|

گفت‌وگو با حمید رضا جلایی‌پور

بازگشت به گذشته، افسردگی را درمان نمی‌کند

سعید برآبادی‌: سلامت روانی، افسردگی و .. همه آمارهای متعجب کننده‌ای در ایران دارند.. با دکتر حمیدرضا جلایی‌پور، استاد دانشگاه ، درباره افسردگی و گسترش آن در دنیای امروز گفت‌وگو کردیم.
‌چه رابطه‌ای میان افسردگی و شرایط امروز جامعه ما وجود دارد؟
جامعه ایران به‌شدت مدرن شده و برخی فکر می‌کنند اثرات سوء و بیماری‌های این پروسه است که صرفا به ایجاد عارضه‌هایی چون افسردگی می‌انجامد در حالی که به نظر من، مدرن‌شدن و توسعه ما روندی ناموزون داشته و به همین دلیل علاوه‌بر بیماری‌هایی که ریشه در مدرن‌شدن دارند، از عارضه‌های این توسعه ناهمگون هم بی‌نصیب نمانده‌ایم.
‌با این حساب، برای فرار از افسردگی، بازگشت به سمت سنت بهتر نیست؟
ناپایداری روابط زن و مرد (طلاق پنهان و خیانت) تغییر کرده و امروز زنانه شده است. معتادان الگوی مصرف خود را به سمت مصرفی مهلک‌تر تغییر داده‌اند و جامعه معتادان ما زنانه‌تر شده است. چنین پیامدهایی را برخی از تندروها به غربی‌بودن توسعه مربوط می‌دانند و مدرن‌شدن را غربی‌شدن می‌دانند در حالی که بهتر بود به‌جای چنین برخوردی، تلاش برای حل آسیب‌های اجتماعی، بهداشتی و سیاسی با دانش تجربی و با اقدامات امروزی همراه شود.
‌چطور می‌شود در پس‌زمینه این تلاش، بحران‌هایی چون افسردگی را هم در نظر گرفت؟
حوزه‌های فراوانی شاهد تغییر بوده‌اند؛ آموزش‌عالی، بهداشت، نوسازی در شهرها و نوگرایی در ساعات فراغت مردم با گسترش جدی مواجه شده که تمام این امور به ابعاد مثبت مدرن‌شدن ربط دارد. ما مدرن شده‌ایم اما فقط در یک‌سری شاخص‌ها، در باقی آنها نه‌تنها مدرن نشده‌ایم بلکه از پروسه توسعه عقب افتاده‌ایم. آموزش‌وپرورش پیشرفت کرده اما شفافیت دولت‌ها افزایش نیافته است، نوگرایی در ساختمان‌سازی داریم اما نوسازی سیاسی و فرهنگی‌مان خوب کار نمی‌کند. عقب‌ماندگی در چنین شاخص‌هایی علاوه‌بر ایجاد آسیب‌های اجتماعی مختلف، آسیب‌های روحی و فردی را هم افزایش می‌دهد و افسردگی یکی از آنهاست.
افسردگی از تأثیرات مدرن‌شدن است؟
درهرحال به نظر می‌رسد که ما داریم در بیماری‌های دوران مدرن رکورد می‌زنیم؛ بیماری‌های گوارشی، قلبی و افسردگی. درست شبیه به جوامع مدرن شده‌ایم. از این منظر طبیعی است که مثل این جوامع یک‌سری بیماری‌ها را داشته باشیم و یک‌سری را مثل جذام و فلج اطفال حذف کرده باشیم؛ اما در شاخص افسردگی ظاهرا خیلی جلو رفته‌ایم. فساد هم یکی از بیماری‌های امروزی و به‌اصطلاح مدرن ماست. حاملان فساد در ایران، امروز دیگر کارمندان بازمانده از رژیم پهلوی نیستند. فسادهای عظیم دارد از میان نیروهای متعهد نیرو می‌گیرد زیرا توسعه ما بدقواره و ناموزون است. ساختمان‌های محکم و مدرن می‌سازیم ولی در مدیریت شفاف سازمان‌های خود مشکل داریم. خیلی از افراد در زندگی در چنین جامعه‌ای گیج و سرخورده می‌شوند.
‌راه‌حلی هم برای این نوع بیماری‌ها هست؟
بازگشت به گذشته، افسردگی را درمان نمی‌کند؛ نمی‌توان به خاطر بیماری‌هایی شبیه به افسردگی، جامعه را به گذشته بازگرداند بلکه باید توسعه آن را متوازن و مردمی و بهداشتی و دوستدار محیط‌زیست و کارآمد کنیم. این کار به یک مشارکت عمومی و گسترش عرصه نقد و بررسی امن نیاز دارد که تا رسیدن به آن فاصله داریم. اما به نظرم یک قدم مهم برداشته‌ایم و آن هم عبور از دوران هشت ساله ضدتوسعه دولت نهم و دهم است. دوره قبلی نه به دنبال توسعه متوازن و پایدار بود و نه به دنبال بررسی آسیب‌های آن، بلکه ریشه‌زنی توسعه هدف قرار گرفته بود. تا جایی که شایسته‌سالاری از بین رفت و نخبه‌زدایی جای آن را گرفت. پرونده بورسیه‌های غیرقانونی، جدال میان سنت و مدرنیته نبود بلکه جدال میان طرفداران ضدتوسعه پایدار و طرفداران رشد و تغییرات تحمیلی و گتره‌ای بود. این چالش‌ها انرژی دولت و جامعه مدنی را برای کنترل آسیب‌های اجتماعی و بیماری‌های مدرن می‌گیرد و تعداد آنها از حد نرمال بیشتر می‌شود.
‌با این حساب حتی در افسردگی جامعه هم، فعالیت‌های سیاسی می‌تواند نقش داشته باشد؟
کشور ما از یک طرف دچار توسعه‌های آمرانه و بدقواره بود و در سال‌های اخیر دچار نگاه و اقدامات ضدتوسعه هم شد. در صورتی که راه عبور ما از معضلات، حرکت به سمت توسعه‌ای پایدار، مسئولانه و با کمک جامعه مدنی و شهروندان فعال است. اصلا یادتان باشد خود پدیده انقلاب اسلامی یک خواست عمومی بود که مردم خیلی سریع می‌خواستند به یک توسعه درون‌زا و نه یک توسعه آبکی برسند. در زمان انقلاب این نیروهای ضدتوسعه در حاشیه بودند. خوشبختانه بعد از انتخابات یازدهم، اندک‌اندک در حال فاصله‌گرفتن از این روند ضدتوسعه‌ای هستیم و من امیدوارم که روحانی بتواند دولت را به‌تدریج در مسیر یک دولت توسعه‌گرا (اما توسعه‌ای درون‌زا، پایدار و همه‌جانبه و با مشارکت مردم) قرار دهد تا از این طریق و با کمک جامعه مدنی بهتر بتوان بیماری‌های جامعه مدرن را در ایران کنترل کرد.

سعید برآبادی‌: سلامت روانی، افسردگی و .. همه آمارهای متعجب کننده‌ای در ایران دارند.. با دکتر حمیدرضا جلایی‌پور، استاد دانشگاه ، درباره افسردگی و گسترش آن در دنیای امروز گفت‌وگو کردیم.
‌چه رابطه‌ای میان افسردگی و شرایط امروز جامعه ما وجود دارد؟
جامعه ایران به‌شدت مدرن شده و برخی فکر می‌کنند اثرات سوء و بیماری‌های این پروسه است که صرفا به ایجاد عارضه‌هایی چون افسردگی می‌انجامد در حالی که به نظر من، مدرن‌شدن و توسعه ما روندی ناموزون داشته و به همین دلیل علاوه‌بر بیماری‌هایی که ریشه در مدرن‌شدن دارند، از عارضه‌های این توسعه ناهمگون هم بی‌نصیب نمانده‌ایم.
‌با این حساب، برای فرار از افسردگی، بازگشت به سمت سنت بهتر نیست؟
ناپایداری روابط زن و مرد (طلاق پنهان و خیانت) تغییر کرده و امروز زنانه شده است. معتادان الگوی مصرف خود را به سمت مصرفی مهلک‌تر تغییر داده‌اند و جامعه معتادان ما زنانه‌تر شده است. چنین پیامدهایی را برخی از تندروها به غربی‌بودن توسعه مربوط می‌دانند و مدرن‌شدن را غربی‌شدن می‌دانند در حالی که بهتر بود به‌جای چنین برخوردی، تلاش برای حل آسیب‌های اجتماعی، بهداشتی و سیاسی با دانش تجربی و با اقدامات امروزی همراه شود.
‌چطور می‌شود در پس‌زمینه این تلاش، بحران‌هایی چون افسردگی را هم در نظر گرفت؟
حوزه‌های فراوانی شاهد تغییر بوده‌اند؛ آموزش‌عالی، بهداشت، نوسازی در شهرها و نوگرایی در ساعات فراغت مردم با گسترش جدی مواجه شده که تمام این امور به ابعاد مثبت مدرن‌شدن ربط دارد. ما مدرن شده‌ایم اما فقط در یک‌سری شاخص‌ها، در باقی آنها نه‌تنها مدرن نشده‌ایم بلکه از پروسه توسعه عقب افتاده‌ایم. آموزش‌وپرورش پیشرفت کرده اما شفافیت دولت‌ها افزایش نیافته است، نوگرایی در ساختمان‌سازی داریم اما نوسازی سیاسی و فرهنگی‌مان خوب کار نمی‌کند. عقب‌ماندگی در چنین شاخص‌هایی علاوه‌بر ایجاد آسیب‌های اجتماعی مختلف، آسیب‌های روحی و فردی را هم افزایش می‌دهد و افسردگی یکی از آنهاست.
افسردگی از تأثیرات مدرن‌شدن است؟
درهرحال به نظر می‌رسد که ما داریم در بیماری‌های دوران مدرن رکورد می‌زنیم؛ بیماری‌های گوارشی، قلبی و افسردگی. درست شبیه به جوامع مدرن شده‌ایم. از این منظر طبیعی است که مثل این جوامع یک‌سری بیماری‌ها را داشته باشیم و یک‌سری را مثل جذام و فلج اطفال حذف کرده باشیم؛ اما در شاخص افسردگی ظاهرا خیلی جلو رفته‌ایم. فساد هم یکی از بیماری‌های امروزی و به‌اصطلاح مدرن ماست. حاملان فساد در ایران، امروز دیگر کارمندان بازمانده از رژیم پهلوی نیستند. فسادهای عظیم دارد از میان نیروهای متعهد نیرو می‌گیرد زیرا توسعه ما بدقواره و ناموزون است. ساختمان‌های محکم و مدرن می‌سازیم ولی در مدیریت شفاف سازمان‌های خود مشکل داریم. خیلی از افراد در زندگی در چنین جامعه‌ای گیج و سرخورده می‌شوند.
‌راه‌حلی هم برای این نوع بیماری‌ها هست؟
بازگشت به گذشته، افسردگی را درمان نمی‌کند؛ نمی‌توان به خاطر بیماری‌هایی شبیه به افسردگی، جامعه را به گذشته بازگرداند بلکه باید توسعه آن را متوازن و مردمی و بهداشتی و دوستدار محیط‌زیست و کارآمد کنیم. این کار به یک مشارکت عمومی و گسترش عرصه نقد و بررسی امن نیاز دارد که تا رسیدن به آن فاصله داریم. اما به نظرم یک قدم مهم برداشته‌ایم و آن هم عبور از دوران هشت ساله ضدتوسعه دولت نهم و دهم است. دوره قبلی نه به دنبال توسعه متوازن و پایدار بود و نه به دنبال بررسی آسیب‌های آن، بلکه ریشه‌زنی توسعه هدف قرار گرفته بود. تا جایی که شایسته‌سالاری از بین رفت و نخبه‌زدایی جای آن را گرفت. پرونده بورسیه‌های غیرقانونی، جدال میان سنت و مدرنیته نبود بلکه جدال میان طرفداران ضدتوسعه پایدار و طرفداران رشد و تغییرات تحمیلی و گتره‌ای بود. این چالش‌ها انرژی دولت و جامعه مدنی را برای کنترل آسیب‌های اجتماعی و بیماری‌های مدرن می‌گیرد و تعداد آنها از حد نرمال بیشتر می‌شود.
‌با این حساب حتی در افسردگی جامعه هم، فعالیت‌های سیاسی می‌تواند نقش داشته باشد؟
کشور ما از یک طرف دچار توسعه‌های آمرانه و بدقواره بود و در سال‌های اخیر دچار نگاه و اقدامات ضدتوسعه هم شد. در صورتی که راه عبور ما از معضلات، حرکت به سمت توسعه‌ای پایدار، مسئولانه و با کمک جامعه مدنی و شهروندان فعال است. اصلا یادتان باشد خود پدیده انقلاب اسلامی یک خواست عمومی بود که مردم خیلی سریع می‌خواستند به یک توسعه درون‌زا و نه یک توسعه آبکی برسند. در زمان انقلاب این نیروهای ضدتوسعه در حاشیه بودند. خوشبختانه بعد از انتخابات یازدهم، اندک‌اندک در حال فاصله‌گرفتن از این روند ضدتوسعه‌ای هستیم و من امیدوارم که روحانی بتواند دولت را به‌تدریج در مسیر یک دولت توسعه‌گرا (اما توسعه‌ای درون‌زا، پایدار و همه‌جانبه و با مشارکت مردم) قرار دهد تا از این طریق و با کمک جامعه مدنی بهتر بتوان بیماری‌های جامعه مدرن را در ایران کنترل کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.