جای پای داعش در افغانستان
فریبا پژوه
بیش از دو دهه از سقوط رژیم سیاسی طالبان در افغانستان گذشته، اما هنوز سایه سنگین حضور این گروه بر سرِ همسایه شرقی مستدام است. فعالیت گروه طالبان در افغانستان بیش از اینکه برخاسته از فعالیتهای یک گروه سازماندهیشده باشد، برگرفته از تفکرات عمیق و بنیادی است که ریشه در باورهای سنتی و اعتقادی، میان بخشهای عمدهای از مردم این کشور دارد. بهاینترتیب، ممکن است نمادهای ظاهری بخشی از این تفکر که بیشتر عملگرا هستند، دچار تغییراتی شود، اما نوع نگاه حاکم بر این گروه دستِکم تا امروز، تغییر زیادی نکرده است، هرچند بازتولید و مدرن میشود. اگرچه در ماههای اخیر گروهی تروریستی مانند «داعش» در تلاش بوده بتواند پرچم سیاه خود را جایگزین پر چم طالبان در افغانستان کند، اما شاید بهعلت تفاوتهای ریشهای در اهداف و ترکیب ملیتی این دو گروه افراطی، داعش با وجود تمامی تلاش خود دستِکم تا امروز نتوانسته به همه اهداف خود بهوسیله طالبان در افغانستان، دست یابد. در زمان حکومت «حامد کرزی»، به تناسب نوع تعامل کابل با همسایه جنوبی و رهبران طالبان و توسعه روابط و انعقاد قراردادهای بینالمللی، عملیاتهای انتحاری و خشونتآمیز طالبان در کشور با فرازونشیبهایی همراه بود. امروزه و پس از تشکیل و استقرار حکومت وحدت ملی در افغانستان، به نظر میرسد طالبان با نیمنگاهی به قدرتنمایی داعش در منطقه قصد دارد با فشار و اقدام به خشونت و انجام عملیاتهای انتحاری خونین شهری و انتقال خشونت از جنوب و شرق این کشور به شمال افغانستان، که بیشتر نیروهای خارجی حاضر در افغانستان و نیروهای اردوی ملی -ارتش- را هدف قرار میدهد، با خروج کامل نیروهای خارجی از این کشور، به صحنه بازی در افغانستان بازگردد، هرچند دراینمیان به جد باید به خواستههای کوتاه و بلندمدت قدرتهای خارج از افغانستان، که از طالبان فقط بهعنوان اهرم فشار استفاده میکنند، هم توجه داشت. با نگاهی به نوع مواضع «اشرفغنی»، رئیسجمهور افغانستان، به نظر میرسد، او امروز سعی دارد با گفتوگو با سران طالبان و رهبران کشورهای حامیان آنها، از تعداد عملیاتهای انتحاری و انفجارها در شهرهای مختلف کشورش بکاهد و میزان امنیت در افغانستان را افزایش دهد، اما در چند روز گذشته مذاکرات غیررسمی برخی مقاماتِ بانفوذ و سیاسیِ مستقل افغان و برخی رهبران طالبان در دوحه قطر، به نتیجه نرسیده است. گروه طالبان گفته است پیششرط دولت افغانستان مبنیبر برقراری آتشبس برای آغاز گفتوگوهای مستقیم صلح را نمیپذیرد. در چندروز گذشته، هشت عضو ارشد این گروه، به نمایندگی از دفتر سیاسی طالبان در منطقه ساحلی «الخور» شهر دوحه در نشستی با هیأتی از افغانستان و نمایندگان حزب اسلامی به رهبری «گلبدین حکمتیار» شرکت کردند. یکی از اعضای هیأت طالبان به خبرگزاری رویترز گفته است نمایندگان افغانستان از آنها خواستهاند با برقراری آتشبس توافق کنند، اما به گفته این عضو طالبان، این گروه تا زمان خروج کامل نیروهای خارجی از این کشور، دست از جنگ نخواهد کشید. اگرچه شرکتکنندگان در این نشست در مواردی چون برقراری صلح، جلوگیری از تلفات غیرنظامیان، خروج تمام نیروهای خارجی حاضر در افغانستان در آینده نزدیک، بحث بر سرِ جزئیات قانون اساسی و همینطور انحصارینبودن قدرت در افغانستان اتفاقِ نظر داشتهاند، اما بااینحال، حملات انتحاری در افغانستان در روزهای گذشته همچنان ادامه دارد. شهرها و ولایتهای «فاریاب»، «بدخشان»، «بلخ»، «کابل»، «قندوز» و «جلالآباد» در مناطق مختلف افغانستان در هفتههای گذشته شاهد عملیاتهای انفجاری خونین و فعالیت گسترده نیروهای طالبان بودهاند. با توجه به این مسئله، به نظر میرسد نگرانیها از حضور و فعالیت نظامی داعش در میان مقامات افغانستان اوج گرفته است. چنانچه روز گذشته «حنیف اتمر»، مشاور امنیت ملی رئیسجمهور افغانستان، داعش را «خطری جدی برای منافع امنیت ملی افغانستان» خواند. اتمر به نمایندگان مجلس سنای افغانستان گفت حکومت داعش به گروه تروریستی «القاعده» شبیه است و نهتنها برای منافع افغانستان، بلکه برای تمام کشورهای منطقه، یک خطر جدی محسوب میشود. با توجه به این موضعگیری صریح مشاور امنیت ملی رئیسجمهور افغانستان درباره فعالیت علنی داعش در این کشور، انتظار میرود فعالیت گروه تروریستی این گروه در ماههای پیشِرو به اوج خود برسد. اگر سرانجام پیوند عمیقی میان داعش و گروهای طالب محلی در بخشهای مختلف افغانستان، بهویژه در شمال این کشور ایجاد شود، باید به فعالیت گروههای محلی تندرو در ترکستان، تاجیکستان و ازبکستان نیز توجه داشت. به نظر میرسد، طالبان قصد دارند در ماههای آتی پایگاههای خود را که به خارج از کشور منتقل کرده بودند، دوباره به افغانستان بازگردانند.
بیش از دو دهه از سقوط رژیم سیاسی طالبان در افغانستان گذشته، اما هنوز سایه سنگین حضور این گروه بر سرِ همسایه شرقی مستدام است. فعالیت گروه طالبان در افغانستان بیش از اینکه برخاسته از فعالیتهای یک گروه سازماندهیشده باشد، برگرفته از تفکرات عمیق و بنیادی است که ریشه در باورهای سنتی و اعتقادی، میان بخشهای عمدهای از مردم این کشور دارد. بهاینترتیب، ممکن است نمادهای ظاهری بخشی از این تفکر که بیشتر عملگرا هستند، دچار تغییراتی شود، اما نوع نگاه حاکم بر این گروه دستِکم تا امروز، تغییر زیادی نکرده است، هرچند بازتولید و مدرن میشود. اگرچه در ماههای اخیر گروهی تروریستی مانند «داعش» در تلاش بوده بتواند پرچم سیاه خود را جایگزین پر چم طالبان در افغانستان کند، اما شاید بهعلت تفاوتهای ریشهای در اهداف و ترکیب ملیتی این دو گروه افراطی، داعش با وجود تمامی تلاش خود دستِکم تا امروز نتوانسته به همه اهداف خود بهوسیله طالبان در افغانستان، دست یابد. در زمان حکومت «حامد کرزی»، به تناسب نوع تعامل کابل با همسایه جنوبی و رهبران طالبان و توسعه روابط و انعقاد قراردادهای بینالمللی، عملیاتهای انتحاری و خشونتآمیز طالبان در کشور با فرازونشیبهایی همراه بود. امروزه و پس از تشکیل و استقرار حکومت وحدت ملی در افغانستان، به نظر میرسد طالبان با نیمنگاهی به قدرتنمایی داعش در منطقه قصد دارد با فشار و اقدام به خشونت و انجام عملیاتهای انتحاری خونین شهری و انتقال خشونت از جنوب و شرق این کشور به شمال افغانستان، که بیشتر نیروهای خارجی حاضر در افغانستان و نیروهای اردوی ملی -ارتش- را هدف قرار میدهد، با خروج کامل نیروهای خارجی از این کشور، به صحنه بازی در افغانستان بازگردد، هرچند دراینمیان به جد باید به خواستههای کوتاه و بلندمدت قدرتهای خارج از افغانستان، که از طالبان فقط بهعنوان اهرم فشار استفاده میکنند، هم توجه داشت. با نگاهی به نوع مواضع «اشرفغنی»، رئیسجمهور افغانستان، به نظر میرسد، او امروز سعی دارد با گفتوگو با سران طالبان و رهبران کشورهای حامیان آنها، از تعداد عملیاتهای انتحاری و انفجارها در شهرهای مختلف کشورش بکاهد و میزان امنیت در افغانستان را افزایش دهد، اما در چند روز گذشته مذاکرات غیررسمی برخی مقاماتِ بانفوذ و سیاسیِ مستقل افغان و برخی رهبران طالبان در دوحه قطر، به نتیجه نرسیده است. گروه طالبان گفته است پیششرط دولت افغانستان مبنیبر برقراری آتشبس برای آغاز گفتوگوهای مستقیم صلح را نمیپذیرد. در چندروز گذشته، هشت عضو ارشد این گروه، به نمایندگی از دفتر سیاسی طالبان در منطقه ساحلی «الخور» شهر دوحه در نشستی با هیأتی از افغانستان و نمایندگان حزب اسلامی به رهبری «گلبدین حکمتیار» شرکت کردند. یکی از اعضای هیأت طالبان به خبرگزاری رویترز گفته است نمایندگان افغانستان از آنها خواستهاند با برقراری آتشبس توافق کنند، اما به گفته این عضو طالبان، این گروه تا زمان خروج کامل نیروهای خارجی از این کشور، دست از جنگ نخواهد کشید. اگرچه شرکتکنندگان در این نشست در مواردی چون برقراری صلح، جلوگیری از تلفات غیرنظامیان، خروج تمام نیروهای خارجی حاضر در افغانستان در آینده نزدیک، بحث بر سرِ جزئیات قانون اساسی و همینطور انحصارینبودن قدرت در افغانستان اتفاقِ نظر داشتهاند، اما بااینحال، حملات انتحاری در افغانستان در روزهای گذشته همچنان ادامه دارد. شهرها و ولایتهای «فاریاب»، «بدخشان»، «بلخ»، «کابل»، «قندوز» و «جلالآباد» در مناطق مختلف افغانستان در هفتههای گذشته شاهد عملیاتهای انفجاری خونین و فعالیت گسترده نیروهای طالبان بودهاند. با توجه به این مسئله، به نظر میرسد نگرانیها از حضور و فعالیت نظامی داعش در میان مقامات افغانستان اوج گرفته است. چنانچه روز گذشته «حنیف اتمر»، مشاور امنیت ملی رئیسجمهور افغانستان، داعش را «خطری جدی برای منافع امنیت ملی افغانستان» خواند. اتمر به نمایندگان مجلس سنای افغانستان گفت حکومت داعش به گروه تروریستی «القاعده» شبیه است و نهتنها برای منافع افغانستان، بلکه برای تمام کشورهای منطقه، یک خطر جدی محسوب میشود. با توجه به این موضعگیری صریح مشاور امنیت ملی رئیسجمهور افغانستان درباره فعالیت علنی داعش در این کشور، انتظار میرود فعالیت گروه تروریستی این گروه در ماههای پیشِرو به اوج خود برسد. اگر سرانجام پیوند عمیقی میان داعش و گروهای طالب محلی در بخشهای مختلف افغانستان، بهویژه در شمال این کشور ایجاد شود، باید به فعالیت گروههای محلی تندرو در ترکستان، تاجیکستان و ازبکستان نیز توجه داشت. به نظر میرسد، طالبان قصد دارند در ماههای آتی پایگاههای خود را که به خارج از کشور منتقل کرده بودند، دوباره به افغانستان بازگردانند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.