|

نمک‌زدایی آب و تولید برق از طریق خورشید

علی رودک . کارشناس‌ارشد مهندسی سیستم‌های انرژی

چندی پیش «وزارت نیرو» اعلام کرد تمام استان‌های کشور سال آبی پرتنشی را در پیش خواهند داشت و ممکن است در تابستانِ امسال با کمبود برق نیز مواجه شوند. واقعیت آن است که ایران هم‌اکنون در مواجهه با یک خشک‌سالی بلندمدت قرار دارد. در گذشته‌های دور، مهاجرتِ دسته‌جمعی به یک سرزمینِ تازه چاره چنین مشکلی بود اما در دوران جدید، این کار محال است. پس چه باید کرد؟ در گذشته قدرت انسان در تطبیق‌پذیری با محیط محدود بود، اما حالا به لطف وجود دانش و فناوری‌های مدرن این قدرت شکل نامحدودی پیدا کرده است. مسئله این است که آب درحال تبدیل‌شدن به کالایی کمیاب است. با کاهش سطح بارش‌ها، بسیاری از رودخانه‌های کشور از بین ‌رفته‌اند به‌طوری‌که تنها از وجود پل‌ها می‌توان فهمید در آن مکان زمانی رودی جاری بوده است.
حتی دریاچه‌ای با عظمتِ دریاچه ارومیه حالا در کمایی است که بی‌برگشت می‌نماید. پربیراه نیست اگر بگوییم هرسال از حجم درس «جغرافیا» کاسته و بر حجم «تاریخ» افزوده می‌شود! حدود دوسوم از منابع آب زیرزمینی این سرزمین، به‌دلیل وجود حدود 650 هزار حلقه چاه غیرمجاز و شیوه غلط کشاورزی، ازبین‌رفته‌اند و با همین روند، ایران در یک دهه آینده خشک‌تر از برخی سرزمین‌های بسیار خشک آفریقایی خواهد شد. پیش‌تر بر راهکارهایی مانند مهار آب‌های سطحی از طریق سدسازی تأکید می‌شد اما حالا بر همگان مسلم است «از کفِ دستی که مو ندارد، نمی‌توان مویی کَند!» در میانه این همه درِ بسته، آیا روزنه امیدی هویداست؟ آیا رحمت الهی، که نام دیگر باران و برف در ادبیات ماست، حقیقتا درحال کاهش است و باید به شکوه از پروردگار روی آورد یا می‌توان چشم‌ها را شُست و جور دیگر دید؟ اگرچه مشکل در جغرافیای ایران است اما راه‌حل نیز در همان‌جاست! ایران از جنوب به حجم پایان‌ناپذیری آبِ شور دسترسی دارد که ظاهرا دوای هیچ دردی نیست. از طرف دیگر، بخش بزرگی از این سرزمین تقریبا در تمام طولِ سال زیر تابش شدید خورشید قرار دارد. خورشیدی که در فرهنگ و ادبیات ما هرگز رحمت الهی به حساب نیامده است! حالا شما قضاوت کنید؛ آیا درست است که در قرن بیست‌ویکم، مردمان سرزمینی که آبِ شور و تابش آفتاب را به‌شکل نامحدود دراختیار دارند، از خشک‌سالی بنالند و به درگاه باری‌تعالی شکایت کنند؟ اخیرا آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) در مقاله کوتاهی به تشریح نتایج یک مطالعه‌ درخصوص استفاده از انرژی خورشیدی به منظور شیرین‌سازی آبِ شور و تولید همزمان برق و بخارِ دمابالا (قابل مصرف در برخی فرایندهای صنعتی) پرداخته است. در این مقاله آمده است: «بسیاری از کشورها و مناطقی که بیشترین ساعات تابش خورشیدی را در سال دارند، از کمبود منابع آبِ شیرین رنج می‌برند. پروژه «سازگارسازی توان خورشیدی و سیستم‌های شیمیایی انرژی» (SolarPACES IA) می‌کوشد با تجمیع امتیازات بخار دما بالا و برقِ حاصل از مجتمع‌های «توان خورشیدی متمرکز» یا (CSP)به تصفیه فاضلاب و حرکت‌بخشی به فرایندهای نمک‌زدایی از آبِ دریا بپردازد. با استفاده از بخار خروجی از مجتمع‌های CSP، نه‌تنها می‌توان بهره‌وری کلی از انرژی را بهبود داد بلکه می‌توان به شکل مؤثری از انتشار گازهای گلخانه‌ای در جو جلوگیری کرد. با وجود برخی محدودیت‌ها، تخمین زده شده که می‌توان در مجموع نوارهای ساحلی مصر، دریای سرخ و خلیج‌فارس 10.4 گیگاوات برق تولید و روزانه از 8.3 میلیون مترمکعب آب نمک‌زدایی کرد». (این میزان برق، معادل تولید برق 10 نیروگاه به بزرگی نیروگاه اتمی بوشهر است. همچنین سرانه مصرف آب در بخش خانگی در ایران حدود 200 لیتر در روز است، پس این میزان نمک‌زدایی از آب می‌تواند تأمین‌کننده مصارف خانگی 41.5 میلیون ایرانی باشد؛ یعنی نیمی از جمعیت فعلی ایران!) حالا تصور کنید اگر در استانی مانند سیستان‌وبلوچستان یا کرمان، آبِ شیرین به‌وفور موجود باشد و برقِ ارزان هم در دسترس، علاوه بر ارتقای کیفیت زندگی مردم، آیا نمی‌توان این استان‌ها را به قطب‌های تولید محصولات کشاورزی گلخانه‌ای تبدیل کرد؟ مگر برای راه‌اندازی یک گلخانه به چه چیزِ دیگر نیاز است؟ به عبارت بهتر، با یک برنامه‌ریزی و همکاری بینِ‌بخشی در دولت و نیز بین دولت و ملت می‌توان چهره چنین استان‌هایی را تغییر داد و محرومیت را از آنان زدود. با وجود چنین پتانسیلی، آیا شکوه از جغرافیای ایران هنوز هم عملی منطقی است؟

چندی پیش «وزارت نیرو» اعلام کرد تمام استان‌های کشور سال آبی پرتنشی را در پیش خواهند داشت و ممکن است در تابستانِ امسال با کمبود برق نیز مواجه شوند. واقعیت آن است که ایران هم‌اکنون در مواجهه با یک خشک‌سالی بلندمدت قرار دارد. در گذشته‌های دور، مهاجرتِ دسته‌جمعی به یک سرزمینِ تازه چاره چنین مشکلی بود اما در دوران جدید، این کار محال است. پس چه باید کرد؟ در گذشته قدرت انسان در تطبیق‌پذیری با محیط محدود بود، اما حالا به لطف وجود دانش و فناوری‌های مدرن این قدرت شکل نامحدودی پیدا کرده است. مسئله این است که آب درحال تبدیل‌شدن به کالایی کمیاب است. با کاهش سطح بارش‌ها، بسیاری از رودخانه‌های کشور از بین ‌رفته‌اند به‌طوری‌که تنها از وجود پل‌ها می‌توان فهمید در آن مکان زمانی رودی جاری بوده است.
حتی دریاچه‌ای با عظمتِ دریاچه ارومیه حالا در کمایی است که بی‌برگشت می‌نماید. پربیراه نیست اگر بگوییم هرسال از حجم درس «جغرافیا» کاسته و بر حجم «تاریخ» افزوده می‌شود! حدود دوسوم از منابع آب زیرزمینی این سرزمین، به‌دلیل وجود حدود 650 هزار حلقه چاه غیرمجاز و شیوه غلط کشاورزی، ازبین‌رفته‌اند و با همین روند، ایران در یک دهه آینده خشک‌تر از برخی سرزمین‌های بسیار خشک آفریقایی خواهد شد. پیش‌تر بر راهکارهایی مانند مهار آب‌های سطحی از طریق سدسازی تأکید می‌شد اما حالا بر همگان مسلم است «از کفِ دستی که مو ندارد، نمی‌توان مویی کَند!» در میانه این همه درِ بسته، آیا روزنه امیدی هویداست؟ آیا رحمت الهی، که نام دیگر باران و برف در ادبیات ماست، حقیقتا درحال کاهش است و باید به شکوه از پروردگار روی آورد یا می‌توان چشم‌ها را شُست و جور دیگر دید؟ اگرچه مشکل در جغرافیای ایران است اما راه‌حل نیز در همان‌جاست! ایران از جنوب به حجم پایان‌ناپذیری آبِ شور دسترسی دارد که ظاهرا دوای هیچ دردی نیست. از طرف دیگر، بخش بزرگی از این سرزمین تقریبا در تمام طولِ سال زیر تابش شدید خورشید قرار دارد. خورشیدی که در فرهنگ و ادبیات ما هرگز رحمت الهی به حساب نیامده است! حالا شما قضاوت کنید؛ آیا درست است که در قرن بیست‌ویکم، مردمان سرزمینی که آبِ شور و تابش آفتاب را به‌شکل نامحدود دراختیار دارند، از خشک‌سالی بنالند و به درگاه باری‌تعالی شکایت کنند؟ اخیرا آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) در مقاله کوتاهی به تشریح نتایج یک مطالعه‌ درخصوص استفاده از انرژی خورشیدی به منظور شیرین‌سازی آبِ شور و تولید همزمان برق و بخارِ دمابالا (قابل مصرف در برخی فرایندهای صنعتی) پرداخته است. در این مقاله آمده است: «بسیاری از کشورها و مناطقی که بیشترین ساعات تابش خورشیدی را در سال دارند، از کمبود منابع آبِ شیرین رنج می‌برند. پروژه «سازگارسازی توان خورشیدی و سیستم‌های شیمیایی انرژی» (SolarPACES IA) می‌کوشد با تجمیع امتیازات بخار دما بالا و برقِ حاصل از مجتمع‌های «توان خورشیدی متمرکز» یا (CSP)به تصفیه فاضلاب و حرکت‌بخشی به فرایندهای نمک‌زدایی از آبِ دریا بپردازد. با استفاده از بخار خروجی از مجتمع‌های CSP، نه‌تنها می‌توان بهره‌وری کلی از انرژی را بهبود داد بلکه می‌توان به شکل مؤثری از انتشار گازهای گلخانه‌ای در جو جلوگیری کرد. با وجود برخی محدودیت‌ها، تخمین زده شده که می‌توان در مجموع نوارهای ساحلی مصر، دریای سرخ و خلیج‌فارس 10.4 گیگاوات برق تولید و روزانه از 8.3 میلیون مترمکعب آب نمک‌زدایی کرد». (این میزان برق، معادل تولید برق 10 نیروگاه به بزرگی نیروگاه اتمی بوشهر است. همچنین سرانه مصرف آب در بخش خانگی در ایران حدود 200 لیتر در روز است، پس این میزان نمک‌زدایی از آب می‌تواند تأمین‌کننده مصارف خانگی 41.5 میلیون ایرانی باشد؛ یعنی نیمی از جمعیت فعلی ایران!) حالا تصور کنید اگر در استانی مانند سیستان‌وبلوچستان یا کرمان، آبِ شیرین به‌وفور موجود باشد و برقِ ارزان هم در دسترس، علاوه بر ارتقای کیفیت زندگی مردم، آیا نمی‌توان این استان‌ها را به قطب‌های تولید محصولات کشاورزی گلخانه‌ای تبدیل کرد؟ مگر برای راه‌اندازی یک گلخانه به چه چیزِ دیگر نیاز است؟ به عبارت بهتر، با یک برنامه‌ریزی و همکاری بینِ‌بخشی در دولت و نیز بین دولت و ملت می‌توان چهره چنین استان‌هایی را تغییر داد و محرومیت را از آنان زدود. با وجود چنین پتانسیلی، آیا شکوه از جغرافیای ایران هنوز هم عملی منطقی است؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.