|

فیلولوژی ماتریالیستی

حسین پروانه

کتاب «از مصائب معنا: جستارهایی در فیلولوژی، زمان و شعر» نوشته امیر کمالی به‌تازگی از سوی انتشارات اختران منتشر شده است. کتاب حاوی شش مقاله تألیفی و دو ترجمه از نوشته‌های فیلسوف ایتالیایی جورجو آگامبن است که برخی از آنها پیش‌تر در نشریات به چاپ رسیده بودند و اکنون شکل کامل‌تری به خود گرفته‌اند. همان‌گونه که از نام کتاب برمی‌آید، محتوای مقالات بر سه مقوله فیلولوژی، زمان و شعر متمرکز است که عمدتا بر پایه نظریات والتر بنیامین بسط یافته‌اند. در سرتاسر کتاب، گرایش به پروژه فکری او به‌گونه‌ای است که هرجا سخن از فیلولوژی، تاریخ، زمان، زبان ناب و... به میان می‌آید، معنای بنیامینی آن مورد نظر است. موضع نظری کتاب صریحا در «مقدمه» اعلام می‌شود و ایده‌های مقالات به میانجی تفکر انتقادی با سیاست، الهیات، فرهنگ و جامعه پیوند می‌یابد. نویسنده، کوشش‌های نظری‌اش را در تقابل با تلقی‌های ایدئولوژیک و دروغین از «کار فرهنگی» می‌داند و در باب ماهیت حقیقی آن می‌نویسد: «شاید زمان آن رسیده که از نو در کلیت کار فرهنگی دقیق شویم و در مقام «مورخی ماتریالیستی» در مظاهر برساخته کنونی آن خیره بمانیم. اینک زمان گفت‌وگو با تمام صُور مفهومی و مضامینی فرا رسیده که هنوز می‌توان به اندازه کورسویی در جهت رخداد حقیقت بر آنها امید بست یا هر کار دیگری که قادر باشد تحت پیکربندی‌های نوین، بقایای آنچه را گمان می‌کنیم تا ابدالآباد در حال از‌دست‌رفتن است، از عفن و ابتذال رهایی بخشد». این هدف در قالب چندین قطعه به واسطه سه مقوله مرکزی به شکلی درهم‌تنیده و در پیوند با دیگر صور مفهومی پی گرفته می‌شود.
نویسنده در رابطه با مقوله اول یعنی فیلولوژی، تا آنجا که به تشریح نظری آن و نقد قطب مقابلش، یعنی فقه‌اللغه دانشگاهی، پژوهش‌های لغت‌شناسانه و فیلولوژی ایدئولوژیک مربوط می‌شود، موفق است؛ به این معنا که علاوه بر تبیین تفاوت بین حکمت فیلولوژی و فیلولوژی علمی، با استدلالات متقن به نقد تلقی آکادمیک از آن و جنبه‌های توافق موجود بر معنای فیلولوژی می‌پردازد، اما آنجا که کتاب حاوی قطعاتی با ایده‌هایی بر پایه رویکردهای فیلولوژیک معرفی می‌شود و قرار است از خلال این ایده‌ها نوری بر «فیلولوژی ماتریالیستی» تابانده شود، چندان کامیاب نیست. بی‌شک تلاش رادیکال یک فیلولوگِ ماتریالیست تنها این نیست که تأکید کند حصر نقادی زبان و زمان در چارچوب تعهداتِ معرفت‌شناسانه آکادمی به معنای تأیید سیستم‌سازی‌های معنا در منطق فرهنگی سرمایه‌داری است؛ بل ارائه نمونه‌هایی عملی از موارد انضمامی در مقام بدیل قطب مخالف است. تلاش‌هایی که در قطعات «ایده‌های فیلولوژیک» صورت گرفته، باوجود خواندنی‌بودنشان، طبعا باید مصداقی از کار فیلولوژیک ارائه دهند، اما به‌جز قطعه نخست که آن نیز با کاستی‌هایی مواجه است، سایر موارد چنین منظوری را برآورده نمی‌کنند یا دست‌کم ناقص باقی می‌مانند.
موضع نویسنده در ارتباط با مقوله دوم، یعنی شعر را می‌توان نوعی «علیه تفسیر» قلمداد کرد. بار دیگر پای بنیامین و استعاره درخشانی از او در میان است. شعر در مقام امر ناتمام نه منتظر مفسر، بل در انتظار «کیمیاگری (منتقد) است که بتواند حقیقت‌مایه آن را در گذر تاریخ از درون‌مایه‌اش بیرون کشد». از همین منظر قطعه چهارم از مجموعه دریایی‌های یدالله رؤیایی انتخاب و مسئله «زمان و تصویر» در آن برجسته شده است. مقاله «انسان، درختِ تصویر» که به یاری قرائت آگامبن از نامه‌های سن پل در ارتباط با مسئله زمان و حضور لمحه‌ای از زمان گاه‌شمارانه (کرونوس) در درون زمان کیفی (کایروس) و همچنین در ارتباط با مفهوم «تصویر دیالکتیکی» بنیامین نوشته شده، یکی از منسجم‌ترین قطعات کتاب است.
در پیوند با سومین مقوله، یعنی مسئله زمان، همه‌جا سخن از لحظه تغییر کیفی یا توقف یکباره زمان کرونولوژیک به واسطه شوکی عظیم در وضعیت انقلابی و تأکید بر جنبه رهایی‌بخش آن است. به نظر می‌رسد صورت‌بندی بنیامین از این مسئله در «تزهایی درباب مفهوم تاریخ» و تمثیل او از انقلاب ماه ژوئیه فرانسه مبنی‌بر شلیک هم‌زمان انقلابیون به ساعت‌های بزرگ برج‌ها و میدان‌ها، نقطه عزیمت نگارش همه آن بخش‌هایی است که به نوعی با زمان، تاریخ و انقلاب مرتبط است. مفاهیم مذکور مشخصا در دو مقاله «انسان، درختِ تصویر» و «بانک‌ها و استعاره‌ها» از طریق قرائت شعری از رؤیایی و بیان دریده‌شدن پوسته انباشت معنا در استعاره در اشعار انقلابی، با زبان پیوند می‌یابد. قطعه «برج تاتلین» نیز در مقام تمثیلی از سازوکار فیلولوژی به نگارش درآمده که به واسطه پیوند با پابرجایی ایده زبان ناب، بر قطع سلسله بی‌پایان ارجاع‌پذیری معنا تأکید می‌کند. اساسا در همین نقاط از قطعات است که دلالت قسمت اول عنوان کتاب «از مصائب معنا» روشن می‌شود. در واقع، مقوله فیلولوژی رادیکال نقطه ثقلی است که تلقی نویسنده از زمان، زبان و تاریخ معنا حول آن سامان می‌یابد. در اینجا برای روشن‌ترشدنِ بحث، نقل جمله کلیدی بنیامین راه‌گشاست: «تنها مارکسیسم می‌تواند از پس یک فیلولوژی تمام‌عیار برآید»، به این معنا درست در تقابل با انتقال تاریخی معنا، مارکسیسم قادر است به زنجیره نامتناهی معناداری زمان گاه‌شمارانه خاتمه دهد. بدین‌سان مضامین بنیادین کتاب، درونی محتوای مقالات شده و به‌گونه‌ای منظومه‌وار با یکدیگر ارتباط پیدا می‌کنند.
قسمت پایانی کتاب ترجمه‌هایی است از نوشته‌های آگامبن. مناسبت یا دلیل گنجاندن ترجمه مقالات آگامبن در این کتاب، در بخش پایانی مقدمه و پیش از سپاسگزاری‌های مرسوم، این‌طور بیان می‌شود: «به نوعی این دو مقاله حامل مهم‌ترین تفاسیر انتقادی است که قسمت تألیفی کتاب تلاش کرده آن را در فرم خود درآورد... . [همچنین] به‌عنوان مصداقی برای یک کار فیلولوژیک که به‌طور گسترده‌ای می‌تواند حساسیت‌های متقابل میان زبان و سیاست را صورت‌بندی کند و از خلال آن سیاست خود را در متن یک تفسیر منظومه‌ای بنا نهد، به عنوان سنگ محکی برای نظریه فیلولوژی رادیکال برگزیده و ترجمه شده است». اینکه تلاش نویسنده تا چه اندازه توانسته به ادعای اول جامه عمل بپوشاند، موضوع بحث جداگانه‌ای است که در این مجال نمی‌گنجد. اما دلیل دوم، بی‌شک قابل تصدیق است؛ ارجاعات مکرر نوشته‌ها به مقالات آگامبن مؤید همین امر است. به طور کلی، با توجه به قرابت اندیشه‌های بنیامین و آگامبن و نیز تعلق به سنت فکری مشترک، دلیل محکمی برای انتشار ترجمه‌های مذکور در کنار قطعات تألیفی کتاب وجود دارد.

کتاب «از مصائب معنا: جستارهایی در فیلولوژی، زمان و شعر» نوشته امیر کمالی به‌تازگی از سوی انتشارات اختران منتشر شده است. کتاب حاوی شش مقاله تألیفی و دو ترجمه از نوشته‌های فیلسوف ایتالیایی جورجو آگامبن است که برخی از آنها پیش‌تر در نشریات به چاپ رسیده بودند و اکنون شکل کامل‌تری به خود گرفته‌اند. همان‌گونه که از نام کتاب برمی‌آید، محتوای مقالات بر سه مقوله فیلولوژی، زمان و شعر متمرکز است که عمدتا بر پایه نظریات والتر بنیامین بسط یافته‌اند. در سرتاسر کتاب، گرایش به پروژه فکری او به‌گونه‌ای است که هرجا سخن از فیلولوژی، تاریخ، زمان، زبان ناب و... به میان می‌آید، معنای بنیامینی آن مورد نظر است. موضع نظری کتاب صریحا در «مقدمه» اعلام می‌شود و ایده‌های مقالات به میانجی تفکر انتقادی با سیاست، الهیات، فرهنگ و جامعه پیوند می‌یابد. نویسنده، کوشش‌های نظری‌اش را در تقابل با تلقی‌های ایدئولوژیک و دروغین از «کار فرهنگی» می‌داند و در باب ماهیت حقیقی آن می‌نویسد: «شاید زمان آن رسیده که از نو در کلیت کار فرهنگی دقیق شویم و در مقام «مورخی ماتریالیستی» در مظاهر برساخته کنونی آن خیره بمانیم. اینک زمان گفت‌وگو با تمام صُور مفهومی و مضامینی فرا رسیده که هنوز می‌توان به اندازه کورسویی در جهت رخداد حقیقت بر آنها امید بست یا هر کار دیگری که قادر باشد تحت پیکربندی‌های نوین، بقایای آنچه را گمان می‌کنیم تا ابدالآباد در حال از‌دست‌رفتن است، از عفن و ابتذال رهایی بخشد». این هدف در قالب چندین قطعه به واسطه سه مقوله مرکزی به شکلی درهم‌تنیده و در پیوند با دیگر صور مفهومی پی گرفته می‌شود.
نویسنده در رابطه با مقوله اول یعنی فیلولوژی، تا آنجا که به تشریح نظری آن و نقد قطب مقابلش، یعنی فقه‌اللغه دانشگاهی، پژوهش‌های لغت‌شناسانه و فیلولوژی ایدئولوژیک مربوط می‌شود، موفق است؛ به این معنا که علاوه بر تبیین تفاوت بین حکمت فیلولوژی و فیلولوژی علمی، با استدلالات متقن به نقد تلقی آکادمیک از آن و جنبه‌های توافق موجود بر معنای فیلولوژی می‌پردازد، اما آنجا که کتاب حاوی قطعاتی با ایده‌هایی بر پایه رویکردهای فیلولوژیک معرفی می‌شود و قرار است از خلال این ایده‌ها نوری بر «فیلولوژی ماتریالیستی» تابانده شود، چندان کامیاب نیست. بی‌شک تلاش رادیکال یک فیلولوگِ ماتریالیست تنها این نیست که تأکید کند حصر نقادی زبان و زمان در چارچوب تعهداتِ معرفت‌شناسانه آکادمی به معنای تأیید سیستم‌سازی‌های معنا در منطق فرهنگی سرمایه‌داری است؛ بل ارائه نمونه‌هایی عملی از موارد انضمامی در مقام بدیل قطب مخالف است. تلاش‌هایی که در قطعات «ایده‌های فیلولوژیک» صورت گرفته، باوجود خواندنی‌بودنشان، طبعا باید مصداقی از کار فیلولوژیک ارائه دهند، اما به‌جز قطعه نخست که آن نیز با کاستی‌هایی مواجه است، سایر موارد چنین منظوری را برآورده نمی‌کنند یا دست‌کم ناقص باقی می‌مانند.
موضع نویسنده در ارتباط با مقوله دوم، یعنی شعر را می‌توان نوعی «علیه تفسیر» قلمداد کرد. بار دیگر پای بنیامین و استعاره درخشانی از او در میان است. شعر در مقام امر ناتمام نه منتظر مفسر، بل در انتظار «کیمیاگری (منتقد) است که بتواند حقیقت‌مایه آن را در گذر تاریخ از درون‌مایه‌اش بیرون کشد». از همین منظر قطعه چهارم از مجموعه دریایی‌های یدالله رؤیایی انتخاب و مسئله «زمان و تصویر» در آن برجسته شده است. مقاله «انسان، درختِ تصویر» که به یاری قرائت آگامبن از نامه‌های سن پل در ارتباط با مسئله زمان و حضور لمحه‌ای از زمان گاه‌شمارانه (کرونوس) در درون زمان کیفی (کایروس) و همچنین در ارتباط با مفهوم «تصویر دیالکتیکی» بنیامین نوشته شده، یکی از منسجم‌ترین قطعات کتاب است.
در پیوند با سومین مقوله، یعنی مسئله زمان، همه‌جا سخن از لحظه تغییر کیفی یا توقف یکباره زمان کرونولوژیک به واسطه شوکی عظیم در وضعیت انقلابی و تأکید بر جنبه رهایی‌بخش آن است. به نظر می‌رسد صورت‌بندی بنیامین از این مسئله در «تزهایی درباب مفهوم تاریخ» و تمثیل او از انقلاب ماه ژوئیه فرانسه مبنی‌بر شلیک هم‌زمان انقلابیون به ساعت‌های بزرگ برج‌ها و میدان‌ها، نقطه عزیمت نگارش همه آن بخش‌هایی است که به نوعی با زمان، تاریخ و انقلاب مرتبط است. مفاهیم مذکور مشخصا در دو مقاله «انسان، درختِ تصویر» و «بانک‌ها و استعاره‌ها» از طریق قرائت شعری از رؤیایی و بیان دریده‌شدن پوسته انباشت معنا در استعاره در اشعار انقلابی، با زبان پیوند می‌یابد. قطعه «برج تاتلین» نیز در مقام تمثیلی از سازوکار فیلولوژی به نگارش درآمده که به واسطه پیوند با پابرجایی ایده زبان ناب، بر قطع سلسله بی‌پایان ارجاع‌پذیری معنا تأکید می‌کند. اساسا در همین نقاط از قطعات است که دلالت قسمت اول عنوان کتاب «از مصائب معنا» روشن می‌شود. در واقع، مقوله فیلولوژی رادیکال نقطه ثقلی است که تلقی نویسنده از زمان، زبان و تاریخ معنا حول آن سامان می‌یابد. در اینجا برای روشن‌ترشدنِ بحث، نقل جمله کلیدی بنیامین راه‌گشاست: «تنها مارکسیسم می‌تواند از پس یک فیلولوژی تمام‌عیار برآید»، به این معنا درست در تقابل با انتقال تاریخی معنا، مارکسیسم قادر است به زنجیره نامتناهی معناداری زمان گاه‌شمارانه خاتمه دهد. بدین‌سان مضامین بنیادین کتاب، درونی محتوای مقالات شده و به‌گونه‌ای منظومه‌وار با یکدیگر ارتباط پیدا می‌کنند.
قسمت پایانی کتاب ترجمه‌هایی است از نوشته‌های آگامبن. مناسبت یا دلیل گنجاندن ترجمه مقالات آگامبن در این کتاب، در بخش پایانی مقدمه و پیش از سپاسگزاری‌های مرسوم، این‌طور بیان می‌شود: «به نوعی این دو مقاله حامل مهم‌ترین تفاسیر انتقادی است که قسمت تألیفی کتاب تلاش کرده آن را در فرم خود درآورد... . [همچنین] به‌عنوان مصداقی برای یک کار فیلولوژیک که به‌طور گسترده‌ای می‌تواند حساسیت‌های متقابل میان زبان و سیاست را صورت‌بندی کند و از خلال آن سیاست خود را در متن یک تفسیر منظومه‌ای بنا نهد، به عنوان سنگ محکی برای نظریه فیلولوژی رادیکال برگزیده و ترجمه شده است». اینکه تلاش نویسنده تا چه اندازه توانسته به ادعای اول جامه عمل بپوشاند، موضوع بحث جداگانه‌ای است که در این مجال نمی‌گنجد. اما دلیل دوم، بی‌شک قابل تصدیق است؛ ارجاعات مکرر نوشته‌ها به مقالات آگامبن مؤید همین امر است. به طور کلی، با توجه به قرابت اندیشه‌های بنیامین و آگامبن و نیز تعلق به سنت فکری مشترک، دلیل محکمی برای انتشار ترجمه‌های مذکور در کنار قطعات تألیفی کتاب وجود دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.