تماشاگران ایرانی و دلتنگی نمایشنامههای خارجی
برخاستن دود از کنده نمایشهای خارجی
ستاره جاوید
مدتهاست جز تکوتوک متنهای معدودی که توسط نویسندگان بنام نوشته شده و توسط کارگردانی به روی صحنه میرود، دیگر شاهد رخنمایی متون داخلی و عرضاندام نویسندگان وطنی در حد بضاعت تئاتری و این ظرفیت خلاقه نیستیم.
اینکه اقبال کارگردانان ایرانی برای به روی صحنهبردن نمایشنامههای خارجی و بعضا شهیر چه به دلیل شهرت متن و کیفیت نوشته یا شهرت نویسنده آن، نشان از تفکر بینالمللی خالقان آثار تئاتری است و بر گستره دید آنان صحه میگذارد، نشانه خوبی است، اما همین اقبال که رو به افراط میرود، مخاطبان جدی تئاتر را نگران میکند. در نقد اینکه کارگردانان ایرانی میکوشند نمایشنامههای فاخری از نمایشنامهنویسان شهیر جهانی را به روی صحنه تئاتر تهران ببرند، تأمل روی چند نکته به ظاهر ساده، اما اثرگذار ناگزیر مینماید.
برخی کارشناسان و منتقدان این حوزه معتقدند در وانفسای نبود نویسنده جدی تئاتر است که کارگردانان پرکار حوزه تئاتر که بهجد به این هنر آلودهاند و تئاتر را نه بهمثابه یک شغل که بهمثابه سبک زندگی مینگرند و دغدغه بهرویصحنهبردن یک خوانش تئاتری را دارند، گریزی ندارند جز اینکه به دامان متنهای خارجی و بعضا شهیر ادبیات نمایشی جهان دست بسایند و کشتی علاقه و عشق خود را در این ساحل برانند. برخی دیگر میگویند علاوه بر آنکه تعداد نویسندگان جدی حوزه ادبیات نمایشی رو به افول است، از سوی دیگر پاشنهآشیل این ضعف را هم باید در عدم صدور مجوز به متنهایی جستوجو کرد که با نگاه جدی و منتقدانه، وضعیت اجتماعی ایران امروز را زیر ذرهبین نقد و نمایش بردهاند؛ یعنی آن دسته از متونی که به صورت جدی به ترسیم فضای اجتماعی ایران و ایرانی میپردازند، نمیتوانند از هزارتوی اخذ مجوز سلامت بیرون آیند و نمیتوانند در مسیر اجرا و خوانش تئاتری کارگردانی قابل، به کمال برسند. به موازات تمام این ابراز عقیدهها، فعالان اصلی حوزه تئاتر معتقدند در روند خصوصیسازی تئاتر، به دلیل کاهش بودجه هنری همچون تئاتر که خودِ زندگی است و در مقام هنری
زنده، میتواند یکی از تأثیرگذارترین مدیومها باشد، کارگردانانی که بهجد دغدغه تئاتر دارند، در انتظار بودجههای اندک و ماهها در انتظارمانده دولت نمیمانند و ترجیح میدهند از بودجه شخصی هزینه کرده و خود در خلق نوعی تئاتر خصوصی گامهایی بردارند. آنسوتر نوع دیگری از تئاتر خصوصی در حال تولد و بالندگی است که در سالنهای سینما و در ژانر کمدی- که بیشتر به سوی لمپنیسم- حرکت میکند هم در جریان است و مخاطبان خاص خودش را هم دارد که نه رو به ازدیاد است و نه رو به افول و همین ژانر بهظاهر خصوصی و افراطی در زبان طنز و کمدی، سرنوشت دیگری را برای تئاتر خصوصی رقم زده است.
در مسیر این آزمون و خطاهاست که مخاطبان، تئاترهای کمدیای که در سالنهای سینما به نمایش درمیآیند و داعیه تئاتر خصوصی را دارند، هرگز به سمت تئاترهای فاخر که قدری اندیشه ناب را به مخاطب عرضه میکند، کشیده نخواهند شد و این تئاترهای کمدی سخیف در همین مسیر بهظاهر خصوصیسازی باقی خواهند ماند و درآمد خود را از محل همین کمدی سخیف که اتفاقا مخاطبان ثابت و همیشگی و خاص خود را دارند، کسب خواهند کرد.
تمام این اتفاقات زمانی رخ میدهد که حمایتی که بدنه تئاتری، این مدیوم تأثیرگذار باید به خود ببیند قربانی کجسلیقگی و اعمالنظرهای شخصی شده و صدالبته هدف این نوشته اساسا پرداختن به این مضمون نیست که تئاتر خصوصی خوب است یا بد؟ و اصلا روی صحبت ما آن دسته از تئاترهای خصوصی که در سالنهای سینما اجرا میشوند و مالیات خود را هم میپردازند و درآمد خوبی هم دارند و هیچ وقت هم به سوی تئاتر مفهومگرا و فاخر اقبالی نشان نمیدهند، نیستند که صد البته قصد این نوشته نفی چنین تئاترهایی هم نیست، چراکه جامعه مخاطبان به گریزهایی اینچنینی هم نیاز دارند؛ بلکه سخن از آن دسته تئاترهای خصوصی است که تمام توان و بضاعت مالیشان به گیشه بسته است و هزینه سنگینی هم به سالندار پرداخت میکنند و حرفی برای گفتن دارند، اما در کشوقوس بیبرنامگیها و اعمال سلیقهها، تمام توش و توان خود را معطوف به حفظ بقای خود کرده و اتفاقا در همراهکردن مخاطب با خود خیلی هم موفق عمل کردهاند؛ تئاترهای فاخری که نهفقط یکبار، بلکه هر از گاهی موفق میشوند در این وانفسای اجراهای یکماهه و گاها دوماهه، برای چند سال متوالی و هر سال برای دو ماه به روی صحنه بیایند و
مخاطب را با خود همراه کنند و از دردی بگویند که هر چند ایرانی نیست، اما رنگوبوی انسانیاش آن را از صرف یک متن خارجی خارج میکند و رنگ و لعاب ایرانیزه آن به دل مخاطب مینشیند.
از همه این خلأها و ضعفها که بگذریم و به تئاترهای خصوصی فاخری که بهتدریج سر برمیآورند و قد میکشند، نظری بیفکنیم، بازهم با نوعی دوگانگی دستبهگریبان میشویم و به نوعی دلتنگی میرسیم؛ دلتنگیِ تماشاگر ایرانی برای دیدن یک نمایش کاملا ایرانی با تمام دغدغههای یک ایرانی دهه 90 و تمام نیازهای اجتماعیسیاسی این آدم که در این دهه در تهران زندگی میکند و آلوده است به تمام کاستیها و قوتهای یک زندگی در طبقه متوسط اجتماعی. تماشاگری که مدام با خود میگوید نمایشنامه فاخری از یک نویسنده شهیر قرن 16 میلادی چه سنخیتی میتواند با من قرن 21 داشته باشد و نیازهای مرا در دهه 90 خورشیدی به زبان نمایش روایت کند. کجاست متنی که از من من بگوید و دغدغههای کشورم را روایت کند. آیا واقعا این دود است که از کنده نمایشنامههای خارجی بلند میشود یا اینکه نویسندگان ادبیات نمایشی ایران عطای این هنر را به لقایش بخشیدهاند و کارگردانان پرکار ایرانی پشت متنهای خارجی پنهان شدهاند؟
مدتهاست جز تکوتوک متنهای معدودی که توسط نویسندگان بنام نوشته شده و توسط کارگردانی به روی صحنه میرود، دیگر شاهد رخنمایی متون داخلی و عرضاندام نویسندگان وطنی در حد بضاعت تئاتری و این ظرفیت خلاقه نیستیم.
اینکه اقبال کارگردانان ایرانی برای به روی صحنهبردن نمایشنامههای خارجی و بعضا شهیر چه به دلیل شهرت متن و کیفیت نوشته یا شهرت نویسنده آن، نشان از تفکر بینالمللی خالقان آثار تئاتری است و بر گستره دید آنان صحه میگذارد، نشانه خوبی است، اما همین اقبال که رو به افراط میرود، مخاطبان جدی تئاتر را نگران میکند. در نقد اینکه کارگردانان ایرانی میکوشند نمایشنامههای فاخری از نمایشنامهنویسان شهیر جهانی را به روی صحنه تئاتر تهران ببرند، تأمل روی چند نکته به ظاهر ساده، اما اثرگذار ناگزیر مینماید.
برخی کارشناسان و منتقدان این حوزه معتقدند در وانفسای نبود نویسنده جدی تئاتر است که کارگردانان پرکار حوزه تئاتر که بهجد به این هنر آلودهاند و تئاتر را نه بهمثابه یک شغل که بهمثابه سبک زندگی مینگرند و دغدغه بهرویصحنهبردن یک خوانش تئاتری را دارند، گریزی ندارند جز اینکه به دامان متنهای خارجی و بعضا شهیر ادبیات نمایشی جهان دست بسایند و کشتی علاقه و عشق خود را در این ساحل برانند. برخی دیگر میگویند علاوه بر آنکه تعداد نویسندگان جدی حوزه ادبیات نمایشی رو به افول است، از سوی دیگر پاشنهآشیل این ضعف را هم باید در عدم صدور مجوز به متنهایی جستوجو کرد که با نگاه جدی و منتقدانه، وضعیت اجتماعی ایران امروز را زیر ذرهبین نقد و نمایش بردهاند؛ یعنی آن دسته از متونی که به صورت جدی به ترسیم فضای اجتماعی ایران و ایرانی میپردازند، نمیتوانند از هزارتوی اخذ مجوز سلامت بیرون آیند و نمیتوانند در مسیر اجرا و خوانش تئاتری کارگردانی قابل، به کمال برسند. به موازات تمام این ابراز عقیدهها، فعالان اصلی حوزه تئاتر معتقدند در روند خصوصیسازی تئاتر، به دلیل کاهش بودجه هنری همچون تئاتر که خودِ زندگی است و در مقام هنری
زنده، میتواند یکی از تأثیرگذارترین مدیومها باشد، کارگردانانی که بهجد دغدغه تئاتر دارند، در انتظار بودجههای اندک و ماهها در انتظارمانده دولت نمیمانند و ترجیح میدهند از بودجه شخصی هزینه کرده و خود در خلق نوعی تئاتر خصوصی گامهایی بردارند. آنسوتر نوع دیگری از تئاتر خصوصی در حال تولد و بالندگی است که در سالنهای سینما و در ژانر کمدی- که بیشتر به سوی لمپنیسم- حرکت میکند هم در جریان است و مخاطبان خاص خودش را هم دارد که نه رو به ازدیاد است و نه رو به افول و همین ژانر بهظاهر خصوصی و افراطی در زبان طنز و کمدی، سرنوشت دیگری را برای تئاتر خصوصی رقم زده است.
در مسیر این آزمون و خطاهاست که مخاطبان، تئاترهای کمدیای که در سالنهای سینما به نمایش درمیآیند و داعیه تئاتر خصوصی را دارند، هرگز به سمت تئاترهای فاخر که قدری اندیشه ناب را به مخاطب عرضه میکند، کشیده نخواهند شد و این تئاترهای کمدی سخیف در همین مسیر بهظاهر خصوصیسازی باقی خواهند ماند و درآمد خود را از محل همین کمدی سخیف که اتفاقا مخاطبان ثابت و همیشگی و خاص خود را دارند، کسب خواهند کرد.
تمام این اتفاقات زمانی رخ میدهد که حمایتی که بدنه تئاتری، این مدیوم تأثیرگذار باید به خود ببیند قربانی کجسلیقگی و اعمالنظرهای شخصی شده و صدالبته هدف این نوشته اساسا پرداختن به این مضمون نیست که تئاتر خصوصی خوب است یا بد؟ و اصلا روی صحبت ما آن دسته از تئاترهای خصوصی که در سالنهای سینما اجرا میشوند و مالیات خود را هم میپردازند و درآمد خوبی هم دارند و هیچ وقت هم به سوی تئاتر مفهومگرا و فاخر اقبالی نشان نمیدهند، نیستند که صد البته قصد این نوشته نفی چنین تئاترهایی هم نیست، چراکه جامعه مخاطبان به گریزهایی اینچنینی هم نیاز دارند؛ بلکه سخن از آن دسته تئاترهای خصوصی است که تمام توان و بضاعت مالیشان به گیشه بسته است و هزینه سنگینی هم به سالندار پرداخت میکنند و حرفی برای گفتن دارند، اما در کشوقوس بیبرنامگیها و اعمال سلیقهها، تمام توش و توان خود را معطوف به حفظ بقای خود کرده و اتفاقا در همراهکردن مخاطب با خود خیلی هم موفق عمل کردهاند؛ تئاترهای فاخری که نهفقط یکبار، بلکه هر از گاهی موفق میشوند در این وانفسای اجراهای یکماهه و گاها دوماهه، برای چند سال متوالی و هر سال برای دو ماه به روی صحنه بیایند و
مخاطب را با خود همراه کنند و از دردی بگویند که هر چند ایرانی نیست، اما رنگوبوی انسانیاش آن را از صرف یک متن خارجی خارج میکند و رنگ و لعاب ایرانیزه آن به دل مخاطب مینشیند.
از همه این خلأها و ضعفها که بگذریم و به تئاترهای خصوصی فاخری که بهتدریج سر برمیآورند و قد میکشند، نظری بیفکنیم، بازهم با نوعی دوگانگی دستبهگریبان میشویم و به نوعی دلتنگی میرسیم؛ دلتنگیِ تماشاگر ایرانی برای دیدن یک نمایش کاملا ایرانی با تمام دغدغههای یک ایرانی دهه 90 و تمام نیازهای اجتماعیسیاسی این آدم که در این دهه در تهران زندگی میکند و آلوده است به تمام کاستیها و قوتهای یک زندگی در طبقه متوسط اجتماعی. تماشاگری که مدام با خود میگوید نمایشنامه فاخری از یک نویسنده شهیر قرن 16 میلادی چه سنخیتی میتواند با من قرن 21 داشته باشد و نیازهای مرا در دهه 90 خورشیدی به زبان نمایش روایت کند. کجاست متنی که از من من بگوید و دغدغههای کشورم را روایت کند. آیا واقعا این دود است که از کنده نمایشنامههای خارجی بلند میشود یا اینکه نویسندگان ادبیات نمایشی ایران عطای این هنر را به لقایش بخشیدهاند و کارگردانان پرکار ایرانی پشت متنهای خارجی پنهان شدهاند؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.