|

علیرضا نادری در سمینار «نمایش‌نامه‌نویسی»:

مشکل ما از زبان آغاز می‌شود

بهناز شیربانی: سالنی با یک میز بزرگ و صندلی‌های چیده‌شده در اطراف آن با میکروفون‌هایی که برای حضار یکی‌یکی روشن می‌شد و تخت وایت‌بردی که پیش از شروع نشست به سالن آورده شده بود. سمینار «نمایش‌نامه‌نویسی و توسعه» که 14 اردیبهشت ماه، به مناسبت روز جهانی تئاتر با حضور علیرضا نادری و فرهاد مهندس‌پور در سالن امیرخانی خانه هنرمندان ایران برگزار شد، بیش از هرچیز شبیه به کلاس درس بود. در این نشست فرهاد مهندس‌پور از لزوم توجه به واقعیت‌ها سخن گفت. از مرور نمایش‌نامه‌های مطرح و اثر‌گذار دنیا سخن گفت و اینکه طبعا تئاتر چیزی است غیرقابل بیان و اگر بتوان آن را با زبان بیان کرد، دیگر نیازی به تئاتر حس نمی‌شود، اما نادری از زاویه دیگری به موضوع مورد بحث اشاره کرد. فرهاد مهندس‌پور در این نشست با اشاره به موضوع مورد بحث، گفت: «حتما از این دست جملات زیاد شنیده‌ایم که تئاتر به توسعه روابط اجتماعی می‌انجامد یا تئاتر ارتقای فرهنگ عمومی را در پی دارد و... . جملات خوبی که شاید با بیان‌کردنشان چیزی ناممکن می‌شود و آن‌قدر کلی و مبهم هستند و آن‌قدر در این فضای مبهم با هم گفت‌وگو می‌کنیم که واقعیتی که ما در آن زندگی می‌کنیم، نا ممکن می‌شود».
او ادامه داد: «کاری که سیاست‌مداران یا دولتمردان انجام می‌دهند این است که گویی با مسائل آشنا هستند و کلید حل مسائل را هم دارند و این کاملا درست است، اما اینکه مسئله‌ای وجود دارد، زمانی قابل قبول است که با آن مسئله به شکل یک مفهوم برخورد شود. در سال‌های اخیر بخش قابل توجهی از رسانه‌ها، نگران این هستند که در ایران دموکراسی هست یا نه؟ اما جالب است که به دموکراسی به شکل یک مفهوم سیاسی نگاه می‌کنند. گویا فراموش می‌کنند دموکراسی یک مفهوم انسانی است. اتفاقی که در نمایش‌نامه‌های ایرانی هم گاهی رخ می‌دهد، این است که با کاراکترها به شکل یک موضوع برخورد می‌شود.»
او ادامه داد: «نمایش‌نامه‌نویس هم درگیر اتفاقاتی است. به‌صورت مشخص بخشی از اتفاقات جامعه نباید گفته شود و همیشه نباید در مورد قشر خاصی در جامعه صحبت شود. این امتناع یک جور امنتاع اجتماعی هم هست و دایره‌ای که نمایش‌نامه‌نویس می‌تواند روی آن مانور دهد، بسته‌تر می‌شود». علیرضا نادری، نمایش‌نامه‌نویس و کارگردان باسابقه تئاتر نیز در ادامه این بحث گفت: «به نظر من همه پذیرفتیم که در یک بن‌بست هستیم. مشکل ما از زبان آغاز می‌شود، زبان با شنیدن سروکار دارد. تصور می‌کنم مهم‌ترین بخش، ترس نوشتن نویسنده است؛ ترس از فکرکردن. من یک طرز فکر پیدا کردم. این را همه شما دارید و من کوشش می‌کنم به یاد شما بیاورم. زبان یک نهاد است و این نهاد در حرکت است. در پایان دوران‌هایی، زبان به حرف تبدیل می‌شود». نادری افزود: «زبانی که من از آن حرف می‌زنم، زبان مادری است. همه ما آن را می‌دانیم، اما فراموش کردیم. فقط کافی است آن را به یاد بیاوریم. بدون داوری و تنها با یادآوری. امروز برگشت به زبان مادری ضرورتی از نان شب واجب‌تر است».
در بخش دیگری از این نشست، علیرضا نادری در پاسخ به این پرسش که در حال حاضر با پیشرفت تکنولوژی و زبانی که در جوان‌ها رایج شده است، چطور می‌توان به زبان مادری بازگشت؟ گفت: «همین که بپذیریم مشکل ما از زبان است، کافی است. برگشتی در کار نیست درحقیقت «چه» گفتن در مقابل هر کلمه است. درحقیقت رد یا قبول‌کردن هر ایده‌ای‌، خیلی ساده و فهم آن سخت است. باید کمی به تکست‌ها مراجعه کنیم، با رعایت اینکه در مقابل هر کلمه «چه» بگذاریم، آرام‌آرام کلمات شکوفا می‌شود».
در ادامه این نشست، مهندس‌پور در پاسخ به این پرسش که راه رسیدن به توسعه چیست؟ گفت: «چطور یک وضعیت بیمار بهبودنیافته را توسعه بدهیم؟ دراین‌میان، موانعی وجود دارد. بخشی از این موانع، تاریخی هستند و برخی دیگر برگرفته از رفتارهای ماست. به‌طور مشخص باید گفت مشکلات از چه قرار هستند؟ فکر نمی‌کنم هیچ آدم عاقلی بتواند برای توسعه نسخه بپیچد، بلکه اگر خیلی عاقل باشد، باید بگویید چه‌کار نباید کرد؟ ولی مگر ما حوصله داریم؟ برای همین است که هرگز به جلو نمی‌رویم. این مشکلات باید شمرده شوند و روی آنها پافشاری کنیم».
او در بخش دیگری از صحبت‌هایش با اشاره به دو نمایش‌نامه «پچپچه‌های پشت خط» و «کو کوی کبوتران حرم» نوشته علیرضا نادری گفت: «درباره این دو نمایش‌نامه صحبت می‌کنم که هم چاپ شده‌ و به صحنه رفته‌اند و هم نویسنده آنها اینجا حاضر است. به‌عنوان مثال «کو کوی کبوتران حرم» فاقد یک ویژگی‌هایی است. با خود فکر کنیم آنها از چه قراراند؟ می‌توانید متوجه شوید داستان در «کوکوی کبوتران حرم»چه هست؟ اینکه تنها 12 زن به زیارت می‌روند؟ کدام نمایش‌نامه‌نویس با چنین چیزی که گفتم، نمایش‌نامه می‌نویسد؟ اما چیزی فراتر از اینها وجود دارد. نمی‌توانیم منکر این شویم که در این داستان، شخصیت‌ها زندگی می‌کنند. اما چیزی که به آن می‌گوییم زندگی، داستان‌بردار نیست. نمی‌توانم به زبان برای شما بگویم چه‌کار می‌کنند. آن‌قدر جزئیات در این نمایش‌نامه وجود دارد که نمی‌توانم بگویم داستان از چه قرار است. به من بگویید در کدام نمایش‌نامه فارسی، چنین ویژگی‌ای وجود دارد؟ تعدادشان بسیار اندک است. تئاتر یک احتمال غیرقابل بیان است. اگر چیزی درون زبان می‌آید، بخشی از زیستی است که به‌وجود می‌آید و من نمی‌توانم بیان کنم».
نادری نیز در پایان با تأکید بر فهم درست زبان گفت: «موکول‌کردن این امور به آینده با جملات تأسف‌باری که این اتفاق نیاز به تعمق زیادی دارد، به این معنی است که هرگز اتفاق نمی‌افتد. مدام فرصت‌ها را از دست می‌دهیم. باید کوشش کنیم خاطره‌ای از خود به جا بگذاریم که یک نمایش‌نامه‌نویس امروز داشت درباره امروزش فکر می‌کرد یا به معنی دقیق‌تر، درباره هزاره‌اش فکر می‌کرد. در حقیقت، چیزی که ما با آن صحبت می‌کنیم، فالش است و من تنها کمک می‌کنم که زبان مادری را به‌خاطر بیاوریم».

بهناز شیربانی: سالنی با یک میز بزرگ و صندلی‌های چیده‌شده در اطراف آن با میکروفون‌هایی که برای حضار یکی‌یکی روشن می‌شد و تخت وایت‌بردی که پیش از شروع نشست به سالن آورده شده بود. سمینار «نمایش‌نامه‌نویسی و توسعه» که 14 اردیبهشت ماه، به مناسبت روز جهانی تئاتر با حضور علیرضا نادری و فرهاد مهندس‌پور در سالن امیرخانی خانه هنرمندان ایران برگزار شد، بیش از هرچیز شبیه به کلاس درس بود. در این نشست فرهاد مهندس‌پور از لزوم توجه به واقعیت‌ها سخن گفت. از مرور نمایش‌نامه‌های مطرح و اثر‌گذار دنیا سخن گفت و اینکه طبعا تئاتر چیزی است غیرقابل بیان و اگر بتوان آن را با زبان بیان کرد، دیگر نیازی به تئاتر حس نمی‌شود، اما نادری از زاویه دیگری به موضوع مورد بحث اشاره کرد. فرهاد مهندس‌پور در این نشست با اشاره به موضوع مورد بحث، گفت: «حتما از این دست جملات زیاد شنیده‌ایم که تئاتر به توسعه روابط اجتماعی می‌انجامد یا تئاتر ارتقای فرهنگ عمومی را در پی دارد و... . جملات خوبی که شاید با بیان‌کردنشان چیزی ناممکن می‌شود و آن‌قدر کلی و مبهم هستند و آن‌قدر در این فضای مبهم با هم گفت‌وگو می‌کنیم که واقعیتی که ما در آن زندگی می‌کنیم، نا ممکن می‌شود».
او ادامه داد: «کاری که سیاست‌مداران یا دولتمردان انجام می‌دهند این است که گویی با مسائل آشنا هستند و کلید حل مسائل را هم دارند و این کاملا درست است، اما اینکه مسئله‌ای وجود دارد، زمانی قابل قبول است که با آن مسئله به شکل یک مفهوم برخورد شود. در سال‌های اخیر بخش قابل توجهی از رسانه‌ها، نگران این هستند که در ایران دموکراسی هست یا نه؟ اما جالب است که به دموکراسی به شکل یک مفهوم سیاسی نگاه می‌کنند. گویا فراموش می‌کنند دموکراسی یک مفهوم انسانی است. اتفاقی که در نمایش‌نامه‌های ایرانی هم گاهی رخ می‌دهد، این است که با کاراکترها به شکل یک موضوع برخورد می‌شود.»
او ادامه داد: «نمایش‌نامه‌نویس هم درگیر اتفاقاتی است. به‌صورت مشخص بخشی از اتفاقات جامعه نباید گفته شود و همیشه نباید در مورد قشر خاصی در جامعه صحبت شود. این امتناع یک جور امنتاع اجتماعی هم هست و دایره‌ای که نمایش‌نامه‌نویس می‌تواند روی آن مانور دهد، بسته‌تر می‌شود». علیرضا نادری، نمایش‌نامه‌نویس و کارگردان باسابقه تئاتر نیز در ادامه این بحث گفت: «به نظر من همه پذیرفتیم که در یک بن‌بست هستیم. مشکل ما از زبان آغاز می‌شود، زبان با شنیدن سروکار دارد. تصور می‌کنم مهم‌ترین بخش، ترس نوشتن نویسنده است؛ ترس از فکرکردن. من یک طرز فکر پیدا کردم. این را همه شما دارید و من کوشش می‌کنم به یاد شما بیاورم. زبان یک نهاد است و این نهاد در حرکت است. در پایان دوران‌هایی، زبان به حرف تبدیل می‌شود». نادری افزود: «زبانی که من از آن حرف می‌زنم، زبان مادری است. همه ما آن را می‌دانیم، اما فراموش کردیم. فقط کافی است آن را به یاد بیاوریم. بدون داوری و تنها با یادآوری. امروز برگشت به زبان مادری ضرورتی از نان شب واجب‌تر است».
در بخش دیگری از این نشست، علیرضا نادری در پاسخ به این پرسش که در حال حاضر با پیشرفت تکنولوژی و زبانی که در جوان‌ها رایج شده است، چطور می‌توان به زبان مادری بازگشت؟ گفت: «همین که بپذیریم مشکل ما از زبان است، کافی است. برگشتی در کار نیست درحقیقت «چه» گفتن در مقابل هر کلمه است. درحقیقت رد یا قبول‌کردن هر ایده‌ای‌، خیلی ساده و فهم آن سخت است. باید کمی به تکست‌ها مراجعه کنیم، با رعایت اینکه در مقابل هر کلمه «چه» بگذاریم، آرام‌آرام کلمات شکوفا می‌شود».
در ادامه این نشست، مهندس‌پور در پاسخ به این پرسش که راه رسیدن به توسعه چیست؟ گفت: «چطور یک وضعیت بیمار بهبودنیافته را توسعه بدهیم؟ دراین‌میان، موانعی وجود دارد. بخشی از این موانع، تاریخی هستند و برخی دیگر برگرفته از رفتارهای ماست. به‌طور مشخص باید گفت مشکلات از چه قرار هستند؟ فکر نمی‌کنم هیچ آدم عاقلی بتواند برای توسعه نسخه بپیچد، بلکه اگر خیلی عاقل باشد، باید بگویید چه‌کار نباید کرد؟ ولی مگر ما حوصله داریم؟ برای همین است که هرگز به جلو نمی‌رویم. این مشکلات باید شمرده شوند و روی آنها پافشاری کنیم».
او در بخش دیگری از صحبت‌هایش با اشاره به دو نمایش‌نامه «پچپچه‌های پشت خط» و «کو کوی کبوتران حرم» نوشته علیرضا نادری گفت: «درباره این دو نمایش‌نامه صحبت می‌کنم که هم چاپ شده‌ و به صحنه رفته‌اند و هم نویسنده آنها اینجا حاضر است. به‌عنوان مثال «کو کوی کبوتران حرم» فاقد یک ویژگی‌هایی است. با خود فکر کنیم آنها از چه قراراند؟ می‌توانید متوجه شوید داستان در «کوکوی کبوتران حرم»چه هست؟ اینکه تنها 12 زن به زیارت می‌روند؟ کدام نمایش‌نامه‌نویس با چنین چیزی که گفتم، نمایش‌نامه می‌نویسد؟ اما چیزی فراتر از اینها وجود دارد. نمی‌توانیم منکر این شویم که در این داستان، شخصیت‌ها زندگی می‌کنند. اما چیزی که به آن می‌گوییم زندگی، داستان‌بردار نیست. نمی‌توانم به زبان برای شما بگویم چه‌کار می‌کنند. آن‌قدر جزئیات در این نمایش‌نامه وجود دارد که نمی‌توانم بگویم داستان از چه قرار است. به من بگویید در کدام نمایش‌نامه فارسی، چنین ویژگی‌ای وجود دارد؟ تعدادشان بسیار اندک است. تئاتر یک احتمال غیرقابل بیان است. اگر چیزی درون زبان می‌آید، بخشی از زیستی است که به‌وجود می‌آید و من نمی‌توانم بیان کنم».
نادری نیز در پایان با تأکید بر فهم درست زبان گفت: «موکول‌کردن این امور به آینده با جملات تأسف‌باری که این اتفاق نیاز به تعمق زیادی دارد، به این معنی است که هرگز اتفاق نمی‌افتد. مدام فرصت‌ها را از دست می‌دهیم. باید کوشش کنیم خاطره‌ای از خود به جا بگذاریم که یک نمایش‌نامه‌نویس امروز داشت درباره امروزش فکر می‌کرد یا به معنی دقیق‌تر، درباره هزاره‌اش فکر می‌کرد. در حقیقت، چیزی که ما با آن صحبت می‌کنیم، فالش است و من تنها کمک می‌کنم که زبان مادری را به‌خاطر بیاوریم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.