|

محمدعلي سپانلو، درگذشت

ختم منظومه تهران

علی شروقی

شامگاه دوشنبه 21 ارديبهشت، ادبيات معاصر ايران تکه‌اي از حافظه خود را از دست داد؛ محمدعلي سپانلو، شاعري که همه گوش‌وکنارهاي ادبيات، تاريخ و جامعه ايران را با ذوق و سليقه و نکته‌سنجي يکه‌اش رصد مي‌کرد، حالا و پس از چندسال دست‌وپنجه‌نرم‌کردن با سرطاني مهلک، ديگر يکي از غايبان بزرگ ادبيات معاصر ايران است. هنرمنداني هستند که در همه‌جا ردي مؤثر از خود به‌جا مي‌گذارند و محمدعلي سپانلو بدون شک يکي از اين‌دست هنرمندان بود. از شعر که کار اصلي‌اش بود که بگذريم، رد حضور سپانلو را در بسياري از نقاط عطف هنر و ادبيات معاصر ايران مي‌توان پيدا کرد. در سينماي موج نو ايران، با بازي‌اش در فيلم «آرامش در حضور ديگران» ناصر تقوايي که قصه‌اش از آن ساعدي بود. با حضورش در همان اولين جلسات. در داستان‌نويسي معاصر ايران با کتاب‌هاي «نويسندگان پيشروي ايران» و دو مجموعه «بازآفريني واقعيت» و «در جست‌وجوي واقعيت» که براي بسياري از اهل ادبيات، سرچشمه‌هاي آشنايي با نويسندگان معاصر بود. در تاريخ و ادبيات مشروطه، با «چهار شاعر آزادي» که نوشتارهايي پر از نکته‌سنجي در باب شاعران مشروطه است و در ادبيات کلاسيک، با مجموعه «قصه قديم» که برگزيده‌اي است از آن دسته از متون کهن نثر که سپانلو در آنها امکان‌ها و قابليت‌هايي براي قصه‌نويسي امروز ايران يافته بود. در شعر و ادبيات جهان با ترجمه‌هايش از آپولينر، ريتسوس، گراهام گرين، کامو و... در مسئله فلسطين، با سرودن شعر «چريک‌هاي عرب» در سال 1347 که اولين شعر درباره فلسطين بود، در جنگ ايران و عراق، با سرودن شعر «نام تمام مردگان يحيي است» که يکي از ماندگارترين اشعار با موضوع جنگ است و در بسياری گوش‌وکنار ديگر، با خاطرات شفاهي ريزودرشتي که از جلسات و محافل ادبي و هنري و همچنين از تهرانِ دستخوش مدرنيزاسيون داشت.
محمدعلي سپانلو در 29 آبان 1319 در تهران زاده شد. فارغ‌التحصيل مدرسه دارالفنون بود و دانش‌آموخته دانشکده حقوق دانشگاه تهران. از کودکي و نوجواني با شعر و ادبيات دمخور بود، اما به گفته خودش اولين روزي که واقعا شاعر شد، روزي بود که با «سر شکسته و باراني سرخ از خون» از يکي از تظاهرات دانشکده حقوق در سال 1340 به خانه بازگشت و نخستين شعر جدي‌اش را نوشت. دو سال بعد يعني در سال 1342 اولين مجموعه شعرش را با عنوان «آه... بيابان» منتشر کرد. دومين مجموعه شعرش با عنوان «خاک» در سال 1344 منتشر شد. دو سال بعد در سال 1346 «رگبارها» را منتشر کرد و در سال 1347 «پياده‌روها» را. «سندباد غايب»اش در سال 1352 منتشر شد. در سال 1356، «هجوم» و در 1357 «نبض وطنم را مي‌گيرم». «خانم زمان»، «ساعت اميد»، «ژاليزيانا»، «تبعيد در وطن»، «قايق‌سواري در تهران» و «کاشف از ياد رفته‌ها» از ديگر دفترهاي شعر او است و آخرين اين دفترها هم «زمستان بلاتکليف ما» که سال گذشته منتشر شد. سپانلو در مصاحبه‌اي گفته بود که مجموعه شعري هم با عنوان «بيمارستان کافکا» زير چاپ دارد. در همان حين که شعرهايش را مي‌سرود و منتشر مي‌کرد، به کارهاي ديگري نيز اشتغال داشت. از جمله به گردآوري گزيده‌اي از داستان‌هاي معاصر که سپانلو خود مقدمه‌هايي دقيق بر آنها نوشت و همچنين گزيده‌اي از شعر معاصر با عنوان «هزارويک شعر» که مجموعه‌اي از شعر معاصر فارسي بود و همچنين چهارشاعر آزادي درباره شاعران مشروطه و ديگر آثاري از اين دست درباره ادبيات جديد و قديم و همچنين ترجمه‌هايي از ادبيات جهان. به جز «آرامش در حضور ديگران» تقوايي در فيلم‌هاي «شناسايي» محمدرضا اعلامي، «ستارخان» علي حاتمي و «رخساره» امير قويدل نيز ايفاي نقش کرد و در بسيار عرصه‌هاي ديگر نيز حضور داشت.
تهران، يکي از المان‌هاي بسياري از شعرهايش بود و ازهمين‌رو به او «شاعر تهران» مي‌گفتند، گرچه اين تنها يک وجه از جهان شعري‌اش بود. به جامعه، تاريخ و ادبيات معاصر حساس بود و بازتاب اين حساسيت در نوشته‌هايش اعم از شعر و غير شعر به چشم مي‌خورد.
آثارش به زبان‌هايي ديگر، از جمله انگليسي و فرانسه و آلماني هم ترجمه شده و دو جايزه ماکس ژاکوب و شواليه شعر فرانسه را هم دريافت کرده است.
تا لحظه تنظيم اين گزارش، هنوز از زمان تشييع پيکر محمدعلي سپانلو خبري قطعي در دست نيست. برخي مي‌گويند پنجشنبه، اما گويا خبر قطعي منوط است به معلوم‌شدن تکليف مکان خاکسپاري او. سپانلو گويا وصيت کرده بود که پيکرش را در امامزاده طاهر کرج به خاک بسپارند. به گزارش ايلنا، روز گذشته شبنم سپانلو، برادرزاده شاعر، به نمايشگاه کتاب رفته بود تا بتواند توصيه‌نامه‌اي از سيدعباس صالحي، معاون فرهنگي وزارت ارشاد، براي عمل به اين وصيت و خاکسپاري سپانلو در امامزاده طاهر دريافت کند؛ اما تا لحظه تنظيم اين خبر موفق به ديدار با معاون فرهنگي ارشاد نشده بود. شبنم سپانلو گفته است در صورتي که با خاکسپاري پيکر عمويش در امامزاده طاهر موافقت نکنند، گزينه بعدي قطعه نام‌آوران بهشت‌زهرا(س) خواهد بود.

شامگاه دوشنبه 21 ارديبهشت، ادبيات معاصر ايران تکه‌اي از حافظه خود را از دست داد؛ محمدعلي سپانلو، شاعري که همه گوش‌وکنارهاي ادبيات، تاريخ و جامعه ايران را با ذوق و سليقه و نکته‌سنجي يکه‌اش رصد مي‌کرد، حالا و پس از چندسال دست‌وپنجه‌نرم‌کردن با سرطاني مهلک، ديگر يکي از غايبان بزرگ ادبيات معاصر ايران است. هنرمنداني هستند که در همه‌جا ردي مؤثر از خود به‌جا مي‌گذارند و محمدعلي سپانلو بدون شک يکي از اين‌دست هنرمندان بود. از شعر که کار اصلي‌اش بود که بگذريم، رد حضور سپانلو را در بسياري از نقاط عطف هنر و ادبيات معاصر ايران مي‌توان پيدا کرد. در سينماي موج نو ايران، با بازي‌اش در فيلم «آرامش در حضور ديگران» ناصر تقوايي که قصه‌اش از آن ساعدي بود. با حضورش در همان اولين جلسات. در داستان‌نويسي معاصر ايران با کتاب‌هاي «نويسندگان پيشروي ايران» و دو مجموعه «بازآفريني واقعيت» و «در جست‌وجوي واقعيت» که براي بسياري از اهل ادبيات، سرچشمه‌هاي آشنايي با نويسندگان معاصر بود. در تاريخ و ادبيات مشروطه، با «چهار شاعر آزادي» که نوشتارهايي پر از نکته‌سنجي در باب شاعران مشروطه است و در ادبيات کلاسيک، با مجموعه «قصه قديم» که برگزيده‌اي است از آن دسته از متون کهن نثر که سپانلو در آنها امکان‌ها و قابليت‌هايي براي قصه‌نويسي امروز ايران يافته بود. در شعر و ادبيات جهان با ترجمه‌هايش از آپولينر، ريتسوس، گراهام گرين، کامو و... در مسئله فلسطين، با سرودن شعر «چريک‌هاي عرب» در سال 1347 که اولين شعر درباره فلسطين بود، در جنگ ايران و عراق، با سرودن شعر «نام تمام مردگان يحيي است» که يکي از ماندگارترين اشعار با موضوع جنگ است و در بسياری گوش‌وکنار ديگر، با خاطرات شفاهي ريزودرشتي که از جلسات و محافل ادبي و هنري و همچنين از تهرانِ دستخوش مدرنيزاسيون داشت.
محمدعلي سپانلو در 29 آبان 1319 در تهران زاده شد. فارغ‌التحصيل مدرسه دارالفنون بود و دانش‌آموخته دانشکده حقوق دانشگاه تهران. از کودکي و نوجواني با شعر و ادبيات دمخور بود، اما به گفته خودش اولين روزي که واقعا شاعر شد، روزي بود که با «سر شکسته و باراني سرخ از خون» از يکي از تظاهرات دانشکده حقوق در سال 1340 به خانه بازگشت و نخستين شعر جدي‌اش را نوشت. دو سال بعد يعني در سال 1342 اولين مجموعه شعرش را با عنوان «آه... بيابان» منتشر کرد. دومين مجموعه شعرش با عنوان «خاک» در سال 1344 منتشر شد. دو سال بعد در سال 1346 «رگبارها» را منتشر کرد و در سال 1347 «پياده‌روها» را. «سندباد غايب»اش در سال 1352 منتشر شد. در سال 1356، «هجوم» و در 1357 «نبض وطنم را مي‌گيرم». «خانم زمان»، «ساعت اميد»، «ژاليزيانا»، «تبعيد در وطن»، «قايق‌سواري در تهران» و «کاشف از ياد رفته‌ها» از ديگر دفترهاي شعر او است و آخرين اين دفترها هم «زمستان بلاتکليف ما» که سال گذشته منتشر شد. سپانلو در مصاحبه‌اي گفته بود که مجموعه شعري هم با عنوان «بيمارستان کافکا» زير چاپ دارد. در همان حين که شعرهايش را مي‌سرود و منتشر مي‌کرد، به کارهاي ديگري نيز اشتغال داشت. از جمله به گردآوري گزيده‌اي از داستان‌هاي معاصر که سپانلو خود مقدمه‌هايي دقيق بر آنها نوشت و همچنين گزيده‌اي از شعر معاصر با عنوان «هزارويک شعر» که مجموعه‌اي از شعر معاصر فارسي بود و همچنين چهارشاعر آزادي درباره شاعران مشروطه و ديگر آثاري از اين دست درباره ادبيات جديد و قديم و همچنين ترجمه‌هايي از ادبيات جهان. به جز «آرامش در حضور ديگران» تقوايي در فيلم‌هاي «شناسايي» محمدرضا اعلامي، «ستارخان» علي حاتمي و «رخساره» امير قويدل نيز ايفاي نقش کرد و در بسيار عرصه‌هاي ديگر نيز حضور داشت.
تهران، يکي از المان‌هاي بسياري از شعرهايش بود و ازهمين‌رو به او «شاعر تهران» مي‌گفتند، گرچه اين تنها يک وجه از جهان شعري‌اش بود. به جامعه، تاريخ و ادبيات معاصر حساس بود و بازتاب اين حساسيت در نوشته‌هايش اعم از شعر و غير شعر به چشم مي‌خورد.
آثارش به زبان‌هايي ديگر، از جمله انگليسي و فرانسه و آلماني هم ترجمه شده و دو جايزه ماکس ژاکوب و شواليه شعر فرانسه را هم دريافت کرده است.
تا لحظه تنظيم اين گزارش، هنوز از زمان تشييع پيکر محمدعلي سپانلو خبري قطعي در دست نيست. برخي مي‌گويند پنجشنبه، اما گويا خبر قطعي منوط است به معلوم‌شدن تکليف مکان خاکسپاري او. سپانلو گويا وصيت کرده بود که پيکرش را در امامزاده طاهر کرج به خاک بسپارند. به گزارش ايلنا، روز گذشته شبنم سپانلو، برادرزاده شاعر، به نمايشگاه کتاب رفته بود تا بتواند توصيه‌نامه‌اي از سيدعباس صالحي، معاون فرهنگي وزارت ارشاد، براي عمل به اين وصيت و خاکسپاري سپانلو در امامزاده طاهر دريافت کند؛ اما تا لحظه تنظيم اين خبر موفق به ديدار با معاون فرهنگي ارشاد نشده بود. شبنم سپانلو گفته است در صورتي که با خاکسپاري پيکر عمويش در امامزاده طاهر موافقت نکنند، گزينه بعدي قطعه نام‌آوران بهشت‌زهرا(س) خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.