جستوجوی بیپایان برای یافتن نشانههای حیات
فضاییها کجا هستند؟
فاطمه کاظمی
یکی از مهمترین رازهای تاریخ علم، زندگی و حیات است. بهراستی حیات از کِی و چگونه آغاز شده است؟ آیا حیات فقط در زمین ما وجود دارد؟ یا در جای دیگری از منظومه شمسی بیکران ما نیز نشانههایی از حیات هست؟ در دیگر بخشهای کهکشان ما چطور؟ مهمتر از همه اینکه آیا اگر در جایی دیگر حیات وجود داشته باشد، آن حیات نیز مانند حیاتِ زمینی، مبتنیبر کربن و اسیدهای آمینه است یا احتمالا حیات بر سنگِبنای دیگری چیده شده است؟ و از آن مهمتر اینکه آیا انواع گونههای زندهای که ممکن است در جایی دیگر بیابیم، از انواع ساده موجودات زنده هستند یا اینکه احتمالا بین آنها گونههای هوشمند نیز یافت میشود؟ این پرسشها بسیار مهم هستند، اما باوجود اهمیتشان، پاسخ بسیاری از آنها همچنان نامعلوم مانده است.
واقعیت این است که بشر همیشه از اینکه در بیکرانگی کیهان تنها باشد، احساس دلتنگی میکرد و بدون اینکه دلیل یا شاهدی داشته باشد، سیارات دیگر را زیستگاه انواع موجودات میپنداشت. افسانهها و اسطورههای بسیاری از فرهنگها انباشته از چنین تصوراتی است. شاید محبوبیت مریخ بین مردمان گذشته، از چنین گمانی ناشی شده باشد. جالب آنکه پس از اختراع تلسکوپ، بسیاری تلاش میکردند از پشت تلسکوپ به جستوجوی نشانهای از انسانهای فضایی بپردازند. برخی که مریخ را با تلسکوپ بررسی میکردند، شیارهایی در سطح مریخ دیدند که از قطبها شروع میشد و تا استوای مریخ ادامه داشت. آنها این شیارها را کانالهای دستساز موجودات هوشمند مریخی میپنداشتند که برای تأمین آب آنها را حفر کردهاند، درحالیکه این کانالها به شکل طبیعی و بدون دخالت هیچ موجود هوشمندی ایجاد شده بود، حتی برخی لکههای سیاهی را که در سطح ماه میدیدند، به پرواز دستهجمعی پرندگان در ماه نسبت میدادند.
هرچند امروزه مشخص شده است این تصورات خامدستانه، اشتباه است، اما بشر هنوز امیدش را برای یافتن انواع حیات در دیگر مکانهای کیهان از دست نداده است، ولی البته اینبار بهجای تکیه بر خیال و تصور، دست به دامن علم و دانش شده است. حتی در یکی دو دهه اخیر، یک رشته علمی، ویژه یافتن و بررسی ویژگیهای حیات فرازمینی پدید آمده است. اخترزیستشناسی، نام یک رشته پژوهشی خاص در زیستشناسی است که به بررسی امکان حیات فرازمینی میپردازد. اخترزیستشناسان به بررسی خاستگاه، تکامل و پراکنش حیات در کیهان میپردازند. در می1998، سازمان ناسا در مرکز تحقیقات «ایمز» (Ames) انستیتوی آستروبیولوژی را بنیانگذاری کرد و بهاینترتیب رشته اخترزیستشناسی پدید آمد، البته باید در نظر داشت که اخترزیستشناسی، حوزه تحقیق بسیار وسیعی است و در حقیقت تلفیقی از چندین حوزه علمی است. کاوش حیات برونزمینی و بررسی دیگر سیارات منظومه شمسی و قمرهایشان از منظر زیستشناسی، وضعیت جسمی فضانوردان در بیرون از زمین و نیز پیبردن به اینکه حیات روی زمین از کجا منشأ گرفته است، ازجمله موضوعهای پژوهشی اخترزیستشناسی است. توجه ویژه به معمای مهم و البته دشوار و
پیچیده«بودن» یا «نبودن» گونهای از زندگی در بیرون از کره زمین و اینکه اگر پاسخ مثبت باشد، چگونه و با چه روشهایی میتوان به جستوجوی آن پرداخت، از مهمترین شاخههای پژوهش در اخترزیستشناسی است. دانش اخترزیستشناسی به ما امکان میدهد یافتههای مربوط به اخترشناسی و زیستشناسی را در کنار هم بررسی کنیم. مأموریتهای مریخنوردها را میتوان یک نمونه عالی از دستاوردهای اخترزیستشناسی محسوب کرد که توانستند دادههای بسیاری در مورد وضعیت محیطی حاکم بر مریخ به زمین مخابره کنند. در مورد چگونگی پدیدآمدن حیات در زمین، نظریههای بسیاری وجود دارد، اما یکی از این فرضیههای جالب «پان اسپرمیا» نام دارد. این فرضیه ادعا میکند اولینبار، شهابسنگها، بذرهای حیات را از فضا و دیگر سیارات به زمین آوردهاند. یکی دیگر از وظایف اخترزیستشناسی بررسی این موضوع است. ایده امکان تشکیل حیات روی زمین پس از ورود مولکولهای آلی از آنسوی فضا بسیار جالبِ توجه است. تجزیه و تحلیل قطعات بهدستآمده از شهابسنگهای کربندار این نظر را اثبات میکند که برخی مولکولهای آلی پیشرفته، مانند آمینواسیدها، در محیط بیرون از کرهزمین تشکیل شدهاند. طبق
مشاهدات نجومی، این مولکولهای آلی بسیار پیش از آنکه منظومه شمسی تشکیل شود، درون اجرام فضایی کوچکتر مثل سیارکها و دنبالهدارها بهوجود آمدهاند. با وجود دمای زیاد سیارات در زمان شکلگیری آنها، مولکولهای مهم سازنده حیات نمیتوانستند در آن وضعیت پدید آیند یا از آن وضعیت دشوار، جان سالم بهدر ببرند، پس این مولکولهای مهم یا بعدها در اتمسفر سردشده آنها متولد شدهاند یا سیارکها، شهابسنگها و غبارهایِ بینسیارهای، این مولکولها را به زمین آوردهاند. با توجه به امکانات بسیاری که گسترش فناوری در اختیار بشر قرار داده است، امروزه بشر میتواند بسیاری از مناطق کیهان را برای یافتن نشانههایی از حیات جستوجو کند، بااینهمه هنوز هم درحالحاضر منظومه شمسی جدیترین حوزه کاوش برای حیات فرازمینی است، دلیل آن هم فاصله نسبتاً نزدیک ما با این سیارات است که میتوانیم با شیوههای کنونی کاوش در فضا، نمونههایی از این سیارات را به زمین آورده یا آزمایشگاههای سیار خود را به آنجا اعزام کنیم. بیشتر اجرام منظومه شمسی در منطقهای بیرون از کمربند حیات قرار گرفتهاند؛ کمربند حیات منطقهای از منظومه شمسی است که بهدلیل فاصله مناسب با
خورشید، دمای متعادلی دارد و آب در آنجا میتواند به شکل مایع باقی بماند، ازاینرو حیات در این مناطق میتواند تشکیل و تداوم یابد. زمین و مریخ در کمربند حیات قرار دارند.
یکی از مهمترین رازهای تاریخ علم، زندگی و حیات است. بهراستی حیات از کِی و چگونه آغاز شده است؟ آیا حیات فقط در زمین ما وجود دارد؟ یا در جای دیگری از منظومه شمسی بیکران ما نیز نشانههایی از حیات هست؟ در دیگر بخشهای کهکشان ما چطور؟ مهمتر از همه اینکه آیا اگر در جایی دیگر حیات وجود داشته باشد، آن حیات نیز مانند حیاتِ زمینی، مبتنیبر کربن و اسیدهای آمینه است یا احتمالا حیات بر سنگِبنای دیگری چیده شده است؟ و از آن مهمتر اینکه آیا انواع گونههای زندهای که ممکن است در جایی دیگر بیابیم، از انواع ساده موجودات زنده هستند یا اینکه احتمالا بین آنها گونههای هوشمند نیز یافت میشود؟ این پرسشها بسیار مهم هستند، اما باوجود اهمیتشان، پاسخ بسیاری از آنها همچنان نامعلوم مانده است.
واقعیت این است که بشر همیشه از اینکه در بیکرانگی کیهان تنها باشد، احساس دلتنگی میکرد و بدون اینکه دلیل یا شاهدی داشته باشد، سیارات دیگر را زیستگاه انواع موجودات میپنداشت. افسانهها و اسطورههای بسیاری از فرهنگها انباشته از چنین تصوراتی است. شاید محبوبیت مریخ بین مردمان گذشته، از چنین گمانی ناشی شده باشد. جالب آنکه پس از اختراع تلسکوپ، بسیاری تلاش میکردند از پشت تلسکوپ به جستوجوی نشانهای از انسانهای فضایی بپردازند. برخی که مریخ را با تلسکوپ بررسی میکردند، شیارهایی در سطح مریخ دیدند که از قطبها شروع میشد و تا استوای مریخ ادامه داشت. آنها این شیارها را کانالهای دستساز موجودات هوشمند مریخی میپنداشتند که برای تأمین آب آنها را حفر کردهاند، درحالیکه این کانالها به شکل طبیعی و بدون دخالت هیچ موجود هوشمندی ایجاد شده بود، حتی برخی لکههای سیاهی را که در سطح ماه میدیدند، به پرواز دستهجمعی پرندگان در ماه نسبت میدادند.
هرچند امروزه مشخص شده است این تصورات خامدستانه، اشتباه است، اما بشر هنوز امیدش را برای یافتن انواع حیات در دیگر مکانهای کیهان از دست نداده است، ولی البته اینبار بهجای تکیه بر خیال و تصور، دست به دامن علم و دانش شده است. حتی در یکی دو دهه اخیر، یک رشته علمی، ویژه یافتن و بررسی ویژگیهای حیات فرازمینی پدید آمده است. اخترزیستشناسی، نام یک رشته پژوهشی خاص در زیستشناسی است که به بررسی امکان حیات فرازمینی میپردازد. اخترزیستشناسان به بررسی خاستگاه، تکامل و پراکنش حیات در کیهان میپردازند. در می1998، سازمان ناسا در مرکز تحقیقات «ایمز» (Ames) انستیتوی آستروبیولوژی را بنیانگذاری کرد و بهاینترتیب رشته اخترزیستشناسی پدید آمد، البته باید در نظر داشت که اخترزیستشناسی، حوزه تحقیق بسیار وسیعی است و در حقیقت تلفیقی از چندین حوزه علمی است. کاوش حیات برونزمینی و بررسی دیگر سیارات منظومه شمسی و قمرهایشان از منظر زیستشناسی، وضعیت جسمی فضانوردان در بیرون از زمین و نیز پیبردن به اینکه حیات روی زمین از کجا منشأ گرفته است، ازجمله موضوعهای پژوهشی اخترزیستشناسی است. توجه ویژه به معمای مهم و البته دشوار و
پیچیده«بودن» یا «نبودن» گونهای از زندگی در بیرون از کره زمین و اینکه اگر پاسخ مثبت باشد، چگونه و با چه روشهایی میتوان به جستوجوی آن پرداخت، از مهمترین شاخههای پژوهش در اخترزیستشناسی است. دانش اخترزیستشناسی به ما امکان میدهد یافتههای مربوط به اخترشناسی و زیستشناسی را در کنار هم بررسی کنیم. مأموریتهای مریخنوردها را میتوان یک نمونه عالی از دستاوردهای اخترزیستشناسی محسوب کرد که توانستند دادههای بسیاری در مورد وضعیت محیطی حاکم بر مریخ به زمین مخابره کنند. در مورد چگونگی پدیدآمدن حیات در زمین، نظریههای بسیاری وجود دارد، اما یکی از این فرضیههای جالب «پان اسپرمیا» نام دارد. این فرضیه ادعا میکند اولینبار، شهابسنگها، بذرهای حیات را از فضا و دیگر سیارات به زمین آوردهاند. یکی دیگر از وظایف اخترزیستشناسی بررسی این موضوع است. ایده امکان تشکیل حیات روی زمین پس از ورود مولکولهای آلی از آنسوی فضا بسیار جالبِ توجه است. تجزیه و تحلیل قطعات بهدستآمده از شهابسنگهای کربندار این نظر را اثبات میکند که برخی مولکولهای آلی پیشرفته، مانند آمینواسیدها، در محیط بیرون از کرهزمین تشکیل شدهاند. طبق
مشاهدات نجومی، این مولکولهای آلی بسیار پیش از آنکه منظومه شمسی تشکیل شود، درون اجرام فضایی کوچکتر مثل سیارکها و دنبالهدارها بهوجود آمدهاند. با وجود دمای زیاد سیارات در زمان شکلگیری آنها، مولکولهای مهم سازنده حیات نمیتوانستند در آن وضعیت پدید آیند یا از آن وضعیت دشوار، جان سالم بهدر ببرند، پس این مولکولهای مهم یا بعدها در اتمسفر سردشده آنها متولد شدهاند یا سیارکها، شهابسنگها و غبارهایِ بینسیارهای، این مولکولها را به زمین آوردهاند. با توجه به امکانات بسیاری که گسترش فناوری در اختیار بشر قرار داده است، امروزه بشر میتواند بسیاری از مناطق کیهان را برای یافتن نشانههایی از حیات جستوجو کند، بااینهمه هنوز هم درحالحاضر منظومه شمسی جدیترین حوزه کاوش برای حیات فرازمینی است، دلیل آن هم فاصله نسبتاً نزدیک ما با این سیارات است که میتوانیم با شیوههای کنونی کاوش در فضا، نمونههایی از این سیارات را به زمین آورده یا آزمایشگاههای سیار خود را به آنجا اعزام کنیم. بیشتر اجرام منظومه شمسی در منطقهای بیرون از کمربند حیات قرار گرفتهاند؛ کمربند حیات منطقهای از منظومه شمسی است که بهدلیل فاصله مناسب با
خورشید، دمای متعادلی دارد و آب در آنجا میتواند به شکل مایع باقی بماند، ازاینرو حیات در این مناطق میتواند تشکیل و تداوم یابد. زمین و مریخ در کمربند حیات قرار دارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.