی‌گذارد. از جمله می‌توان به افشاگری‌های آسانژ، اسنودن و منینگ اشاره کرد که اخیرا به یک موضوع امنیتی در سطح دولت‌های ابرقدرت‌ جهانی بدل شده که تنها یکی از نمونه‌هایی است که اینترنت را به‌عنوان ابزاری علیه دولت‌ها معرفی می‌کند.
با تمام این اوصاف، اینترنت جزئی از زندگی ما شده و به نظر می‌رسد دیگر هیچ راه گریزی از آن نیست. اینترنت هم مثل هر تکنولوژی دیگری خود را بر ما تحمیل کرده است، اما حضور و تحمیل آن یک موضوع است و شناخت ماهیت و تحلیل دقیق آثار و عوارض آن موضوعی دیگر. شناخت و تحلیل ماهیت اینترنت و چگونگی نفوذ و تأثیرگذاری‌های آن در ابعاد گوناگون موضوعی است جدی که نمی‌توان از آن چشم‌پوشی کرد و فقط به استفاده از آن اکتفا کرد. اینها مباحثی است که در کتاب «جستاری فلسفی در ماهیت اینترنت» نقد و تبیین و تحلیل شده است. گوردن گرام، استاد فلسفه اخلاق دانشگاه ابردین بریتانیا، در این کتاب می‌کوشد تمامی ویژگی‌های اینترنت را به‌عنوان یک تکنولوژی نوین بررسی کند. او در سه فصل اول کتاب، به فلسفه و ماهیت تکنولوژی می‌پردازد و با معرفی فلسفه تکنولوژی می‌کوشد مبنای زمینه‌ای برای شناخت و تحلیل اینترنت به‌عنوان یک تکنولوژی جدید فراهم کند. در فصول بعدی، او ابعاد اجتماعی اینترنت را مانند رابطه اینترنت با دموکراسی، هرج‌ومرج، نظارت و کنترل بر اینترنت و جوامع مجازی بررسی می‌کند و در هر یک با نگاهی نقادانه به همه زوایا و گوشه‌های بحث سرک می‌کشد و مثل هر کار آکادمیکی، سؤالات را از دیدگاه‌های موافق و مخالف طرح می‌کند و به آنها پاسخ می‌دهد؛ ازاین‌رو، گرام سؤالات اصلی خود را در این کتاب چنین طرح می‌کند: چگونه باید با این پدیده جدید مواجه شد؟ آیا اینترنت حقیقتا یک پدیده نوظهور است؟ آیا باید از آن بیمناک بود یا با آغوش باز به استقبالش رفت؟ گرام برای پاسخ به این سؤالات پای فلسفه را به میان می‌کشد، چون هدف کتاب را تبیین برخی از مباحثی می‌داند که ظهور اینترنت آنها را در معرض دید و توجه قرار داده است. به همین دلیل، تأکید دارد یک بررسی اولیه از ماهیت و آثار اینترنت بدون درگیرشدن با مسائلی که به‌طور سنتی ریشه در فلسفه اجتماعی، اخلاقی، روان‌شناسی اخلاق و فلسفه تعلیم و تربیت دارد، غیرممکن است.
این کتاب به‌خاطر موضوعش ناگزیر است از اصطلاحات فنی بسیاری استفاده کند، اما از آنجا که نویسنده، خود فیلسوف است و با نگاه و ابزار فلسفه به مسئله پرداخته، لحن و سبک و سیاق نوشتار فلسفی را در تمام طول کتاب رعایت کرده است؛ ازاین‌رو، این کتاب را باید یک کاوش فلسفی دانست و نه تاریخچه‌ای درباره اینترنت و توسعه آن. همچنین کتاب قصد ندارد چگونگی استفاده از اینترنت را به مردم آموزش دهد. گرچه مباحثش لاجرم مورد علاقه کسانی خواهد بود که دائما از اینترنت استفاده می‌کنند. برای مطالعه کتاب لازم نیست خواننده، تخصصی در زمینه اینترنت داشته باشد. هرجا لازم بوده نویسنده بعضی از اطلاعات پایه‌ای در مورد چگونگی کار یا چیستی مطلب را در اختیار خواننده می‌گذارد، بنابراین دیدگاه کتاب، دیدگاه کسانی است که در جهان فرهنگی و اجتماعی‌ای زیست می‌کنند که اینترنت از آن برآمده است و این یعنی تقریبا همه ما.

اینترنت یکی از تکنولوژی‌های اواخر قرن گذشته و بی‌شک یکی از تأثیرگذارترین ابزارهای ساخت بشر است. بسیاری، اینترنت را ادامه خط و نوشتن می‌دانند. با این دیدگاه، پدیده ویژه‌ای اتفاق نیفتاده و فقط شکل پیشرفته‌تری از نوشتن و کتابت و ارسال مکاتبات و مراسلات پدید آمده است. اما حوزه نفوذ و سرعت رشد، آنچنان بوده و هست که در همین مدت کوتاه، گسترده‌ شده و تقریبا جزء لاینفک زندگی بشری شده است و به‌تدریج، تمامی وجوه زندگی ما را تسخیر می‌کند. تا جایی که به نظر بسیاری، زیست بدون آن اگر نه غیرممکن، لااقل مختل می‌شود.
اینترنت بعد از پیدایش آغازینش در ارتش آمریکا و سپس به‌کارگیری آن در مرکز سرن سوئیس، وارد دانشگاه‌ها و مراکز علمی و پژوهشی شد و به‌تدریج دایره استفاده آن از حوزه‌های پژوهشی و دانشگاهی فراتر رفت و به‌طور روزافزونی در حوزه‌های کسب‌وکار، صنعت، تجارت و اقتصاد، بانکداری، آموزش، سیاست و... نه‌تنها کاربرد پیدا کرد، بلکه به نحو برگشت‌ناپذیری، آنها را به خود وابسته کرد. برای درک سرعت رشد اینترنت، کافی است بدانیم در سال 1993 حجم کل اطلاعاتی که از طریق اینترنت در جهان ردوبدل می‌شد، فقط یک درصد اطلاعات موجود بود، این رقم در سال 2000 به 51 درصد رسید و در سال 2007 به میزان 97 درصد افزایش یافت که نشان از فراگیرشدن گسترده و بسیار سریع اینترنت دارد. اینترنت علاوه‌بر این حوزه‌ها، در حوزه‌های اجتماعی، سیاسی، اخلاقی و اعتقادی هم اثرگذار بوده است.
تأثیر اینترنت در سیاست، امروز بیش‌ازپیش آشکار است؛ از معرفی نامزدهای انتخاباتی گرفته تا کارزارهای انتخابانی نامزدها، جهت‌دهی‌های سیاسی، آماده‌سازی افکار عمومی برای جلب حمایت همگانی در تصویب طرح‌ها و لوایح، ایجاد محبوبیت یا نفرت نسبت به یک سیاست‌مدار تا بسیج همگانی برای از ریشه‌برکندن یک نظام مستقر سیاسی؛ حوزه‌هایی که اینترنت استعداد و توانمندی‌های بالقوه خود را در آنها به‌خوبی نشان داده است. شاید شورش‌های موسوم به بهار عربی، تنها یکی از نمونه‌هایی باشد که حضور اینترنت را به‌وضوح می‌توان احساس کرد. حتی در حوزه فرهنگ و اخلاق هم تأثیرات اینترنت قابل‌تأمل است. از این دیدگاه، اینترنت در مقابل عملکرد ایجابی‌اش قرار می‌گیرد و به بازار مکاره‌ای برای عرضه هرگونه اندیشه و عقیده‌ای بدل می‌شود که به آسان‌ترین شکل ممکن، در هر گوشه‌ای از جهان در دسترس همگان است.
بااین‌حال، با توجه به این ویژگی‌ها، توجهات و نگاه‌ها نسبت به اینترنت از ابتدا با نوعی تردید و ابهام همراه بوده است. بسیاری، اینترنت را تکنولوژی‌ای می‌دانند که زندگی بشری را تسخیر کرده و گونه دیگری از زیست اجتماعی را که تاکنون بی‌سابقه بوده، بر ما تحمیل کرده است و در سایه آن، اجتماعات معمول دیگر وجودشان را از دست داده و می‌دهند. از سوی دیگر، نگرانی دولت‌ها از وجود و حضور اینترنت نیز مهم است، چون این تکنولوژی هیچ رمزورازی را مکتوم نمی‌گذارد. از جمله می‌توان به افشاگری‌های آسانژ، اسنودن و منینگ اشاره کرد که اخیرا به یک موضوع امنیتی در سطح دولت‌های ابرقدرت‌ جهانی بدل شده که تنها یکی از نمونه‌هایی است که اینترنت را به‌عنوان ابزاری علیه دولت‌ها معرفی می‌کند.
با تمام این اوصاف، اینترنت جزئی از زندگی ما شده و به نظر می‌رسد دیگر هیچ راه گریزی از آن نیست. اینترنت هم مثل هر تکنولوژی دیگری خود را بر ما تحمیل کرده است، اما حضور و تحمیل آن یک موضوع است و شناخت ماهیت و تحلیل دقیق آثار و عوارض آن موضوعی دیگر. شناخت و تحلیل ماهیت اینترنت و چگونگی نفوذ و تأثیرگذاری‌های آن در ابعاد گوناگون موضوعی است جدی که نمی‌توان از آن چشم‌پوشی کرد و فقط به استفاده از آن اکتفا کرد. اینها مباحثی است که در کتاب «جستاری فلسفی در ماهیت اینترنت» نقد و تبیین و تحلیل شده است. گوردن گرام، استاد فلسفه اخلاق دانشگاه ابردین بریتانیا، در این کتاب می‌کوشد تمامی ویژگی‌های اینترنت را به‌عنوان یک تکنولوژی نوین بررسی کند. او در سه فصل اول کتاب، به فلسفه و ماهیت تکنولوژی می‌پردازد و با معرفی فلسفه تکنولوژی می‌کوشد مبنای زمینه‌ای برای شناخت و تحلیل اینترنت به‌عنوان یک تکنولوژی جدید فراهم کند. در فصول بعدی، او ابعاد اجتماعی اینترنت را مانند رابطه اینترنت با دموکراسی، هرج‌ومرج، نظارت و کنترل بر اینترنت و جوامع مجازی بررسی می‌کند و در هر یک با نگاهی نقادانه به همه زوایا و گوشه‌های بحث سرک می‌کشد و مثل هر کار آکادمیکی، سؤالات را از دیدگاه‌های موافق و مخالف طرح می‌کند و به آنها پاسخ می‌دهد؛ ازاین‌رو، گرام سؤالات اصلی خود را در این کتاب چنین طرح می‌کند: چگونه باید با این پدیده جدید مواجه شد؟ آیا اینترنت حقیقتا یک پدیده نوظهور است؟ آیا باید از آن بیمناک بود یا با آغوش باز به استقبالش رفت؟ گرام برای پاسخ به این سؤالات پای فلسفه را به میان می‌کشد، چون هدف کتاب را تبیین برخی از مباحثی می‌داند که ظهور اینترنت آنها را در معرض دید و توجه قرار داده است. به همین دلیل، تأکید دارد یک بررسی اولیه از ماهیت و آثار اینترنت بدون درگیرشدن با مسائلی که به‌طور سنتی ریشه در فلسفه اجتماعی، اخلاقی، روان‌شناسی اخلاق و فلسفه تعلیم و تربیت دارد، غیرممکن است.
این کتاب به‌خاطر موضوعش ناگزیر است از اصطلاحات فنی بسیاری استفاده کند، اما از آنجا که نویسنده، خود فیلسوف است و با نگاه و ابزار فلسفه به مسئله پرداخته، لحن و سبک و سیاق نوشتار فلسفی را در تمام طول کتاب رعایت کرده است؛ ازاین‌رو، این کتاب را باید یک کاوش فلسفی دانست و نه تاریخچه‌ای درباره اینترنت و توسعه آن. همچنین کتاب قصد ندارد چگونگی استفاده از اینترنت را به مردم آموزش دهد. گرچه مباحثش لاجرم مورد علاقه کسانی خواهد بود که دائما از اینترنت استفاده می‌کنند. برای مطالعه کتاب لازم نیست خواننده، تخصصی در زمینه اینترنت داشته باشد. هرجا لازم بوده نویسنده بعضی از اطلاعات پایه‌ای در مورد چگونگی کار یا چیستی مطلب را در اختیار خواننده می‌گذارد، بنابراین دیدگاه کتاب، دیدگاه کسانی است که در جهان فرهنگی و اجتماعی‌ای زیست می‌کنند که اینترنت از آن برآمده است و این یعنی تقریبا همه ما.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.