|

گزارش نشست موسسه «پرسش» با حضور مراد فرهادپور، نادر فتوره‌چی و علی معظمی

توسعه، سبک چینی

علی سالم

پنجشنبه 17 اسفند موسسه مطالعات سیاسی‌ـ‌اقتصادی پرسش آخرین سمینار خود را در سال 91 با عنوان «ملاحظاتی در باب اندیشه لیبرال» برگزار کرد که سخنرانان آن مراد فرهادپور، علی معظمی و نادر فتوره‌چی بودند. عنوانی که با توجه به پیشینه فکری این افراد، کمی عجیب به نظر می‌آمد. در ترافیک و شلوغی شب عید و با وجود بارش برف، استقبال زیاد علاقه‌مندان در موسسه پرسش بسیار چشمگیر بود. موضوع اصلی سخنرانی‌ها عبارت بود از «اجرای پرشتاب سیاست‌های نولیبرالی در ایران توسط دولت‌های سازندگی، اصلاحات و مهرورزی!»
امروز به وضوح آشکار شده است که پیاده‌سازی سیاست‌های نولیبرالی موجب گسترش عمومی فقر و انباشت سرمایه در دست اقلیتی خاص شده است. از استثمار و بهره‌کشی نیروی کار گرفته تا بحران محیط زیست، جهانی‌سازی و پدیده مهاجرین، رشد پوپولیسم دست‌راستی، نژاد‌پرستی، بنیادگرایی، بحران اقتصادی و گرسنگی بیش از یک میلیارد نفر در کره زمین، همه از نتایج مستقیم این پروژه است. فردیتی که در لیبرالیسم آزادی‌خواه صدر انقلاب فرانسه از آن تجلیل می‌شد در عصر نولیبرالیسم به انزوا و تنهایی انسان مدرن بدل شده است که در سازماندهی خصوصی‌سازی‌شده تولید، نیروی کار خود را می‌فروشد و روزبه‌روز فقیرتر می‌شود. اگر هم بخواهد اعتراض کند چیزی جز باتوم و گاز اشک‌آور نصیبش نمی‌شود. شرایط امروز اروپا به خوبی این مساله را نشان می‌دهد. در ایران نیز سیاست‌های اقتصادی
راست افراطی با جدیت توسط دولت‌های بعد از جنگ، چه اصلاح‌طلب و چه اصولگرا دنبال شد. روند خصوصی‌سازی شرکت‌های دولتی، لغو قراردادهای استخدام رسمی، هجوم به امنیت شغلی نیروی کار و حذف یارانه‌ها که در راستای سیاست‌های تعدیل ساختاری موردنظر بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول به اجرا درآمد مسبب بحران و بیکاری در نیروی کار و افت مشهود در کیفیت زندگی و قدرت خرید مردم است. این پیروزی سرمایه‌داری ایرانی نتیجه پیگیری مصمم لیبرال‌های اقتصادی ایرانی است که همواره با اقبال و توجه دولتیان روبه‌رو بوده‌اند. نقد رادیکال وضع کنونی و هرگونه حرف زدن از «سیاست رادیکال»، با تقلیل سیاست به اخلاق در نظر این روشنفکران به خشونت‌طلبی و تخیل تعبیر می‌شود.
در سخنرانی مذکور علی معظمی از چهره‌های لیبرالی که در سه دهه اخیر در فضای فکری ایران جریان‌ساز بودند صحبت کرد. پوپر الهام‌بخش جریان روشنفکری دینی شد و هایک الهام‌بخش لیبرال‌های دست‌راستی طرفدار بازار آزاد. این لیبرال‌های اقتصادی با حذف روشنفکران چپ و انزوای روشنفکران جریانات دیگر، تنها جریان روشنفکری در ایران بودند که به کامیابی رسیده و موفقیت نظریات خود را به چشم دیدند. در مقابل چهره لیبرالی سیاسی همچون رالز که مبدع «نظریه عدالت» بود در ایران نیز همچون اروپا محدود به آکادمی ماند و نتوانست جریان‌ساز شود. مطالب و سرمقاله‌های نشریات لیبرال ایرانی بیش از رالز به هایک و فریدمن و بیش از راست به چپ‌ستیزی پرداختند. پوپر و هایک نیز در زمان جنگ جهانی ضدیت با چپ را بر ضدیت با فاشیسم ترجیح دادند. نادر فتوره‌چی در نقد لیبرال‌های ایرانی و تناقض‌های نظری این جریان و عدم شجاعت نظری در مطالب و نوشته‌های آنها صحبت کرد. به زعم او این روشنفکران دستی در جعل و تحریف تاریخ دارند. در قرائت این روشنفکران، بسیاری از چهره‌های انقلاب مشروطه لیبرال‌هایی تمام‌عیارند و نقش احزاب «اجتماعیون و عامیون» که مشی سوسیال دموکراتیک داشتند در این انقلاب نادیده گرفته می‌شود. از دیگر مباحث او اشاره به استالینیسم و وجه افتراق جریان چپ نو از سنت‌های استالینیستی بود و اینکه اتفاقا جدی‌ترین نقدها به استالین توسط چپ‌ها صورت گرفته است.
مراد فرهادپور توضیح داد که چگونه در تجربه‌های اجرای سیاست‌های نولیبرالی در روسیه و شیلی و آمریکای لاتین و آفریقا، همه ثروت و منابع یک کشور غارت شده و قضیه با یک بحران تمام می‌شود و دست آخر مردمی می‌مانند که چیزی جز نیروی کار برای فروش ندارند. او در توضیح موضوعیت چنین نقدی بر لیبرالیسم در شرایط امروز جامعه ایران گفت که چگونه افرادی که در تاریخ مورد هجوم همه‌جانبه یک نیروی بیرونی قرار می‌گیرند و حیات مادی آنها در معرض خطر قرار می‌گیرد، درست در لحظه‌ای که گمان می‌کنیم خوی حیوانی آنها بیرون می‌زند، به نماینده‌های امر کلی و حقیقت کلی بدل می‌شوند. اتفاقا در چنین شرایط بحرانی است که پرداختن به مباحث نظری همچون لیبرالیسم، دولت، جامعه مدنی و... می‌تواند معنایی سیاسی و رهایی‌بخش پیدا کند. استقبال زیاد علاقه‌مندان در این سمینار را با همین مدعا می‌توان توضیح داد. پیگیری مباحث نظری و افزایش روزافزون مخاطبان این نوع اندیشه که خاص جامعه ایران است، بیشتر از آنکه اشتیاق به کسب «معرفت‌های مد روز» و انباشت آن در ذهن باشد بر یک «فقدان» دلالت دارد. این وضعیت پتانسیلی بالقوه و رخدادهایی را ممکن می‌سازد که اتفاقا خاص کشورهای در حال توسعه است.
آنچه در این صفحه می‌خوانید متن خلاصه‌شده سخنرانی‌های نشست «ملاحظاتی درباب اندیشه لیبرال» است که طبیعتاً نمی‌تواند بازتاب همه مباحث مطروحه در این نشست باشد.
پنجشنبه 17 اسفند موسسه مطالعات سیاسی‌ـ‌اقتصادی پرسش آخرین سمینار خود را در سال 91 با عنوان «ملاحظاتی در باب اندیشه لیبرال» برگزار کرد که سخنرانان آن مراد فرهادپور، علی معظمی و نادر فتوره‌چی بودند. عنوانی که با توجه به پیشینه فکری این افراد، کمی عجیب به نظر می‌آمد. در ترافیک و شلوغی شب عید و با وجود بارش برف، استقبال زیاد علاقه‌مندان در موسسه پرسش بسیار چشمگیر بود. موضوع اصلی سخنرانی‌ها عبارت بود از «اجرای پرشتاب سیاست‌های نولیبرالی در ایران توسط دولت‌های سازندگی، اصلاحات و مهرورزی!»
امروز به وضوح آشکار شده است که پیاده‌سازی سیاست‌های نولیبرالی موجب گسترش عمومی فقر و انباشت سرمایه در دست اقلیتی خاص شده است. از استثمار و بهره‌کشی نیروی کار گرفته تا بحران محیط زیست، جهانی‌سازی و پدیده مهاجرین، رشد پوپولیسم دست‌راستی، نژاد‌پرستی، بنیادگرایی، بحران اقتصادی و گرسنگی بیش از یک میلیارد نفر در کره زمین، همه از نتایج مستقیم این پروژه است. فردیتی که در لیبرالیسم آزادی‌خواه صدر انقلاب فرانسه از آن تجلیل می‌شد در عصر نولیبرالیسم به انزوا و تنهایی انسان مدرن بدل شده است که در سازماندهی خصوصی‌سازی‌شده تولید، نیروی کار خود را می‌فروشد و روزبه‌روز فقیرتر می‌شود. اگر هم بخواهد اعتراض کند چیزی جز باتوم و گاز اشک‌آور نصیبش نمی‌شود. شرایط امروز اروپا به خوبی این مساله را نشان می‌دهد. در ایران نیز سیاست‌های اقتصادی
راست افراطی با جدیت توسط دولت‌های بعد از جنگ، چه اصلاح‌طلب و چه اصولگرا دنبال شد. روند خصوصی‌سازی شرکت‌های دولتی، لغو قراردادهای استخدام رسمی، هجوم به امنیت شغلی نیروی کار و حذف یارانه‌ها که در راستای سیاست‌های تعدیل ساختاری موردنظر بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول به اجرا درآمد مسبب بحران و بیکاری در نیروی کار و افت مشهود در کیفیت زندگی و قدرت خرید مردم است. این پیروزی سرمایه‌داری ایرانی نتیجه پیگیری مصمم لیبرال‌های اقتصادی ایرانی است که همواره با اقبال و توجه دولتیان روبه‌رو بوده‌اند. نقد رادیکال وضع کنونی و هرگونه حرف زدن از «سیاست رادیکال»، با تقلیل سیاست به اخلاق در نظر این روشنفکران به خشونت‌طلبی و تخیل تعبیر می‌شود.
در سخنرانی مذکور علی معظمی از چهره‌های لیبرالی که در سه دهه اخیر در فضای فکری ایران جریان‌ساز بودند صحبت کرد. پوپر الهام‌بخش جریان روشنفکری دینی شد و هایک الهام‌بخش لیبرال‌های دست‌راستی طرفدار بازار آزاد. این لیبرال‌های اقتصادی با حذف روشنفکران چپ و انزوای روشنفکران جریانات دیگر، تنها جریان روشنفکری در ایران بودند که به کامیابی رسیده و موفقیت نظریات خود را به چشم دیدند. در مقابل چهره لیبرالی سیاسی همچون رالز که مبدع «نظریه عدالت» بود در ایران نیز همچون اروپا محدود به آکادمی ماند و نتوانست جریان‌ساز شود. مطالب و سرمقاله‌های نشریات لیبرال ایرانی بیش از رالز به هایک و فریدمن و بیش از راست به چپ‌ستیزی پرداختند. پوپر و هایک نیز در زمان جنگ جهانی ضدیت با چپ را بر ضدیت با فاشیسم ترجیح دادند. نادر فتوره‌چی در نقد لیبرال‌های ایرانی و تناقض‌های نظری این جریان و عدم شجاعت نظری در مطالب و نوشته‌های آنها صحبت کرد. به زعم او این روشنفکران دستی در جعل و تحریف تاریخ دارند. در قرائت این روشنفکران، بسیاری از چهره‌های انقلاب مشروطه لیبرال‌هایی تمام‌عیارند و نقش احزاب «اجتماعیون و عامیون» که مشی سوسیال دموکراتیک داشتند در این انقلاب نادیده گرفته می‌شود. از دیگر مباحث او اشاره به استالینیسم و وجه افتراق جریان چپ نو از سنت‌های استالینیستی بود و اینکه اتفاقا جدی‌ترین نقدها به استالین توسط چپ‌ها صورت گرفته است.
مراد فرهادپور توضیح داد که چگونه در تجربه‌های اجرای سیاست‌های نولیبرالی در روسیه و شیلی و آمریکای لاتین و آفریقا، همه ثروت و منابع یک کشور غارت شده و قضیه با یک بحران تمام می‌شود و دست آخر مردمی می‌مانند که چیزی جز نیروی کار برای فروش ندارند. او در توضیح موضوعیت چنین نقدی بر لیبرالیسم در شرایط امروز جامعه ایران گفت که چگونه افرادی که در تاریخ مورد هجوم همه‌جانبه یک نیروی بیرونی قرار می‌گیرند و حیات مادی آنها در معرض خطر قرار می‌گیرد، درست در لحظه‌ای که گمان می‌کنیم خوی حیوانی آنها بیرون می‌زند، به نماینده‌های امر کلی و حقیقت کلی بدل می‌شوند. اتفاقا در چنین شرایط بحرانی است که پرداختن به مباحث نظری همچون لیبرالیسم، دولت، جامعه مدنی و... می‌تواند معنایی سیاسی و رهایی‌بخش پیدا کند. استقبال زیاد علاقه‌مندان در این سمینار را با همین مدعا می‌توان توضیح داد. پیگیری مباحث نظری و افزایش روزافزون مخاطبان این نوع اندیشه که خاص جامعه ایران است، بیشتر از آنکه اشتیاق به کسب «معرفت‌های مد روز» و انباشت آن در ذهن باشد بر یک «فقدان» دلالت دارد. این وضعیت پتانسیلی بالقوه و رخدادهایی را ممکن می‌سازد که اتفاقا خاص کشورهای در حال توسعه است.
آنچه در این صفحه می‌خوانید متن خلاصه‌شده سخنرانی‌های نشست «ملاحظاتی درباب اندیشه لیبرال» است که طبیعتاً نمی‌تواند بازتاب همه مباحث مطروحه در این نشست باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.