راه مهآلود
ستاره جاوید
رؤیای تحقق رکن چهارم؛ رؤیایی که در ایران دهه 90 نرمنرمک، راه خود را میگشاید و به بالندگی نزدیک میشود؛ سوم می- 13 اردیبهشت- به ابتکار یونسکو به «روز جهانی آزادی مطبوعات» (World Press Freedom Day) مزین شده است. فرازوفرودهایی که مطبوعات و رسانههای ایران بهویژه در یک دهه اخیر به خود دیدهاند، حکایت از توسعه نهچندان سریع و حتی گاه کند دارد. وضعیت کنونی و چشمانداز پیشروی مطبوعات ایران را با «بهمن کشاورز» و «کامبیز نوروزی»، به بحث گذاشتهایم.
جناب نوروزی تحلیل شما از تحولات مطبوعاتی بهویژه در چند سال اخیر، درمورد بهبود شرایط مطبوعاتی ایران چیست؟
وقتی از واژه تحول استفاده میکنیم، گاهی در این واژه انتظار یک مفهوم جهش ناگهانی هم وجود دارد. به ذهن به این شکل متبادر میشود: یک اتفاق جهشی افتاده یا نیفتاده است. اگر تحول را به این معنا بگیریم، در یک دهه گذشته، تحول جهشی خاصی در فرایند نظام فعالیت مطبوعات و حقوق مطبوعات کشورمان نیفتاده، یعنی اگر نمودار یک دهه را ترسیم کنیم، در این نمودار یک حرکت تند با شیب زیاد و تند رو به بالا یا پایین وجود ندارد، اما نکته مهم این است که اگر تحول را الزاما جهش تلقی نکنیم بلکه نگاهی فرایندی داشته باشیم، در یک دهه گذشته نظام فعالیت مطبوعات و حقوق و آزادی مطبوعات در ایران به شکلی ملایم و آرام و تدریجی در حال پیشرفت بوده، اگرچه فرازوفرودهای محدودی وجود داشته؛ ولی درکل روند فعالیت مطبوعات و حقوق و آزادی مطبوعات در ایران را مثبت ارزیابی میکنم و معتقدم فعالیت مطبوعات و فعالیت رسانهای همچون حقوق و آزادی مطبوعات بهتدریج و بهآرامی در حال توسعه است. در همان نمودار فرضی، منحنی توسعه مطبوعات و حقوق آزادی مطبوعات با نوساناتی، با شیبی ملایم و آرام رو به بالا در حرکت است.
اگر بخواهیم ترکیب هیأت نظارت را از منظر شما و حقوق مطبوعات نقد کنیم، ضعفها و قوتهای عملکرد این هیأت را چطور میبینید؟
نوروزی: ترجیح میدهم موضوع را فراتر از دو، سه نهاد دولتی یا قضائی یا حتی نهادهای مدنی روزنامهنگاری ببینم و در یک ساختار عمومی موردبررسی قرار دهم. اگر فقط بخواهیم روی موارد یا مصادیق تأکید کنیم و فقط روی مصادیق، تحلیل کلی خود را استوار کنیم، به خطا میرویم. مسئله مهم این است که در ساخت اجتماعی- سیاسی ایران، چه در بخش جامعه مدنی و چه در بخش جامعه سیاسی، تحولاتی اتفاق افتاده که در دل این تحولات، توسعه مطبوعات و رسانه بهعنوان یک امر اجتنابناپذیر بهآرامی و البته با عمق اجتماعی در حال نهادینهشدن است. از طرف دیگر اگر بهعنوان یک تحلیلگر و نه بهعنوان یک کنشگر سیاسی، به موضوع نگاه کنیم درخواهیم یافت که خیلی طبیعی است فرایند توسعه آزادیهای فردی و اجتماعی که یکی از مصادیق آن، آزادی مطبوعات است، فرایندی است که در یک شاهراه حرکت نمیکند و همواره موافقان و مخالفانی دارد. در تمام نظامهای اجتماعی، دوران توسعه آزادیها، دوران پرفراز و نشیبی است. عدهای ممکن است در فرهنگ و موازین اخلاقی و ارزشی مخالف یا منتقد توسعه آزادیها باشند، عدهای هم بهدلیل منافع سیاسی موافق توسعه آزادیها نباشند. مهمتر از اینها، دموکراسی
و از جمله آزادی مطبوعات، با زیرساختهای اجتماعی هم کاملا مرتبط است. بدون این تغییرات نمیتوان انتظار یک وقایع جزیرهای داشت. این مسیر، مسیر اتوبانی و شاهراهی نیست. در تمام نظامهای اجتماعی، فرایند توسعه آزادیهای فردی و اجتماعی فرایندی طولانیمدت و تدریجی بوده و با فرازوفرودها و البته رنجها، سختیها و مرارتهای زیادی همراه بوده است. ما استثنا نیستیم و نمیتوانیم خودمان را از بقیه جوامع استثنا کنیم. در جامعه ما هم، بعضی اقشار اجتماعی و جریانات سیاسی نگاه دیگری به مفهوم آزادی مطبوعات و آزادی رسانه دارند. شاید آنان یا بهدلیل منافع یا دیدگاه فرهنگی یا دیدگاه سیاسی، آزادی مطبوعات را خیلی محدود میبینند. به همین دلیل، گهگاه تصمیماتی گرفته میشود که ممکن است ما به دلیل مغایرت با قانون اساسی یا حقوق مطبوعات به آن انتقاد داشته باشیم. اما مهم این است که در کل این ساختار فعالیت مطبوعاتی چه اتفاقهایی در حال رخدادن است. توقیف نشریات یا روزنامهها شاخص وضعیت آزادی مطبوعات در هیچ جامعهای نیست. اگر بخواهیم وضعیت مطبوعات را در یک جامعه بررسی کنیم، نمیتوانیم فقط به شاخصی مثل توقیف مطبوعات نگاه کنیم. متأسفانه برخی
افراد یا نهادها چه داخلی چه بینالمللی، عمدهترین شاخصی را که در نظر میگیرند شاخص توقیف است، شاخصهای دیگری هم وجود دارد که گاهی از جهاتی مهمترند، ولی زیاد دیده نمیشوند و در مورد آنها گفتوگو نمیشود. باید همه این شاخصها را درکنار هم قرار دهیم.
شاخصهای آزادی مطبوعات کدامند؟
نوروزی: شاخصهایی مثل تعداد نشریات، تنوع سیاسی، فرهنگی و فکری، تنوع موضوعی و اینکه در چه حوزههایی منتشر میشوند، هر چقدر تنوع سیاسی، فرهنگی، فکری و موضوعی بیشتر باشد نشاندهنده توسعه است، شاخص تعداد خبرنگاران و روزنامهنگاران، شاخص موقعیت و منزلت خبرنگاران و روزنامهنگاران درمراکز قدرت هم مهم است. اگرچه خبرنگار و روزنامهنگار مورد بیمهریهای زیاد قرار میگیرد و گاهی بازداشت یا تهدید میشود و سختیهایی را تحمل میکند حتی اغلب با مشکلات ساده معیشتی دست به گریبان است، ولی ساخت سیاسی امروز ایران، به ناگزیر منزلت بالایی برای کار حرفهای روزنامهنگاران و خبرنگاران قایل شده است. خبرنگاران در تمام عرصههای سیاسی کشور حضور دارند. سخنگوی قوه قضائیه که یکی از عالیرتبهترین مقامات قضائی کشور است به طورمرتب و منظم نشست خبری هفتگی میگذارد و تقریبا به همه سؤالات هم پاسخ میدهد. این اتفاق مهمی است که نشان میدهد از یک طرف اهمیت، ارزش و اثر رسانه و خبرنگار درک شده و با همان روشهای مرسوم رسانهای اطلاعرسانی میکنند. از سوی دیگر رونامهنگار هم توانسته نشان بدهد که اگر گفته میشود حضورش برای حیات اجتماعی و ارتقای
جامعه ضروری است، سخن بجا و سنجیدهای است. مشابه همین شرایط تقریبا در تمام نهادهای حکومتی وجود دارد. در همه مراکز خبری مثل مجلس و دولت خبرنگاران حضور دارند و تمام دستگاههای اجرائی به طور مستمر موضوعات خبری خود را دنبال و رصد میکنند که روزنامهنگار چه مینویسد و به آن پاسخ میدهند. این اتفاق کوچک و سادهای نیست که به راحتی بتوان از آن گذشت.
اشتباه نشود. نمیگویم همه چیز مطلوب است ولی روند مثبت قابل توجهی برای اجرای حق کسب خبر در حال حرکت و پیشرفت است. این هم یک شاخص است. این را هم بگویم که خبرنگاران درمعرض خطر قرار دارند و این را انکار نمیکنم و وضعیت حرفهای آنان باثبات و ایمن نیست؛ اما ازآن طرف تحول منزلتی حرفهای را نمیتوانیم نادیده بگیریم و این یک شاخص بسیار مهم است. شاخص دیگر هم توسعه انتشار در قلمرو جغرافیایی و گستره انتشار است. ما اکنون تقریبا در تمام استانها نشریات محلی فراوان داریم. اینها نشاندهنده این است که میزان فعالیت مطبوعات در ایران رو به توسعه است و هم روزنامهنگاری در دوردستترین نقاط کشور توسعه یافته و هم اینکه بخشهایی از سازمانهای حکومتی در استانها و شهرستانها، به طور مستقیم با کار مطبوعات و کارکرد آنها آشنا میشوند و آن را تجربه میکنند؛ با تمام سختیهایی که دارد. همین الان چنانچه نوع و کیفیات مطالبی که امروز در نشریات منعکس میشود، با ابتدای این دهه؛ یعنی سال 83 مقایسه کنیم؛ شاهد این هستیم که هم مطالب از نظر شیوه روزنامهنگاری حرفهایتر شده، هم از نظر حساسیتهای اجتماعی و سیاسی و میزان اثرگذاری، پرقدرتتر است.
البته توقیف مطبوعات هم هست که یکی از شاخصهاست. اگر تمام شاخصها را با وزن معین خودشان در کنار هم قرار دهیم آن زمان میتوانیم تصویر روشن و گویایی از وضعیت مطبوعات در کشور به دست آوریم.
جناب دکتر کشاورز، شما در این مورد چه نظری دارید؟
مطبوعات را در نظامهای مشروطه، رکن چهارم مشروطیت میگویند. به نظر میرسد در همه نظامهای مردمی میتوان همین صفت را برای مطبوعات قائل شد. وظیفه مطبوعات و چه بسا بتوان گفت حق آنها روشنگری و اطلاعرسانی دقیق و صحیح به همه مردم و کل اجتماع است و حتی باید گفت این ابزار، بهترین وسیله است برای جلوگیری از فسادها، تندرویها و خروج دولتمردان و دولتمندان از حدود اختیارات و وظایف و امکانات قانونیشان. بنابراین تشویق آزادی مطبوعات به مفهوم فراهمکردن ابزارهای مبارزه با فساد است و درعینحال مطبوعات آزاد بهطورکلی باعث تعالی فکری در جامعه میشوند. اصل 24 قانون اساسی ما فرموده نشریات و مطبوعات در بیان مطالب آزادند مگر آنچه مخل به مبانی اسلام یا حقوق عمومی باشد، تفصیل آن را قانون معین میکند. در مقام معینکردن تفصیل ما در قوانین مختلف با بیانها و مفاهیم قابل تأویل و تفسیر و کشدار بسیاری مواجه هستیم که در عمل باعث بروز اختلاف سلایق و تضادهای فکری بین گروهها و افراد و همچنین دولت از یکطرف و اصحاب رسانهها و نویسندگان و کسانی که اهل تحقیق و تتبع هستند، میشود و این منحصر به مسائل مطبوعاتی نیست بلکه در قوانین جزائی ما نیز
از این قبیل کلمات و عبارات و مفاهیم بسیار است. بنابراین بهنظر میرسد بهمنظور حفظ آزادی مطبوعات به نحوی که مخل فعالیت سازنده و مثبت آنها نباشد، باید کلیه قوانین از کلمات و مفاهیم مبهم و کشدار و قابل تأدیه و تفسیر خالی شود. بهعنوان مثال مواردی را میبینیم که از عنوان استفاده ابزاری از فلان مورد استفاده شده و مثلا به توقیف نشریهای منجر شده است یا برداشت مراجعی که قادر به توقیف مطبوعات هستند از یک تصویر و نوشته بالا یا پایین آن با آنچه که صاحب نشریه یا نویسنده موردنظر داشته فرق میکند و حتی بعضا برداشت اکثر جامعه از آن تصویر یا نوشته آن چیزی نیست که باعث توقیف یک نشریه شد.
اگر نگاه مقایسهای داشته باشیم به ترکیه، تاجیکستان، پاکستان و کشورهای عرب منطقه، نمودار به چه شکل ترسیم میشود؟
نوروزی: چنین مقایسههایی را نه مفید میدانم نه مؤثر. به دلیل آنکه اساسا مسائل اجتماعی، سیاسی، حقوقی بهشدت با ساختار خود آن سیستم حکومتی و اجتماعی ارتباط دارد. این مقایسه اثر عملی برای ما نخواهد داشت. برای مثال ما از تمام کشورهای آسیای میانه بسیار جلوتریم. از تمام کشورهای عربی منطقه خلیجفارس هم بسیار جلوتریم. به هیچ عنوان با آنها قابلمقایسه نیستیم. نسبت به ترکیه و پاکستان شاید نتوانیم این را بگوییم و تقریبا شرایط مشابهی داریم. اما خب به چه درد ما میخورد؟ هریک از این جوامع خصوصیات خودشان را دارند. ضمن آنکه به دلیل مسائل سیاسی، تصویری که در عرصه جهانی نسبت به ایران منتشر میشود، بهشدت آغشته به امر سیاست و منازعه قدرت است و تصویر کجومعوج و نادرستی ارائه میشود و در بررسی اوضاع مطبوعات و روزنامهنگاری ایران، پارازیتهای تحلیلی ایجاد میکند. این قبیل مقایسهها عمدتا به درد دعوای سیاسی میخورند تا تحلیلهای کارشناسانه. این مقایسهها به کار ما نمیآید جز اینکه یا ما را بیهوده خوشحال کند یا ناراحت. اگر از اردن، عربستان، امارات یا کویت خیلی جلوتریم، نباید خیلی خوشحال شویم! دلیلی برای این خوشحالی وجود ندارد.
آنها آنند و ما اینیم. یا اگر از کشورهای اروپایی خیلی عقبتریم نباید خیلی غمگین شویم! بازهم دلیلی وجود ندارد. آنها شرایطی دارند و مسیرهای طولانی و سیستماتیکی را طی کردهاند. ما در جامعه خودمان با خصوصیات و ویژگیهای خودمان زندگی میکنیم؛ مسیری را درپیش داریم که باید ادامه دهیم.
باتوجه به اینکه توسعه فعالیت و حقوق آزادی مطبوعات با شیب ملایمی پیش رفته به نظر شما علت این حرکت بسیار آرام چه بوده؟ کمکاری فعالان این حوزه یا شرایط سیاسی اجتماعی ایران؟
مهمترین علت این آهستگی حرکت روبه پیشرفت مطبوعات، اقتضائات طبیعی تحول آزادیهای عمومی است که آزادی مطبوعات از مصادیق آن است، البته نسبت به تمام ادوار پیشین، بسیار ریشهدارتر و عمیقتر است. باید تأکید کنم فعالان حوزه مطبوعات، خصوصا روزنامهنگاران مطلقا در این زمینه کمکاری نکردهاند. دیگر باید چه میکردند. با مشکلات معیشتی میسازند، با بیثباتی شغلی کنار میآیند، انواع نیش و کنایههای گوناگون را تحمل میکنند، گاه از حق آزادی محروم میشوند اما در عین حال کارشان را صادقانه انجام میدهند و مدام در پی ارتقای کیفیت حرفهای خود هستند. در کنارش نهادهای قدرت هم به تدریج با منطق کار رسانه آشناتر میشوند و مهمترش اینکه رسانه به قاعده بازی وارد شده و به رکنی از ارکان رقابتهای سیاسی و اجتماعی وارد شده است. به همین دلیل میبینیم اگرچه قانون مطبوعات تغییری نکرده اما وضعیت اجرا یا تحقق بعضی حقهای مطبوعات در ایران پیشرفت کرده. همین که امکان دسترسی به اطلاعات برای خبرنگاران با تمام سختیها، افزایش پیدا کرده، خوب است. کسب خبر یکی از حقوق مطبوعات است، اگرچه نشریات در برخی موارد محدودیتهای سنگینی برای انتشار بعضی موضوعات
دارند؛ محدودیتها را میشناسم و میدانم و به آنها منتقد هستم اما درکنار این، خیلی از موضوعات مهم دیگری هم هست که مطبوعات درباره آن صحبت میکنند.
موضوع پولهای کثیف که سال گذشته بعد از سخنرانی وزیر کشور مطرح شد موضوع ساده و کوچکی نیست. همینطور موضوعات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دیگر. حق انتشار مطلب جزء حقهای مطبوعات است و مطبوعات درحالحاضر به نظرمن دراین مسیر درحال پیشرفت هستند. دامنه عمل روزنامهنگاران گستردهترشده، بخشهایی از حقوق مطبوعات درحال پیشرفت است و بخشهایی هم البته ساکت مانده، اگرچه عقب نرفته اما جلو هم نیامده است؛ مثل وضعیت صدور مجوز انتشار که وضعیت ما تغییری نکرده. من به دلیل آنکه مسائل حقوقی را ازمنظر جامعهشناسی حقوقی نگاه میکنم تأکید میکنم براینکه این فرایند تدریجی به ما میتواند امیدواری بیشتری برای تثبیت و توسعه حقوق و آزادیهای مطبوعات بدهد. اتقافات ناگهانی و جهشی در نهادهای اجتماعی و حقوقی، همواره خصلت موقت دارد و باید خیلی زود منتظر توقف آن بود؛ زیرا مسائل اجتماعی مسائلی نیستند که به شکل خلقالساعه و ناگهانی رخ دهند. به شوخی بگویم که شبیه تب تندند، زود عرق میکنند. تا زمانیکه مقدمات و تغییرات اجتماعی، بهعنوان مقدمه واجب تحولات حقوقی فراهم نشود، نمیشود انتظار تحولات ریشهدار و باثبات داشت. تصورم این است که در فرایند
فعالیت مطبوعاتی در ایران تحولات ساختاری درکل سازمان اجتماعی ایران درحال وقوع است که در کنار آن تحولات سیاسی و فرهنگی و اجتماعی، تحولات مطبوعاتی هم اتفاق میافتد و در این فرایند تدریجی ما را به سمت جلو پیش میبرد. ما نه در یک شاهراه حرکت میکنیم که فارغالبال و آسوده، مرکب مطبوعات را برانیم و نه در یک کورهراه پر از تاریکی و پرخطر این مرکب میرود که هرآن بیم هلاکش باشد؛ خیر. این مسیر روزنامهنگاری ایرانی و مطبوعات ایران، یک جاده ساده دوطرفه است، که هم سربالایی دارد و هم سرازیری، گاهی آفتاب است و گاه مه. گاهی خلوت است و گاه شلوغ؛ ولی این جاده پیش میرود. مهم این است که آن را با شاهراه و رانندگی در شاهراه، یا کورهراه و درماندگی در کورهراه اشتباه نگیرید. برداشت شخصی من این است که اتفاقا نشریه و روزنامهنگاری که امروز در ایران کار میکند، تقریبا بهخوبی این شناخت و درک را دارد.
بهعنوان یک نمونه عینی، توقیف ماهنامه زنان را چگونه ارزیابی میکنید؟
کشاورز: در موردی هم که بحث از یک پدیده یا یک رویداد خاص در جامعه ایرانی باشد یا حتی پدیده و رویداد خاصی را در جوامع دیگر مورد تجزیه و تحلیل قرار میدهد، نباید این اقدام را مقدمهای قرار داد و وسیلهای برای تعرض به نشریهای که این تحلیل را انجام داده است. همچنانی که در مورد کتب ضلال-کتب گمراهکننده- گفته میشود نگاهداری این کتب به قصد ترویج و تشویق و احیانا تقلید از مفاد آنها جرم است، اما اگر ثابت شود اهل تحقیق و اهل نظر این کتب را بهمنظور نقد و پاسخدادن و روشنگری نگاه داشتهاند، آنگاه این عمل قابلمجازات و قابلتعقیب نخواهد بود. بنابراین وقتی مثلا مطبوعهای یا نشریهای یک تأسیس خارجی را که بهنوعی به جامعه ایرانی راه یافته و احیانا درحال اشاعه است مورد بررسی و تحقیق قرار میدهد و نقد میکند، باید به قضیه اینگونه نگریست که این نقد و تحلیل باعث خواهد شد که علل اشاعه آن در جامعه ایرانی که قبلا چنین چیزی در آن وجود نداشته، چه بوده است. اطلاعرسانی از این قبیل در حد نشریات و مطبوعات چون بهطور فراگیر همگان را قادر به بررسی و قضاوت میکند باید مثبت ارزیابی شود نه منفی و به طریق اولی؛ نشریهای را که چنین
میکند نباید بابت چنین حرکتی توقیف کرد، بلکه باید مجال داد که مطلب را بیان کند و آرای موافق و مخالف شنیده شود؛ شاید این پدیده آن چیزی که پنداشته میشود نباشد و اصولا جنبه دیگری داشته باشد. بنابراین میتوان نتیجه گرفت با توجه به اینکه تعبیر مبانی اسلام و حقوق عمومی، هر دو تعابیری بسیارگسترده هستند نمیتوان به این اعتبار که بیان چیزی در مطبوعات، مخل مبانی اسلام یا حقوق عمومی است، با مطبوعات مبارزه کرد، مگر اینکه این اخلال در اسلام و مبانی آن یا در حقوق عمومی از طرف مراجع قضائی متخصص برمبنای نظر متخصصان فقه قبلا احراز و اعلام شود و آنگاه براین مبنا مراجعی که قادر به ممیزی مطبوعات هستند، اقدام کنند وگرنه میتوان هر نشریهای را به هر حال با تعبیر و تفسیر خاصی در محاق توقیف قرار داد.
قانون مطبوعات ایران سالهاست بازنگری نشده و با شرایط امروز رسانهها بهویژه رسانههای مجازی که انقلاب عجیبی ایجاد کردند، خیلی منطبق نیست. چطور میشود در چارچوب قانون، اعمال سلیقههایی که در زمینه تفسیر صورت میگیرد کنترل کرد و حلقه اعمال سلیقهها را تنگتر کرد؟
کشاورز: بهعنوان یک قاعده گفته میشود بهکاربردن صفت و قیود مبهم در متن قوانین، قراردادها و احکام دادگاهها، ممنوع و غیرقابل قبول است، بنابراین تمامی قوانینی که چنین الفاظ و تعبیراتی دربر دارند قابل بررسی و بازنگری هستند. آنچه شما گفتید وقتی حاصل میشود که همه قوانین ما اعم از قوانین مدنی و کیفری- بهویژه قوانین کیفری- از اینگونه الفاظ و تعبیرات خالی شود به عبارت دیگر هرجا قرار است برای عملی مجازاتی تعیین شود، باید آن عمل را چنان توصیف شود که کاملا جامع و مانع باشد. به عبارت دیگر به هیچوجه نباید مجالی به تعبیر و تفسیر سلیقهای اشخاص در این موارد داده شود.
رؤیای تحقق رکن چهارم؛ رؤیایی که در ایران دهه 90 نرمنرمک، راه خود را میگشاید و به بالندگی نزدیک میشود؛ سوم می- 13 اردیبهشت- به ابتکار یونسکو به «روز جهانی آزادی مطبوعات» (World Press Freedom Day) مزین شده است. فرازوفرودهایی که مطبوعات و رسانههای ایران بهویژه در یک دهه اخیر به خود دیدهاند، حکایت از توسعه نهچندان سریع و حتی گاه کند دارد. وضعیت کنونی و چشمانداز پیشروی مطبوعات ایران را با «بهمن کشاورز» و «کامبیز نوروزی»، به بحث گذاشتهایم.
جناب نوروزی تحلیل شما از تحولات مطبوعاتی بهویژه در چند سال اخیر، درمورد بهبود شرایط مطبوعاتی ایران چیست؟
وقتی از واژه تحول استفاده میکنیم، گاهی در این واژه انتظار یک مفهوم جهش ناگهانی هم وجود دارد. به ذهن به این شکل متبادر میشود: یک اتفاق جهشی افتاده یا نیفتاده است. اگر تحول را به این معنا بگیریم، در یک دهه گذشته، تحول جهشی خاصی در فرایند نظام فعالیت مطبوعات و حقوق مطبوعات کشورمان نیفتاده، یعنی اگر نمودار یک دهه را ترسیم کنیم، در این نمودار یک حرکت تند با شیب زیاد و تند رو به بالا یا پایین وجود ندارد، اما نکته مهم این است که اگر تحول را الزاما جهش تلقی نکنیم بلکه نگاهی فرایندی داشته باشیم، در یک دهه گذشته نظام فعالیت مطبوعات و حقوق و آزادی مطبوعات در ایران به شکلی ملایم و آرام و تدریجی در حال پیشرفت بوده، اگرچه فرازوفرودهای محدودی وجود داشته؛ ولی درکل روند فعالیت مطبوعات و حقوق و آزادی مطبوعات در ایران را مثبت ارزیابی میکنم و معتقدم فعالیت مطبوعات و فعالیت رسانهای همچون حقوق و آزادی مطبوعات بهتدریج و بهآرامی در حال توسعه است. در همان نمودار فرضی، منحنی توسعه مطبوعات و حقوق آزادی مطبوعات با نوساناتی، با شیبی ملایم و آرام رو به بالا در حرکت است.
اگر بخواهیم ترکیب هیأت نظارت را از منظر شما و حقوق مطبوعات نقد کنیم، ضعفها و قوتهای عملکرد این هیأت را چطور میبینید؟
نوروزی: ترجیح میدهم موضوع را فراتر از دو، سه نهاد دولتی یا قضائی یا حتی نهادهای مدنی روزنامهنگاری ببینم و در یک ساختار عمومی موردبررسی قرار دهم. اگر فقط بخواهیم روی موارد یا مصادیق تأکید کنیم و فقط روی مصادیق، تحلیل کلی خود را استوار کنیم، به خطا میرویم. مسئله مهم این است که در ساخت اجتماعی- سیاسی ایران، چه در بخش جامعه مدنی و چه در بخش جامعه سیاسی، تحولاتی اتفاق افتاده که در دل این تحولات، توسعه مطبوعات و رسانه بهعنوان یک امر اجتنابناپذیر بهآرامی و البته با عمق اجتماعی در حال نهادینهشدن است. از طرف دیگر اگر بهعنوان یک تحلیلگر و نه بهعنوان یک کنشگر سیاسی، به موضوع نگاه کنیم درخواهیم یافت که خیلی طبیعی است فرایند توسعه آزادیهای فردی و اجتماعی که یکی از مصادیق آن، آزادی مطبوعات است، فرایندی است که در یک شاهراه حرکت نمیکند و همواره موافقان و مخالفانی دارد. در تمام نظامهای اجتماعی، دوران توسعه آزادیها، دوران پرفراز و نشیبی است. عدهای ممکن است در فرهنگ و موازین اخلاقی و ارزشی مخالف یا منتقد توسعه آزادیها باشند، عدهای هم بهدلیل منافع سیاسی موافق توسعه آزادیها نباشند. مهمتر از اینها، دموکراسی
و از جمله آزادی مطبوعات، با زیرساختهای اجتماعی هم کاملا مرتبط است. بدون این تغییرات نمیتوان انتظار یک وقایع جزیرهای داشت. این مسیر، مسیر اتوبانی و شاهراهی نیست. در تمام نظامهای اجتماعی، فرایند توسعه آزادیهای فردی و اجتماعی فرایندی طولانیمدت و تدریجی بوده و با فرازوفرودها و البته رنجها، سختیها و مرارتهای زیادی همراه بوده است. ما استثنا نیستیم و نمیتوانیم خودمان را از بقیه جوامع استثنا کنیم. در جامعه ما هم، بعضی اقشار اجتماعی و جریانات سیاسی نگاه دیگری به مفهوم آزادی مطبوعات و آزادی رسانه دارند. شاید آنان یا بهدلیل منافع یا دیدگاه فرهنگی یا دیدگاه سیاسی، آزادی مطبوعات را خیلی محدود میبینند. به همین دلیل، گهگاه تصمیماتی گرفته میشود که ممکن است ما به دلیل مغایرت با قانون اساسی یا حقوق مطبوعات به آن انتقاد داشته باشیم. اما مهم این است که در کل این ساختار فعالیت مطبوعاتی چه اتفاقهایی در حال رخدادن است. توقیف نشریات یا روزنامهها شاخص وضعیت آزادی مطبوعات در هیچ جامعهای نیست. اگر بخواهیم وضعیت مطبوعات را در یک جامعه بررسی کنیم، نمیتوانیم فقط به شاخصی مثل توقیف مطبوعات نگاه کنیم. متأسفانه برخی
افراد یا نهادها چه داخلی چه بینالمللی، عمدهترین شاخصی را که در نظر میگیرند شاخص توقیف است، شاخصهای دیگری هم وجود دارد که گاهی از جهاتی مهمترند، ولی زیاد دیده نمیشوند و در مورد آنها گفتوگو نمیشود. باید همه این شاخصها را درکنار هم قرار دهیم.
شاخصهای آزادی مطبوعات کدامند؟
نوروزی: شاخصهایی مثل تعداد نشریات، تنوع سیاسی، فرهنگی و فکری، تنوع موضوعی و اینکه در چه حوزههایی منتشر میشوند، هر چقدر تنوع سیاسی، فرهنگی، فکری و موضوعی بیشتر باشد نشاندهنده توسعه است، شاخص تعداد خبرنگاران و روزنامهنگاران، شاخص موقعیت و منزلت خبرنگاران و روزنامهنگاران درمراکز قدرت هم مهم است. اگرچه خبرنگار و روزنامهنگار مورد بیمهریهای زیاد قرار میگیرد و گاهی بازداشت یا تهدید میشود و سختیهایی را تحمل میکند حتی اغلب با مشکلات ساده معیشتی دست به گریبان است، ولی ساخت سیاسی امروز ایران، به ناگزیر منزلت بالایی برای کار حرفهای روزنامهنگاران و خبرنگاران قایل شده است. خبرنگاران در تمام عرصههای سیاسی کشور حضور دارند. سخنگوی قوه قضائیه که یکی از عالیرتبهترین مقامات قضائی کشور است به طورمرتب و منظم نشست خبری هفتگی میگذارد و تقریبا به همه سؤالات هم پاسخ میدهد. این اتفاق مهمی است که نشان میدهد از یک طرف اهمیت، ارزش و اثر رسانه و خبرنگار درک شده و با همان روشهای مرسوم رسانهای اطلاعرسانی میکنند. از سوی دیگر رونامهنگار هم توانسته نشان بدهد که اگر گفته میشود حضورش برای حیات اجتماعی و ارتقای
جامعه ضروری است، سخن بجا و سنجیدهای است. مشابه همین شرایط تقریبا در تمام نهادهای حکومتی وجود دارد. در همه مراکز خبری مثل مجلس و دولت خبرنگاران حضور دارند و تمام دستگاههای اجرائی به طور مستمر موضوعات خبری خود را دنبال و رصد میکنند که روزنامهنگار چه مینویسد و به آن پاسخ میدهند. این اتفاق کوچک و سادهای نیست که به راحتی بتوان از آن گذشت.
اشتباه نشود. نمیگویم همه چیز مطلوب است ولی روند مثبت قابل توجهی برای اجرای حق کسب خبر در حال حرکت و پیشرفت است. این هم یک شاخص است. این را هم بگویم که خبرنگاران درمعرض خطر قرار دارند و این را انکار نمیکنم و وضعیت حرفهای آنان باثبات و ایمن نیست؛ اما ازآن طرف تحول منزلتی حرفهای را نمیتوانیم نادیده بگیریم و این یک شاخص بسیار مهم است. شاخص دیگر هم توسعه انتشار در قلمرو جغرافیایی و گستره انتشار است. ما اکنون تقریبا در تمام استانها نشریات محلی فراوان داریم. اینها نشاندهنده این است که میزان فعالیت مطبوعات در ایران رو به توسعه است و هم روزنامهنگاری در دوردستترین نقاط کشور توسعه یافته و هم اینکه بخشهایی از سازمانهای حکومتی در استانها و شهرستانها، به طور مستقیم با کار مطبوعات و کارکرد آنها آشنا میشوند و آن را تجربه میکنند؛ با تمام سختیهایی که دارد. همین الان چنانچه نوع و کیفیات مطالبی که امروز در نشریات منعکس میشود، با ابتدای این دهه؛ یعنی سال 83 مقایسه کنیم؛ شاهد این هستیم که هم مطالب از نظر شیوه روزنامهنگاری حرفهایتر شده، هم از نظر حساسیتهای اجتماعی و سیاسی و میزان اثرگذاری، پرقدرتتر است.
البته توقیف مطبوعات هم هست که یکی از شاخصهاست. اگر تمام شاخصها را با وزن معین خودشان در کنار هم قرار دهیم آن زمان میتوانیم تصویر روشن و گویایی از وضعیت مطبوعات در کشور به دست آوریم.
جناب دکتر کشاورز، شما در این مورد چه نظری دارید؟
مطبوعات را در نظامهای مشروطه، رکن چهارم مشروطیت میگویند. به نظر میرسد در همه نظامهای مردمی میتوان همین صفت را برای مطبوعات قائل شد. وظیفه مطبوعات و چه بسا بتوان گفت حق آنها روشنگری و اطلاعرسانی دقیق و صحیح به همه مردم و کل اجتماع است و حتی باید گفت این ابزار، بهترین وسیله است برای جلوگیری از فسادها، تندرویها و خروج دولتمردان و دولتمندان از حدود اختیارات و وظایف و امکانات قانونیشان. بنابراین تشویق آزادی مطبوعات به مفهوم فراهمکردن ابزارهای مبارزه با فساد است و درعینحال مطبوعات آزاد بهطورکلی باعث تعالی فکری در جامعه میشوند. اصل 24 قانون اساسی ما فرموده نشریات و مطبوعات در بیان مطالب آزادند مگر آنچه مخل به مبانی اسلام یا حقوق عمومی باشد، تفصیل آن را قانون معین میکند. در مقام معینکردن تفصیل ما در قوانین مختلف با بیانها و مفاهیم قابل تأویل و تفسیر و کشدار بسیاری مواجه هستیم که در عمل باعث بروز اختلاف سلایق و تضادهای فکری بین گروهها و افراد و همچنین دولت از یکطرف و اصحاب رسانهها و نویسندگان و کسانی که اهل تحقیق و تتبع هستند، میشود و این منحصر به مسائل مطبوعاتی نیست بلکه در قوانین جزائی ما نیز
از این قبیل کلمات و عبارات و مفاهیم بسیار است. بنابراین بهنظر میرسد بهمنظور حفظ آزادی مطبوعات به نحوی که مخل فعالیت سازنده و مثبت آنها نباشد، باید کلیه قوانین از کلمات و مفاهیم مبهم و کشدار و قابل تأدیه و تفسیر خالی شود. بهعنوان مثال مواردی را میبینیم که از عنوان استفاده ابزاری از فلان مورد استفاده شده و مثلا به توقیف نشریهای منجر شده است یا برداشت مراجعی که قادر به توقیف مطبوعات هستند از یک تصویر و نوشته بالا یا پایین آن با آنچه که صاحب نشریه یا نویسنده موردنظر داشته فرق میکند و حتی بعضا برداشت اکثر جامعه از آن تصویر یا نوشته آن چیزی نیست که باعث توقیف یک نشریه شد.
اگر نگاه مقایسهای داشته باشیم به ترکیه، تاجیکستان، پاکستان و کشورهای عرب منطقه، نمودار به چه شکل ترسیم میشود؟
نوروزی: چنین مقایسههایی را نه مفید میدانم نه مؤثر. به دلیل آنکه اساسا مسائل اجتماعی، سیاسی، حقوقی بهشدت با ساختار خود آن سیستم حکومتی و اجتماعی ارتباط دارد. این مقایسه اثر عملی برای ما نخواهد داشت. برای مثال ما از تمام کشورهای آسیای میانه بسیار جلوتریم. از تمام کشورهای عربی منطقه خلیجفارس هم بسیار جلوتریم. به هیچ عنوان با آنها قابلمقایسه نیستیم. نسبت به ترکیه و پاکستان شاید نتوانیم این را بگوییم و تقریبا شرایط مشابهی داریم. اما خب به چه درد ما میخورد؟ هریک از این جوامع خصوصیات خودشان را دارند. ضمن آنکه به دلیل مسائل سیاسی، تصویری که در عرصه جهانی نسبت به ایران منتشر میشود، بهشدت آغشته به امر سیاست و منازعه قدرت است و تصویر کجومعوج و نادرستی ارائه میشود و در بررسی اوضاع مطبوعات و روزنامهنگاری ایران، پارازیتهای تحلیلی ایجاد میکند. این قبیل مقایسهها عمدتا به درد دعوای سیاسی میخورند تا تحلیلهای کارشناسانه. این مقایسهها به کار ما نمیآید جز اینکه یا ما را بیهوده خوشحال کند یا ناراحت. اگر از اردن، عربستان، امارات یا کویت خیلی جلوتریم، نباید خیلی خوشحال شویم! دلیلی برای این خوشحالی وجود ندارد.
آنها آنند و ما اینیم. یا اگر از کشورهای اروپایی خیلی عقبتریم نباید خیلی غمگین شویم! بازهم دلیلی وجود ندارد. آنها شرایطی دارند و مسیرهای طولانی و سیستماتیکی را طی کردهاند. ما در جامعه خودمان با خصوصیات و ویژگیهای خودمان زندگی میکنیم؛ مسیری را درپیش داریم که باید ادامه دهیم.
باتوجه به اینکه توسعه فعالیت و حقوق آزادی مطبوعات با شیب ملایمی پیش رفته به نظر شما علت این حرکت بسیار آرام چه بوده؟ کمکاری فعالان این حوزه یا شرایط سیاسی اجتماعی ایران؟
مهمترین علت این آهستگی حرکت روبه پیشرفت مطبوعات، اقتضائات طبیعی تحول آزادیهای عمومی است که آزادی مطبوعات از مصادیق آن است، البته نسبت به تمام ادوار پیشین، بسیار ریشهدارتر و عمیقتر است. باید تأکید کنم فعالان حوزه مطبوعات، خصوصا روزنامهنگاران مطلقا در این زمینه کمکاری نکردهاند. دیگر باید چه میکردند. با مشکلات معیشتی میسازند، با بیثباتی شغلی کنار میآیند، انواع نیش و کنایههای گوناگون را تحمل میکنند، گاه از حق آزادی محروم میشوند اما در عین حال کارشان را صادقانه انجام میدهند و مدام در پی ارتقای کیفیت حرفهای خود هستند. در کنارش نهادهای قدرت هم به تدریج با منطق کار رسانه آشناتر میشوند و مهمترش اینکه رسانه به قاعده بازی وارد شده و به رکنی از ارکان رقابتهای سیاسی و اجتماعی وارد شده است. به همین دلیل میبینیم اگرچه قانون مطبوعات تغییری نکرده اما وضعیت اجرا یا تحقق بعضی حقهای مطبوعات در ایران پیشرفت کرده. همین که امکان دسترسی به اطلاعات برای خبرنگاران با تمام سختیها، افزایش پیدا کرده، خوب است. کسب خبر یکی از حقوق مطبوعات است، اگرچه نشریات در برخی موارد محدودیتهای سنگینی برای انتشار بعضی موضوعات
دارند؛ محدودیتها را میشناسم و میدانم و به آنها منتقد هستم اما درکنار این، خیلی از موضوعات مهم دیگری هم هست که مطبوعات درباره آن صحبت میکنند.
موضوع پولهای کثیف که سال گذشته بعد از سخنرانی وزیر کشور مطرح شد موضوع ساده و کوچکی نیست. همینطور موضوعات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دیگر. حق انتشار مطلب جزء حقهای مطبوعات است و مطبوعات درحالحاضر به نظرمن دراین مسیر درحال پیشرفت هستند. دامنه عمل روزنامهنگاران گستردهترشده، بخشهایی از حقوق مطبوعات درحال پیشرفت است و بخشهایی هم البته ساکت مانده، اگرچه عقب نرفته اما جلو هم نیامده است؛ مثل وضعیت صدور مجوز انتشار که وضعیت ما تغییری نکرده. من به دلیل آنکه مسائل حقوقی را ازمنظر جامعهشناسی حقوقی نگاه میکنم تأکید میکنم براینکه این فرایند تدریجی به ما میتواند امیدواری بیشتری برای تثبیت و توسعه حقوق و آزادیهای مطبوعات بدهد. اتقافات ناگهانی و جهشی در نهادهای اجتماعی و حقوقی، همواره خصلت موقت دارد و باید خیلی زود منتظر توقف آن بود؛ زیرا مسائل اجتماعی مسائلی نیستند که به شکل خلقالساعه و ناگهانی رخ دهند. به شوخی بگویم که شبیه تب تندند، زود عرق میکنند. تا زمانیکه مقدمات و تغییرات اجتماعی، بهعنوان مقدمه واجب تحولات حقوقی فراهم نشود، نمیشود انتظار تحولات ریشهدار و باثبات داشت. تصورم این است که در فرایند
فعالیت مطبوعاتی در ایران تحولات ساختاری درکل سازمان اجتماعی ایران درحال وقوع است که در کنار آن تحولات سیاسی و فرهنگی و اجتماعی، تحولات مطبوعاتی هم اتفاق میافتد و در این فرایند تدریجی ما را به سمت جلو پیش میبرد. ما نه در یک شاهراه حرکت میکنیم که فارغالبال و آسوده، مرکب مطبوعات را برانیم و نه در یک کورهراه پر از تاریکی و پرخطر این مرکب میرود که هرآن بیم هلاکش باشد؛ خیر. این مسیر روزنامهنگاری ایرانی و مطبوعات ایران، یک جاده ساده دوطرفه است، که هم سربالایی دارد و هم سرازیری، گاهی آفتاب است و گاه مه. گاهی خلوت است و گاه شلوغ؛ ولی این جاده پیش میرود. مهم این است که آن را با شاهراه و رانندگی در شاهراه، یا کورهراه و درماندگی در کورهراه اشتباه نگیرید. برداشت شخصی من این است که اتفاقا نشریه و روزنامهنگاری که امروز در ایران کار میکند، تقریبا بهخوبی این شناخت و درک را دارد.
بهعنوان یک نمونه عینی، توقیف ماهنامه زنان را چگونه ارزیابی میکنید؟
کشاورز: در موردی هم که بحث از یک پدیده یا یک رویداد خاص در جامعه ایرانی باشد یا حتی پدیده و رویداد خاصی را در جوامع دیگر مورد تجزیه و تحلیل قرار میدهد، نباید این اقدام را مقدمهای قرار داد و وسیلهای برای تعرض به نشریهای که این تحلیل را انجام داده است. همچنانی که در مورد کتب ضلال-کتب گمراهکننده- گفته میشود نگاهداری این کتب به قصد ترویج و تشویق و احیانا تقلید از مفاد آنها جرم است، اما اگر ثابت شود اهل تحقیق و اهل نظر این کتب را بهمنظور نقد و پاسخدادن و روشنگری نگاه داشتهاند، آنگاه این عمل قابلمجازات و قابلتعقیب نخواهد بود. بنابراین وقتی مثلا مطبوعهای یا نشریهای یک تأسیس خارجی را که بهنوعی به جامعه ایرانی راه یافته و احیانا درحال اشاعه است مورد بررسی و تحقیق قرار میدهد و نقد میکند، باید به قضیه اینگونه نگریست که این نقد و تحلیل باعث خواهد شد که علل اشاعه آن در جامعه ایرانی که قبلا چنین چیزی در آن وجود نداشته، چه بوده است. اطلاعرسانی از این قبیل در حد نشریات و مطبوعات چون بهطور فراگیر همگان را قادر به بررسی و قضاوت میکند باید مثبت ارزیابی شود نه منفی و به طریق اولی؛ نشریهای را که چنین
میکند نباید بابت چنین حرکتی توقیف کرد، بلکه باید مجال داد که مطلب را بیان کند و آرای موافق و مخالف شنیده شود؛ شاید این پدیده آن چیزی که پنداشته میشود نباشد و اصولا جنبه دیگری داشته باشد. بنابراین میتوان نتیجه گرفت با توجه به اینکه تعبیر مبانی اسلام و حقوق عمومی، هر دو تعابیری بسیارگسترده هستند نمیتوان به این اعتبار که بیان چیزی در مطبوعات، مخل مبانی اسلام یا حقوق عمومی است، با مطبوعات مبارزه کرد، مگر اینکه این اخلال در اسلام و مبانی آن یا در حقوق عمومی از طرف مراجع قضائی متخصص برمبنای نظر متخصصان فقه قبلا احراز و اعلام شود و آنگاه براین مبنا مراجعی که قادر به ممیزی مطبوعات هستند، اقدام کنند وگرنه میتوان هر نشریهای را به هر حال با تعبیر و تفسیر خاصی در محاق توقیف قرار داد.
قانون مطبوعات ایران سالهاست بازنگری نشده و با شرایط امروز رسانهها بهویژه رسانههای مجازی که انقلاب عجیبی ایجاد کردند، خیلی منطبق نیست. چطور میشود در چارچوب قانون، اعمال سلیقههایی که در زمینه تفسیر صورت میگیرد کنترل کرد و حلقه اعمال سلیقهها را تنگتر کرد؟
کشاورز: بهعنوان یک قاعده گفته میشود بهکاربردن صفت و قیود مبهم در متن قوانین، قراردادها و احکام دادگاهها، ممنوع و غیرقابل قبول است، بنابراین تمامی قوانینی که چنین الفاظ و تعبیراتی دربر دارند قابل بررسی و بازنگری هستند. آنچه شما گفتید وقتی حاصل میشود که همه قوانین ما اعم از قوانین مدنی و کیفری- بهویژه قوانین کیفری- از اینگونه الفاظ و تعبیرات خالی شود به عبارت دیگر هرجا قرار است برای عملی مجازاتی تعیین شود، باید آن عمل را چنان توصیف شود که کاملا جامع و مانع باشد. به عبارت دیگر به هیچوجه نباید مجالی به تعبیر و تفسیر سلیقهای اشخاص در این موارد داده شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.