|

داستان هنرهاي مفهومي- بخش پنجم

هنر، بی‌پایان است

علیرضا امیرحاجبی

سال به پایان رسید و سفر ما به جهان نیمه داستانی هنرهای مفهومی پایان نگرفت. در این بخش صرفا سعی خواهیم کرد تا به جمع‌بندی و نیز چشم‌اندازهای پیش‌روی هنر مفهومی بپردازیم.
نکته مهم دیگر که مایلم به آن بپردازم مساله نفی هنر مفهومی توسط برخی هنرمندان تجسمی از نقاشی و مجسمه‌سازی گرفته تا عکاسی و معماری است و نیز برعکس خصومت برخی از هنرمندان مفهومی با هنرهای تجسمی. آن زمان که امثال جوزف بویز اعلام کردند که هنر نقاشی به اتمام رسید یا نظریه‌پردازانی چون اسکار اشلمر در باهاوس مرگ تئاتر را جار می‌زدند، هیچگاه فکر نمی‌کردند که پدیده‌های هنری در هر شاخه زوال‌ناپذیرند. زیرا این نظریه‌پردازان و حتی هنرمندان نیستند که موقعیت مرگ و زندگی جنبشی را مشخص می‌کنند، بلکه این فضای اجتماعی و سیاسی و فرهنگی است که نسخه یک جنبش را می‌پیچد. نقاشی در سراسر جهان دارای جایگاهی بسیار رفیع‌تر و محکم‌تر از هنرهای مفهومی است. سنت نقاشی تنها در اروپا به دوهزار سال یا حتی بیشتر می‌رسد. مگر می‌شود مرگ هنری ریشه‌دار را یک‌شبه اعلام کرد. بسیاری از اینگونه هنرمندان یا خواب‌نما می‌شوند یا برای بازار گرمی کارشان شیپوری به دست گرفته و البته از سر گشادش در آن می‌دمند.
اعلام مرگ نقاشی یا تئاتر یا سایر هنرهای زیبا نه تنها به نفع هنرمندان مفهومی نبود بلکه روند تکاملی تاریخی این هنر را کند کرد. از دهه هشتاد میلادی ما با نوعی چرخش و حتی استحاله هنر مفهومی مواجه بودیم. دیگر خبری از ایده‌های ساده و اجراهای ساده‌تر از آن نبود. فرم و شکل که در این هنر در درجه دوم یا حتی سوم اولویت قرار داشت، دوباره از پروژه‌های مفهومی سر درآورد و قالب‌ها از هنر پارتیزانی دهه 60 و 70 به نوعی سانتی‌مانتالیسم مورد نظر بورژوازی چرخش کرد. کارهای عظیم و چیدمان‌های به‌یاد‌ماندنی آنیش کاپور نمونه‌ای از این چرخش بود. در اینجا نباید نقش مینی‌مالیسم را از یاد ببریم. چیزی که مینی‌مالیست‌ها به پی‌ریزی آن کمک کرده بودند به شکلی غیرمستقیم توسط خودشان استحاله شده بود. البته تمام این بازنگری توسط مینی‌مالیست‌ها به انجام نرسید. پارامترهای دیگری نیز بودند که به افول هنر مفهومی و دگردیسی‌اش کمک کردند. از جمله پایان رسمی دوره ایدئولوژی‌ها. این عامل مهمی در استحاله مفهومی بود. اما دقیقا نمی‌توان اعلام کرد که هنر مفهومی به پایان خود رسیده است. نباید با طناب کسانی که هنرهای تجسمی را مرده می‌پنداشتند به درون چاه رفت. هنر مفهومی نیز نخواهد مرد اما از آن تب و تاب گذشته یکسره افتاده است اما تغییرات در حوزه مفهومی علل دیگری نیز داشت. گالری‌ها و موزه‌ها در نهایت باید به فکر جیب و وضع اقتصادی خود نیز می‌بودند. بحران از زمانی آغاز شد که هنرمندان مفهومی پس از گل‌کاشتن‌های دهه 60 و 70 حالا باید به این می‌اندیشیدند که چگونه می‌توانند درآمدی از این راه کسب کرد. این سوال خود گالری‌ها نیز بود.
حاضر و آماده‌ها را به طریقی می‌توان در بازار شرکت داد اما هنرهای اجرایی یا حتی ویدیو و چیدمان مشکل‌ساز شده بود. تنها راه کسب و جلب حمایت مادی از طرف صاحبان سرمایه بود. افرادی متمول که چیز زیادی از هنر مفهومی نمی‌دانستند و تنها تظاهر به دانستگی می‌کردند. با ورود این حضرات پنجه‌طلایی به پروژه‌های بزرگ هنری اعمال‌نظرها هم آغاز شد. شرکت‌های بزرگ تبلیغاتی، رسانه‌ها، طراحان مد و لباس همه از راه رسیدند تا به این استحاله بزرگ کمک کنند. این یک انتقاد بی‌رحمانه نیست بلکه نمایان کردن قدرت عواملی خارج از تصمیم هنرمندان است؛ عواملی که هم به کمک هنر می‌آیند و هم به نوعی آن را تغییر شکل می‌دهند. نمایشگاه‌های عظیم یایویی کوساما با پشتیبانی طراح مد معروف لویی ویتون یا حمایت‌های پیدا و پنهان شرکت بی‌ام و از دیمین هرست، آیا اینها واقعا هنر مفهومی امروز را نمایندگی می‌کنند؟ گمان نمی‌کنم آن آرمان‌های هنرمندان مفهومی برای خودشان نیز امروز ارزش داشته باشد. همین چند وقت پیش بود که کریس باردن هنرمند اجرایی یک نمایشگاه بزرگ که چه عرض کنم، عظیم از شهری پلاستیکی برپا کرد و با ماشین‌های ماکت به بازنمایی متروپلیس نیویورک پرداخته بود. آیا این هنرمند همان کریس باردن است که اجازه می‌دهد به او شلیک کنند؟ باز هم گمان نمی‌کنم.
موسیقی مدرن هم اوضاع بهتری از هنرهای مفهومی ندارد. دیگر کسی به اصوات دلخراش و نابهنجار آتونال هنرمندان سریالیست گوش نمی‌دهد. همان‌هایی که پایان موسیقی تونال را اعلام کرده و پشت نقاب آوانگاردیسم پنهان شده بودند امروزه یا سکوت کردند یا به تجدیدنظر آرای خود پرداختند. هنر نقاشی همچنان جذاب و شگفت‌انگیز است. هنر مجسمه‌سازی نیز چنین است و در برخی موارد هنر مفهومی نیز تکانی از عمق به انسان می‌دهد. راه‌ها متعدد و متکثر هستند. اعلام پایان هنر تجسمی توهمی بود که زود مشخص شد. احتیاجی به انتظار بیش از حد نداشتیم تا دوباره با نگاه به آثار بزرگانی چون کارلو مایو مارینی، گرهارد ریشتر، اُد نردروم در برابر هنر والای نقاشی سر تعظیم فرود آوریم.
سال به پایان رسید و سفر ما به جهان نیمه داستانی هنرهای مفهومی پایان نگرفت. در این بخش صرفا سعی خواهیم کرد تا به جمع‌بندی و نیز چشم‌اندازهای پیش‌روی هنر مفهومی بپردازیم.
نکته مهم دیگر که مایلم به آن بپردازم مساله نفی هنر مفهومی توسط برخی هنرمندان تجسمی از نقاشی و مجسمه‌سازی گرفته تا عکاسی و معماری است و نیز برعکس خصومت برخی از هنرمندان مفهومی با هنرهای تجسمی. آن زمان که امثال جوزف بویز اعلام کردند که هنر نقاشی به اتمام رسید یا نظریه‌پردازانی چون اسکار اشلمر در باهاوس مرگ تئاتر را جار می‌زدند، هیچگاه فکر نمی‌کردند که پدیده‌های هنری در هر شاخه زوال‌ناپذیرند. زیرا این نظریه‌پردازان و حتی هنرمندان نیستند که موقعیت مرگ و زندگی جنبشی را مشخص می‌کنند، بلکه این فضای اجتماعی و سیاسی و فرهنگی است که نسخه یک جنبش را می‌پیچد. نقاشی در سراسر جهان دارای جایگاهی بسیار رفیع‌تر و محکم‌تر از هنرهای مفهومی است. سنت نقاشی تنها در اروپا به دوهزار سال یا حتی بیشتر می‌رسد. مگر می‌شود مرگ هنری ریشه‌دار را یک‌شبه اعلام کرد. بسیاری از اینگونه هنرمندان یا خواب‌نما می‌شوند یا برای بازار گرمی کارشان شیپوری به دست گرفته و البته از سر گشادش در آن می‌دمند.
اعلام مرگ نقاشی یا تئاتر یا سایر هنرهای زیبا نه تنها به نفع هنرمندان مفهومی نبود بلکه روند تکاملی تاریخی این هنر را کند کرد. از دهه هشتاد میلادی ما با نوعی چرخش و حتی استحاله هنر مفهومی مواجه بودیم. دیگر خبری از ایده‌های ساده و اجراهای ساده‌تر از آن نبود. فرم و شکل که در این هنر در درجه دوم یا حتی سوم اولویت قرار داشت، دوباره از پروژه‌های مفهومی سر درآورد و قالب‌ها از هنر پارتیزانی دهه 60 و 70 به نوعی سانتی‌مانتالیسم مورد نظر بورژوازی چرخش کرد. کارهای عظیم و چیدمان‌های به‌یاد‌ماندنی آنیش کاپور نمونه‌ای از این چرخش بود. در اینجا نباید نقش مینی‌مالیسم را از یاد ببریم. چیزی که مینی‌مالیست‌ها به پی‌ریزی آن کمک کرده بودند به شکلی غیرمستقیم توسط خودشان استحاله شده بود. البته تمام این بازنگری توسط مینی‌مالیست‌ها به انجام نرسید. پارامترهای دیگری نیز بودند که به افول هنر مفهومی و دگردیسی‌اش کمک کردند. از جمله پایان رسمی دوره ایدئولوژی‌ها. این عامل مهمی در استحاله مفهومی بود. اما دقیقا نمی‌توان اعلام کرد که هنر مفهومی به پایان خود رسیده است. نباید با طناب کسانی که هنرهای تجسمی را مرده می‌پنداشتند به درون چاه رفت. هنر مفهومی نیز نخواهد مرد اما از آن تب و تاب گذشته یکسره افتاده است اما تغییرات در حوزه مفهومی علل دیگری نیز داشت. گالری‌ها و موزه‌ها در نهایت باید به فکر جیب و وضع اقتصادی خود نیز می‌بودند. بحران از زمانی آغاز شد که هنرمندان مفهومی پس از گل‌کاشتن‌های دهه 60 و 70 حالا باید به این می‌اندیشیدند که چگونه می‌توانند درآمدی از این راه کسب کرد. این سوال خود گالری‌ها نیز بود.
حاضر و آماده‌ها را به طریقی می‌توان در بازار شرکت داد اما هنرهای اجرایی یا حتی ویدیو و چیدمان مشکل‌ساز شده بود. تنها راه کسب و جلب حمایت مادی از طرف صاحبان سرمایه بود. افرادی متمول که چیز زیادی از هنر مفهومی نمی‌دانستند و تنها تظاهر به دانستگی می‌کردند. با ورود این حضرات پنجه‌طلایی به پروژه‌های بزرگ هنری اعمال‌نظرها هم آغاز شد. شرکت‌های بزرگ تبلیغاتی، رسانه‌ها، طراحان مد و لباس همه از راه رسیدند تا به این استحاله بزرگ کمک کنند. این یک انتقاد بی‌رحمانه نیست بلکه نمایان کردن قدرت عواملی خارج از تصمیم هنرمندان است؛ عواملی که هم به کمک هنر می‌آیند و هم به نوعی آن را تغییر شکل می‌دهند. نمایشگاه‌های عظیم یایویی کوساما با پشتیبانی طراح مد معروف لویی ویتون یا حمایت‌های پیدا و پنهان شرکت بی‌ام و از دیمین هرست، آیا اینها واقعا هنر مفهومی امروز را نمایندگی می‌کنند؟ گمان نمی‌کنم آن آرمان‌های هنرمندان مفهومی برای خودشان نیز امروز ارزش داشته باشد. همین چند وقت پیش بود که کریس باردن هنرمند اجرایی یک نمایشگاه بزرگ که چه عرض کنم، عظیم از شهری پلاستیکی برپا کرد و با ماشین‌های ماکت به بازنمایی متروپلیس نیویورک پرداخته بود. آیا این هنرمند همان کریس باردن است که اجازه می‌دهد به او شلیک کنند؟ باز هم گمان نمی‌کنم.
موسیقی مدرن هم اوضاع بهتری از هنرهای مفهومی ندارد. دیگر کسی به اصوات دلخراش و نابهنجار آتونال هنرمندان سریالیست گوش نمی‌دهد. همان‌هایی که پایان موسیقی تونال را اعلام کرده و پشت نقاب آوانگاردیسم پنهان شده بودند امروزه یا سکوت کردند یا به تجدیدنظر آرای خود پرداختند. هنر نقاشی همچنان جذاب و شگفت‌انگیز است. هنر مجسمه‌سازی نیز چنین است و در برخی موارد هنر مفهومی نیز تکانی از عمق به انسان می‌دهد. راه‌ها متعدد و متکثر هستند. اعلام پایان هنر تجسمی توهمی بود که زود مشخص شد. احتیاجی به انتظار بیش از حد نداشتیم تا دوباره با نگاه به آثار بزرگانی چون کارلو مایو مارینی، گرهارد ریشتر، اُد نردروم در برابر هنر والای نقاشی سر تعظیم فرود آوریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.