لیبرالیسم سیاسی/ لیبرالیسم غیرسیاسی
در دفاع از اجتماع
علی معظمی
در سه دهه اخیر در فضای فکری عمومی ایران چند جریان فکری لیبرال بارزتر بودند. در دهه1370 تمرکز زیادی بر اندیشههای پوپر بهخصوص مضامین کتاب «جامعه باز و دشمنانش» شد. پس از او در فضای فکری لیبرالها اندیشه هایک نمود زیادی پیدا کرد. از بسیاری متفکران لیبرال دیگر همچون آیزایا برلین هم ترجمههایی چاپ شد که مهم بودند. اما تاثیر پوپر و هایک بیش از بقیه بود زیرا هر دو به واسطه یک جریان فکری مطرح میشدند. پوپر بهواسطه روشنفکری دینی بهخصوص دکتر سروش اهمیت خاصی در مفهومپردازی دموکراسی و «دموکراسی دینی» پیدا کرد. اما رفتهرفته به هایک توجه بیشتری شد که بیشتر مورد رجوع لیبرالهای اقتصادی بود. در محافل فکری دانشگاهی پوپر بیشتر به واسطه فلسفه علم مطرح بود و نه نظریات سیاسیاش. در یک دهه اخیر به رالز در دانشگاه توجه شد و هرچند از او ترجمههایی منتشر شد اما مثل دو نفر قبلی به جریان فکری عمومیتر تبدیل نشد. خط اصلی اي که پوپر در کتاب «جامعه باز و دشمنانش» دنبال کرد مشخصا علیه سوسیالیسم بود. این کتاب در زمان جنگجهانی دوم و در نقد افلاطون، مارکس و هگل نوشته شد. یعنی در زمانی که خطر فاشیسم کل جهان را تهدید میکرد، پوپر
به نقد مارکس و هگل اولویت میداد. او این خط را تا آخر عمر که دیگر «خطر سوسیالیسم» هم جدی نبود ادامه داد. هایک نیز که توافق کاملی در این زمینه با پوپر داشت برای نقد سوسیالیسم تا آنجا پیش رفت که بگوید هر نوع برنامهریزی و هدایت آگاهانه جامعه بشری، به اصطلاح او «نظم صنعگرا»، نادرست است و بشر نیز تاکنون به اینگونه عمل نکرده است: چیزی که بشر را ساخته «نظم خودانگیخته» است. این نظر هایک مقابل بخش بزرگی از سنت انسانشناسی و تاریخ مدرن قرار دارد که میخواهد نشان دهد «انسان چگونه خودش را ساخت». هایک میخواهد بگوید هیچ طراحی وجود نداشته و بشر آگاهانه خود را نساخته است. از نظر او بشر معرفت پراکندهای دارد (امری که برای دانستنش نیازی به هایک نداریم) و این معرفت پراکنده به صورت «ناخودآگاه» و نه در طراحی بشر بلکه در عمل بشر، تاریخ بشری را ساخته است. هایک مدافع آزادی معرفی میشود و آزادی را از یکسو به معنای مخالفت با طراحی و برنامهریزی تعریف میکند و از سوی دیگر اگر از او یک تعریف پایه بخواهیم میگوید بشر زمانی آزاد است که بتواند «آزادانه دانش کسب کند و از این دانش آزادانه استفاده کند» ولی ظاهرا نباید از این دانش در
طراحی و سازماندهی استفاده کرد.
بر خلاف دو نفر قبلی جان رالز، شخصا در جنگ جهانی دوم شرکت داشت و جنگ تاثیر شخصی و نظری عمیقی بر او گذاشت. رالز که در دهه 1950 و 1960 روی مقدمات نظریه عدالت خود کار میکرد همزمان در دهه 60 در جنبش مخالفت با جنگ ویتنام فعال بود و این فعالیت در ذهنیت او راجع به دموکراسی موثر بود.
در فضای آکادمی فلسفه سیاسی غرب رالز برنده بود. هایک که اصولا اهمیت فلسفی ندارد. پوپر هم دستاوردهای نظری ماندگارش در معرفتشناسی و فلسفه علم است. اما سیاست واقعی را پوپر، هایک و کسانی چون نوزیک و میلتون فریدمن (شاگرد هایک) بردند. از ابتدای دهه 1970 که کتاب «نظریه عدالت» رالز منتشر شد غلبه او در دانشگاه تا چنددهه بارز بود. اما این دوران دقیقا همان زمانی است که اندیشههای هایک و فریدمن در سیاستگذاریهای نولیبرال و از کار انداختن دولتهای رفاه در غرب و در دنیا دست بالا را میگیرند.
در ایران از زمان جنگ به بعد، جریان روشنفکری لیبرال اقتصادی از جمله آقای غنینژاد که از هایک ترجمه کرده و در موردش نوشته روزبهروز آرمانهای فکری خود را بیشتر متحقق دید. سه دولت مختلف بعد از جنگ، هر یک در راه شاخصهایی چون خصوصیسازی و فروش آسانتر نیروی کار گامی بلندتر از قبلی برداشتند. خصوصیسازی در دوره آقای هاشمی آغاز شد، در دوره آقای خاتمی شدت گرفت و در دوره آقای احمدینژاد شاهد بزرگترین خصوصیسازیها بودیم. رفتار با نیروی کار نیز یک مثال مشخص دیگر در این زمینه است. به پیروی از الگوی فریدمن که میگوید نیروی کار مثل هر کالای دیگری باید در بازار عرضه شود تا اگر خریداری داشت به فروش برسد، دولتهای متوالی تلاش قابلتوجهی برای وارد کردن نیروی کار به «بازار آزاد» کردند. این روند از دوره سازندگی شروع شد و در دوره اصلاحات با گسترش شرکتهای پیمانکاری نیروی کار تشدید شد. این شرکتها از مهمترین ابزارها برای «آزادسازی» نیروی کار بودند. در مورد دولت حاضر هم نیازی به بحث نیست. پس منویات جریان روشنفکری لیبرال اقتصادی، مستقل از اینکه با سیاستگذاریهای اقتصادی پیوند داشتند یا نه، تا حد قابل توجهی متحقق شده است. از
این لحاظ این روشنفکران را باید خوشبختترین جریانات روشنفکری ایران دانست. روشنفکران دینی هم در دورهای از حمایت نسبی دولت اصلاحات برخوردار بودند. هرچند این حمایت دولت مستعجل بود اما در کل فضا و رسانه قابل توجهی در قیاس با طیفهای دیگر در اختیار آنها قرار گرفت. اما روشنفکران لیبرالی که دینی یا اقتصادی نبودند، بگوییم لیبرالهای سیاسی یعنی لیبرالهایی که وجوه سیاسی لیبرالیسم را در نظر داشتند، همواره در تنگنا قرار داشتند و نه حمایت نسبی این گروه را داشتند و نه توفیق آن یکی را. این روشنفکران در دورهای با روشنفکران دینی لیبرال وارد گفتوگو شدند، چون با آنها حرف مشترک داشتند و در مجال روشنفکران دینی برای حرف زدن قدری شریک شدند. از زمانی به بعد هم گفتارشان به روشنفکری لیبرال اقتصادی نزدیک شد، که توفیقاتش بارز شده بود. این تغییر همزمان بود با کمرنگشدن پوپر و روشنفکران دینی در فضای فکری ایران و غلبه بیشتر نظریات هایکی در گفتار لیبرالها. وجه مشترک روشنفکران دینی و لیبرال اقتصادی در ایران همچون وجه مشترک پوپر و هایک، ستیز با اندیشههایی بود که ذیل عنوان سوسیالیسم قرار میگرفتند. لیبرالهای سیاسی اما سالها به
ارزشهایی چون آزادی، دموکراسی، شهروندی و حقوق بشر پرداختهاند. با این حال این ارزشها همواره در سطحی انتزاعی باقی ماندهاند و گفتار روشنفکری لیبرال سیاسی هم، راهی به تحققشان نجسته است. در عوض در سراسر چند دهه اخیر لیبرالهای سیاسی نیز رنگ غالب پوپری و هایکی به خود گرفتند و پای ثابت گفتارهایی بودند که نه تنها سوسیالیسم بلکه در غایت خود اصل اجتماع را هدف میگرفت.
چیزی که میخواهم در انتهای این بحث بگویم این است که یکی از عوامل ناکامی این روشنفکران چه در تبیین و چه در تحقق ارزشهایشان همین است (البته منظور این نیست که باقی روشنفکران توفیقی داشتند! ). گفتار لیبرالهای سیاسی بینهایت فردگرایانه، ضد اجتماعی و در غایت خود غیرسیاسی است. این گفتار نمیتواند مخاطبانش را به خواست مشخصی نزدیک کند. نتیجه این است که ارزشهای موردبحث این روشنفکران هر قدر هم صیقل یابند نهایتا به آرزوهایی انتزاعی تبدیل میشوند که مشخص نیست چگونه باید به آنها رسید. چرا که دموکراسی، حقوق بشر، شهروندی و آزادی و... خود ارزشهایی جمعی هستند و برای تحققشان پیش از هر چیز باید اصل اجتماع را جدی گرفت. اگر در پی تقویت اجتماع نباشیم امکان نزدیک شدن به این اهداف وجود ندارد. گفتار رالز اگر در سیاست عملی دنیای غرب شکست خورد اما دستکم یک دستاورد داشت و آن اینکه ایدههای رالز مورد رجوع طیف وسیعی از روشنفکران قرار گرفته که سوسیالیست هم نیستند ولی با توسل به این ایدهها میتوانند «در دفاع از اجتماع» حرف بزنند. کاش ما هم میتوانستیم از جامعه دفاع کنیم.
در سه دهه اخیر در فضای فکری عمومی ایران چند جریان فکری لیبرال بارزتر بودند. در دهه1370 تمرکز زیادی بر اندیشههای پوپر بهخصوص مضامین کتاب «جامعه باز و دشمنانش» شد. پس از او در فضای فکری لیبرالها اندیشه هایک نمود زیادی پیدا کرد. از بسیاری متفکران لیبرال دیگر همچون آیزایا برلین هم ترجمههایی چاپ شد که مهم بودند. اما تاثیر پوپر و هایک بیش از بقیه بود زیرا هر دو به واسطه یک جریان فکری مطرح میشدند. پوپر بهواسطه روشنفکری دینی بهخصوص دکتر سروش اهمیت خاصی در مفهومپردازی دموکراسی و «دموکراسی دینی» پیدا کرد. اما رفتهرفته به هایک توجه بیشتری شد که بیشتر مورد رجوع لیبرالهای اقتصادی بود. در محافل فکری دانشگاهی پوپر بیشتر به واسطه فلسفه علم مطرح بود و نه نظریات سیاسیاش. در یک دهه اخیر به رالز در دانشگاه توجه شد و هرچند از او ترجمههایی منتشر شد اما مثل دو نفر قبلی به جریان فکری عمومیتر تبدیل نشد. خط اصلی اي که پوپر در کتاب «جامعه باز و دشمنانش» دنبال کرد مشخصا علیه سوسیالیسم بود. این کتاب در زمان جنگجهانی دوم و در نقد افلاطون، مارکس و هگل نوشته شد. یعنی در زمانی که خطر فاشیسم کل جهان را تهدید میکرد، پوپر
به نقد مارکس و هگل اولویت میداد. او این خط را تا آخر عمر که دیگر «خطر سوسیالیسم» هم جدی نبود ادامه داد. هایک نیز که توافق کاملی در این زمینه با پوپر داشت برای نقد سوسیالیسم تا آنجا پیش رفت که بگوید هر نوع برنامهریزی و هدایت آگاهانه جامعه بشری، به اصطلاح او «نظم صنعگرا»، نادرست است و بشر نیز تاکنون به اینگونه عمل نکرده است: چیزی که بشر را ساخته «نظم خودانگیخته» است. این نظر هایک مقابل بخش بزرگی از سنت انسانشناسی و تاریخ مدرن قرار دارد که میخواهد نشان دهد «انسان چگونه خودش را ساخت». هایک میخواهد بگوید هیچ طراحی وجود نداشته و بشر آگاهانه خود را نساخته است. از نظر او بشر معرفت پراکندهای دارد (امری که برای دانستنش نیازی به هایک نداریم) و این معرفت پراکنده به صورت «ناخودآگاه» و نه در طراحی بشر بلکه در عمل بشر، تاریخ بشری را ساخته است. هایک مدافع آزادی معرفی میشود و آزادی را از یکسو به معنای مخالفت با طراحی و برنامهریزی تعریف میکند و از سوی دیگر اگر از او یک تعریف پایه بخواهیم میگوید بشر زمانی آزاد است که بتواند «آزادانه دانش کسب کند و از این دانش آزادانه استفاده کند» ولی ظاهرا نباید از این دانش در
طراحی و سازماندهی استفاده کرد.
بر خلاف دو نفر قبلی جان رالز، شخصا در جنگ جهانی دوم شرکت داشت و جنگ تاثیر شخصی و نظری عمیقی بر او گذاشت. رالز که در دهه 1950 و 1960 روی مقدمات نظریه عدالت خود کار میکرد همزمان در دهه 60 در جنبش مخالفت با جنگ ویتنام فعال بود و این فعالیت در ذهنیت او راجع به دموکراسی موثر بود.
در فضای آکادمی فلسفه سیاسی غرب رالز برنده بود. هایک که اصولا اهمیت فلسفی ندارد. پوپر هم دستاوردهای نظری ماندگارش در معرفتشناسی و فلسفه علم است. اما سیاست واقعی را پوپر، هایک و کسانی چون نوزیک و میلتون فریدمن (شاگرد هایک) بردند. از ابتدای دهه 1970 که کتاب «نظریه عدالت» رالز منتشر شد غلبه او در دانشگاه تا چنددهه بارز بود. اما این دوران دقیقا همان زمانی است که اندیشههای هایک و فریدمن در سیاستگذاریهای نولیبرال و از کار انداختن دولتهای رفاه در غرب و در دنیا دست بالا را میگیرند.
در ایران از زمان جنگ به بعد، جریان روشنفکری لیبرال اقتصادی از جمله آقای غنینژاد که از هایک ترجمه کرده و در موردش نوشته روزبهروز آرمانهای فکری خود را بیشتر متحقق دید. سه دولت مختلف بعد از جنگ، هر یک در راه شاخصهایی چون خصوصیسازی و فروش آسانتر نیروی کار گامی بلندتر از قبلی برداشتند. خصوصیسازی در دوره آقای هاشمی آغاز شد، در دوره آقای خاتمی شدت گرفت و در دوره آقای احمدینژاد شاهد بزرگترین خصوصیسازیها بودیم. رفتار با نیروی کار نیز یک مثال مشخص دیگر در این زمینه است. به پیروی از الگوی فریدمن که میگوید نیروی کار مثل هر کالای دیگری باید در بازار عرضه شود تا اگر خریداری داشت به فروش برسد، دولتهای متوالی تلاش قابلتوجهی برای وارد کردن نیروی کار به «بازار آزاد» کردند. این روند از دوره سازندگی شروع شد و در دوره اصلاحات با گسترش شرکتهای پیمانکاری نیروی کار تشدید شد. این شرکتها از مهمترین ابزارها برای «آزادسازی» نیروی کار بودند. در مورد دولت حاضر هم نیازی به بحث نیست. پس منویات جریان روشنفکری لیبرال اقتصادی، مستقل از اینکه با سیاستگذاریهای اقتصادی پیوند داشتند یا نه، تا حد قابل توجهی متحقق شده است. از
این لحاظ این روشنفکران را باید خوشبختترین جریانات روشنفکری ایران دانست. روشنفکران دینی هم در دورهای از حمایت نسبی دولت اصلاحات برخوردار بودند. هرچند این حمایت دولت مستعجل بود اما در کل فضا و رسانه قابل توجهی در قیاس با طیفهای دیگر در اختیار آنها قرار گرفت. اما روشنفکران لیبرالی که دینی یا اقتصادی نبودند، بگوییم لیبرالهای سیاسی یعنی لیبرالهایی که وجوه سیاسی لیبرالیسم را در نظر داشتند، همواره در تنگنا قرار داشتند و نه حمایت نسبی این گروه را داشتند و نه توفیق آن یکی را. این روشنفکران در دورهای با روشنفکران دینی لیبرال وارد گفتوگو شدند، چون با آنها حرف مشترک داشتند و در مجال روشنفکران دینی برای حرف زدن قدری شریک شدند. از زمانی به بعد هم گفتارشان به روشنفکری لیبرال اقتصادی نزدیک شد، که توفیقاتش بارز شده بود. این تغییر همزمان بود با کمرنگشدن پوپر و روشنفکران دینی در فضای فکری ایران و غلبه بیشتر نظریات هایکی در گفتار لیبرالها. وجه مشترک روشنفکران دینی و لیبرال اقتصادی در ایران همچون وجه مشترک پوپر و هایک، ستیز با اندیشههایی بود که ذیل عنوان سوسیالیسم قرار میگرفتند. لیبرالهای سیاسی اما سالها به
ارزشهایی چون آزادی، دموکراسی، شهروندی و حقوق بشر پرداختهاند. با این حال این ارزشها همواره در سطحی انتزاعی باقی ماندهاند و گفتار روشنفکری لیبرال سیاسی هم، راهی به تحققشان نجسته است. در عوض در سراسر چند دهه اخیر لیبرالهای سیاسی نیز رنگ غالب پوپری و هایکی به خود گرفتند و پای ثابت گفتارهایی بودند که نه تنها سوسیالیسم بلکه در غایت خود اصل اجتماع را هدف میگرفت.
چیزی که میخواهم در انتهای این بحث بگویم این است که یکی از عوامل ناکامی این روشنفکران چه در تبیین و چه در تحقق ارزشهایشان همین است (البته منظور این نیست که باقی روشنفکران توفیقی داشتند! ). گفتار لیبرالهای سیاسی بینهایت فردگرایانه، ضد اجتماعی و در غایت خود غیرسیاسی است. این گفتار نمیتواند مخاطبانش را به خواست مشخصی نزدیک کند. نتیجه این است که ارزشهای موردبحث این روشنفکران هر قدر هم صیقل یابند نهایتا به آرزوهایی انتزاعی تبدیل میشوند که مشخص نیست چگونه باید به آنها رسید. چرا که دموکراسی، حقوق بشر، شهروندی و آزادی و... خود ارزشهایی جمعی هستند و برای تحققشان پیش از هر چیز باید اصل اجتماع را جدی گرفت. اگر در پی تقویت اجتماع نباشیم امکان نزدیک شدن به این اهداف وجود ندارد. گفتار رالز اگر در سیاست عملی دنیای غرب شکست خورد اما دستکم یک دستاورد داشت و آن اینکه ایدههای رالز مورد رجوع طیف وسیعی از روشنفکران قرار گرفته که سوسیالیست هم نیستند ولی با توسل به این ایدهها میتوانند «در دفاع از اجتماع» حرف بزنند. کاش ما هم میتوانستیم از جامعه دفاع کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.