از شاعرانگی در نقد تا نصیحت کیارستمی
احمدرضا دالوند
بهخاطر دارم هنگامی که در دهه 60 در ماهنامه «آدینه» هم تصویرگری میکردم و هم مینوشتم، نمایشگاهی از طرحهای رنگین فرشیدمثقالی در کتابسرای صادق سمیعی برگزار شد. کارهای آن نمایشگاه، نه مانند تصویرسازیهای آشنا و مألوف این هنرمند بزرگ بود و نه به پوسترهای عمدتا دستساز او شباهت داشت. فرشید مثقالی، 50 ورق مرغوب کاغذ اشتنباخ را بستر کارهایش قرار داده بود و با مدادشمعی و مداد رنگی و با رنگهای شاد، صورتی، زرد، آبی و نارنجی، بنفش، سبز و... و با اجراهایی بینهایت رها و بیتکلف غوغایی به پا کرده بود. هنگام ورود به سالن، همینطور که از مقابل تابلوها میگذشتی، حس میکردی باد از نخستین تابلو وزیده و طرحها، نقشها و رنگها را با خود تا فریم پنجاهم به حرکت و جنبش در آورده است. مست تماشای آثار مجذوبکننده مثقالی بودم که آیدین آغداشلو از در وارد سالن شد. نگاهی سرسری به کارها انداخت و هنگامی که مکث و دقت من را دید، گفت آخه اینا دیدن دارند؟
من آمده بودم تا برای صفحه تجسمی آدینه یک متن بنویسم و البته بار دومم بود که این نمایشگاه را با دقت و شور بسیار میدیدم. از همان 30 سال پیش آموختم که به نگاه اول و احساسات نسنجیده اولیه نسبت به اثر هنری خیلی تکیه نکنم و دستکم دو بار یا بیشتر از نمایشگاه دیدن کنم که در آمدم و به آیدین گفتم: بیننده وقتی تابلوهای تو را میبیند، میتواند تشخیص دهد که چه زحمتی کشیدهای، حتی ممکن است بپرسد قیمت این سیب، این ترمه یا ظروف آنتیک در تابلوهای شما چقدر است؟ و ادامه دادم در نگاه به آثار تو میتوان گفت آیدین چه زحمتی کشیده ولی در مقابل آثار مثقالی میتوان گفت: چه عالی زیربار تکلف و تفاخر تکنیکی زائد نرفته... بحث به درازا کشید و مسافت زیادی از کتابسرای خیابان وزرا به سمتی حرکت کردیم. باری، من نقد کوتاه خود را بر آثار شگفت فرشید مثقالی نوشتم، با این تیتر: «تراژدی به روایت رنگهای شاد».
ناگفته نماند که در هنگام برپایی نمایشگاه، شخص فرشید مثقالی در ایران نبود و کارها را خانمش پیگیری میکرد. من اصلا نه ایشان و نه خانمشان را هرگز ندیدم. تا روزی عباس کیارستمی با دفتر آدینه تماس گرفت که میخواهد فردی به نام دالوند را ببیند. گویا مثقالی مجله آدینه و نقد من را دیده و به کیارستمی گفته بود و لابد از نوشته من ابراز رضایت کرده بود؛ آنچنان که کیارستمی شخصا به آدینه آمد تا مراتب تشکر دوستش را به من بگوید (حافظه من چنین چیزی را ذخیره کرده است). آن زمان فیلم «خانه دوست کجاست» عباس کیارستمی تازه داشت اکران میشد. این همه مقدمهچینی کردم تا بگویم، وقت رفتن کیارستمی از دفتر آدینه، خصوصی به من گفت: «سعی کن عواطف، احساسات و توصیفاتت را جاهای دیگری خرج کنی و اینقدر نقدهایت را در زر و زیور کلمات شاعرانه و توصیفات ادیبانه نریز؛ زیرا مخاطب بهسختی منظور فنی تو را ازلابهلای این همه شاعرانگی درک میکند».
او رفت، اما طنین حرفهایش در ذهن من باقی ماند. نکتهای که به من گوشزد کرد، خیلی بار معنایی داشت و من تا ته قضیه را گرفتم. این شد که از شماره بعد دیگر نوشتهای برای چاپ ارائه نکردم. روزی شادروان دکتر علیمحمد حقشناس که ادیبی ممتاز و زبانشناسی قهار بود در تحریریه آدینه به من رو کرد و گفت: «چرا دیگر چیزی از شما نمیخوانیم؟ شما که خیلی شیرین و شاعرانه مینویسی؟ پاسخ دادم از نثر خودم راضی نیستم. به دلیل همین زیبانویسی و شاعرانگی است که روزه ننوشتن گرفتهام». به استاد گفتم این چیزهایی که من مینویسم بیشتر قطعات ادبیاند تا نقد. ادامه دادم: «به همین دلیل فعلا نمینویسم تا ببینیم چه میشود و این شد که تا 10 سال چیزی برای نشر ننوشتم. برای خلوت خودم چرا؛ اما برای نشر هرگز. در این 10 سال، پدر شدم، تدریس کردم، سفر رفتم و راههای زیادی طی کردم. خواندم و تحقیق کردم... . درحالیکه در آن سالها، هم سردبیران و هم مخاطبان و هم هنرمندان از نوشتههای من راضی بودند. 10 سال بعد، زمانی که کسرا نوری، سردبیر روزنامه ایران بود و مسعود شهامیپور، مسئول صفحات داخلی، آرامآرام برای ایران شروع به نوشتن کردم. حتی زمانی که با شهامیپور
در ماهنامه گلستانه در دوره نخست همکاری من با این مجله (اواخر دهه 70 و اوایل دهه80)، ارتباط حرفهای بسیار نزدیکی داشتیم، برای گلستانه همه کاری کردم جز اینکه نقد بنویسم و برای جبران این منظور، علیاصغر قرهباغی را به گلستانه معرفی کردم. (البته بعدها یک دوره خیلی جدی در گلستانه نوشتم)
باری، نقد کیارستمی در آن دیدار به یادماندنی بر شیوه نقدنویسی من تاثیری همیشگی گذاشت. من هم هنوز جوان بودم. باید زمان میگذشت تا بدانم آن نوشتههای نخستین من در زمره به اصطلاح «نقدهای توصیفی» بودهاند. یعنی نخستین گونههای نقد که شعرا و ادیبان با نثری زیبا به توصیف آثار نقاشان و پیکرهسازان میپرداختند. الان میفهمم که من هم از توصیف شروع کرده بودم، اما این شانس را داشتم که توسط یک فیلمساز پیشرو که به «سادگی در کمال» مشهور است، مورد ارزیابی قرار بگیرم. این را اضافه کنم که شاعرانگی در نقدنویسی از زهر و سم برای نویسنده و هنرمند مهلکتر است؛ بلایی که اهل قلم غیرمتخصص در هنرهای تجسمی، برسر بسیاری از نقاشان ما در این 70 سال آوردهاند.
بهخاطر دارم هنگامی که در دهه 60 در ماهنامه «آدینه» هم تصویرگری میکردم و هم مینوشتم، نمایشگاهی از طرحهای رنگین فرشیدمثقالی در کتابسرای صادق سمیعی برگزار شد. کارهای آن نمایشگاه، نه مانند تصویرسازیهای آشنا و مألوف این هنرمند بزرگ بود و نه به پوسترهای عمدتا دستساز او شباهت داشت. فرشید مثقالی، 50 ورق مرغوب کاغذ اشتنباخ را بستر کارهایش قرار داده بود و با مدادشمعی و مداد رنگی و با رنگهای شاد، صورتی، زرد، آبی و نارنجی، بنفش، سبز و... و با اجراهایی بینهایت رها و بیتکلف غوغایی به پا کرده بود. هنگام ورود به سالن، همینطور که از مقابل تابلوها میگذشتی، حس میکردی باد از نخستین تابلو وزیده و طرحها، نقشها و رنگها را با خود تا فریم پنجاهم به حرکت و جنبش در آورده است. مست تماشای آثار مجذوبکننده مثقالی بودم که آیدین آغداشلو از در وارد سالن شد. نگاهی سرسری به کارها انداخت و هنگامی که مکث و دقت من را دید، گفت آخه اینا دیدن دارند؟
من آمده بودم تا برای صفحه تجسمی آدینه یک متن بنویسم و البته بار دومم بود که این نمایشگاه را با دقت و شور بسیار میدیدم. از همان 30 سال پیش آموختم که به نگاه اول و احساسات نسنجیده اولیه نسبت به اثر هنری خیلی تکیه نکنم و دستکم دو بار یا بیشتر از نمایشگاه دیدن کنم که در آمدم و به آیدین گفتم: بیننده وقتی تابلوهای تو را میبیند، میتواند تشخیص دهد که چه زحمتی کشیدهای، حتی ممکن است بپرسد قیمت این سیب، این ترمه یا ظروف آنتیک در تابلوهای شما چقدر است؟ و ادامه دادم در نگاه به آثار تو میتوان گفت آیدین چه زحمتی کشیده ولی در مقابل آثار مثقالی میتوان گفت: چه عالی زیربار تکلف و تفاخر تکنیکی زائد نرفته... بحث به درازا کشید و مسافت زیادی از کتابسرای خیابان وزرا به سمتی حرکت کردیم. باری، من نقد کوتاه خود را بر آثار شگفت فرشید مثقالی نوشتم، با این تیتر: «تراژدی به روایت رنگهای شاد».
ناگفته نماند که در هنگام برپایی نمایشگاه، شخص فرشید مثقالی در ایران نبود و کارها را خانمش پیگیری میکرد. من اصلا نه ایشان و نه خانمشان را هرگز ندیدم. تا روزی عباس کیارستمی با دفتر آدینه تماس گرفت که میخواهد فردی به نام دالوند را ببیند. گویا مثقالی مجله آدینه و نقد من را دیده و به کیارستمی گفته بود و لابد از نوشته من ابراز رضایت کرده بود؛ آنچنان که کیارستمی شخصا به آدینه آمد تا مراتب تشکر دوستش را به من بگوید (حافظه من چنین چیزی را ذخیره کرده است). آن زمان فیلم «خانه دوست کجاست» عباس کیارستمی تازه داشت اکران میشد. این همه مقدمهچینی کردم تا بگویم، وقت رفتن کیارستمی از دفتر آدینه، خصوصی به من گفت: «سعی کن عواطف، احساسات و توصیفاتت را جاهای دیگری خرج کنی و اینقدر نقدهایت را در زر و زیور کلمات شاعرانه و توصیفات ادیبانه نریز؛ زیرا مخاطب بهسختی منظور فنی تو را ازلابهلای این همه شاعرانگی درک میکند».
او رفت، اما طنین حرفهایش در ذهن من باقی ماند. نکتهای که به من گوشزد کرد، خیلی بار معنایی داشت و من تا ته قضیه را گرفتم. این شد که از شماره بعد دیگر نوشتهای برای چاپ ارائه نکردم. روزی شادروان دکتر علیمحمد حقشناس که ادیبی ممتاز و زبانشناسی قهار بود در تحریریه آدینه به من رو کرد و گفت: «چرا دیگر چیزی از شما نمیخوانیم؟ شما که خیلی شیرین و شاعرانه مینویسی؟ پاسخ دادم از نثر خودم راضی نیستم. به دلیل همین زیبانویسی و شاعرانگی است که روزه ننوشتن گرفتهام». به استاد گفتم این چیزهایی که من مینویسم بیشتر قطعات ادبیاند تا نقد. ادامه دادم: «به همین دلیل فعلا نمینویسم تا ببینیم چه میشود و این شد که تا 10 سال چیزی برای نشر ننوشتم. برای خلوت خودم چرا؛ اما برای نشر هرگز. در این 10 سال، پدر شدم، تدریس کردم، سفر رفتم و راههای زیادی طی کردم. خواندم و تحقیق کردم... . درحالیکه در آن سالها، هم سردبیران و هم مخاطبان و هم هنرمندان از نوشتههای من راضی بودند. 10 سال بعد، زمانی که کسرا نوری، سردبیر روزنامه ایران بود و مسعود شهامیپور، مسئول صفحات داخلی، آرامآرام برای ایران شروع به نوشتن کردم. حتی زمانی که با شهامیپور
در ماهنامه گلستانه در دوره نخست همکاری من با این مجله (اواخر دهه 70 و اوایل دهه80)، ارتباط حرفهای بسیار نزدیکی داشتیم، برای گلستانه همه کاری کردم جز اینکه نقد بنویسم و برای جبران این منظور، علیاصغر قرهباغی را به گلستانه معرفی کردم. (البته بعدها یک دوره خیلی جدی در گلستانه نوشتم)
باری، نقد کیارستمی در آن دیدار به یادماندنی بر شیوه نقدنویسی من تاثیری همیشگی گذاشت. من هم هنوز جوان بودم. باید زمان میگذشت تا بدانم آن نوشتههای نخستین من در زمره به اصطلاح «نقدهای توصیفی» بودهاند. یعنی نخستین گونههای نقد که شعرا و ادیبان با نثری زیبا به توصیف آثار نقاشان و پیکرهسازان میپرداختند. الان میفهمم که من هم از توصیف شروع کرده بودم، اما این شانس را داشتم که توسط یک فیلمساز پیشرو که به «سادگی در کمال» مشهور است، مورد ارزیابی قرار بگیرم. این را اضافه کنم که شاعرانگی در نقدنویسی از زهر و سم برای نویسنده و هنرمند مهلکتر است؛ بلایی که اهل قلم غیرمتخصص در هنرهای تجسمی، برسر بسیاری از نقاشان ما در این 70 سال آوردهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.