|

از اشتباه نهراسیم

فرانک آرتا

محمدرضا اصلانی، قریب شش سال است که بی‌سروصدا فیلم بلند مستندی درباره سیدجلال‌الدین آشتیانی می‌سازد؛ سوژه‌ای که قطعا پرسش‌های زیادی را مطرح خواهد کرد. این فیلم‌ساز مهم دست‌کم در دنیای سینما فرم بیانی خاصی را پیدا کرده و به اصطلاح پیشنهاداتی دارد. او در گفت‌وگوی خود با «شرق» از دغدغه‌های فرهنگی و هنری‌اش گفت و به‌دور از هرگونه مصلحت‌اندیشی، بنیان‌های فکری جامعه را مورد نشانه قرار داد.

این‌روزها مشغول چه کارهایی هستید؟
تنها کاری که الان مشغول آن هستم، مستند بلندی است درباره «جلال آشتیانی».
فیلم در چه مرحله‌ای است؟
ساخته و تمام شده است. منتها فقط تدوین نهایی‌اش مانده.
چرا این سوژه را انتخاب کردید؟
فیلم سفارشی بود که آقای فیلم‌بردار و تهیه‌کننده ما، چندین‌بار به من پیشنهاد دادند و من جدی نگرفتم تا اینکه پذیرفتم که می‌توانم مروری بر فلسفه یک دوره داشته باشم.
یعنی به‌مثابه یک فیلسوف به جلال‌الدین آشتیانی نگاه کردید؟
به او به‌مثابه یک فیلسوف نگاه نکردم، بلکه به بهانه او خواستم مروری بر فلسفه آن دوران داشته باشم.
فلسفه دوران اخیر؟
خیر. فلسفه 400 دوره اخیر. چون او با فلسفه این دوره عملکرد داشته است.
تحلیل کلی شما از فلسفه 400 سال اخیر چیست؟
این فلسفه در عین این نکات ظریف، بحث‌های خودش را هم دارد. این بن‌بست‌هاست که باعث شده این فلسفه رشد نکند یا نتواند درواقع به امری جهانی تبدیل شود. مهم‌ترین مسئله‌اش این است که کمتر به پرسش و بیشتر به پاسخ می‌پردازد. اگر سؤالی هست مقدر است، یعنی از پیش تعیین شده. مثلا در باب وحدانیت خداوند. خداوند واحد هست یا نیست؟ تو نمی‌توانی بگویی خداوند واحد نیست. پس این سؤال، سؤال مقدر و ازپیش‌تعیین‌شده است.
یعنی جوابش هم مشخص است؟
جوابش هم مشخص است و تو فقط باید استدلال‌هایش را جور کنی. این کمی جای بحث دارد. یا در باب مثلا قیامت جسمانی، اثباتی که ملاصدرا می‌کند به‌هرحال یک سؤال مقدر است. جسمانی هست یا نیست؟ و مباحث دیگر. اینها همه هست و البته مباحث درعین پیچیدگی و جالب‌بودن، ظرافت‌های بسیاری در آن نهفته است. نکاتی مثل حرکت جوهریه یا جوهر فرد یا مباحث دیگر می‌توانست بسیار راه‌گشا باشد. منتها چون این مباحث برای اثبات وجه کلامی قضیه است، فلسفه را با کلام چنان ترکیب کرده که این دو نتوانستند خلوص خودشان را حفظ کنند که به شکل نرمی در فیلم مطرح شده‌اند. ما نمی‌توانستیم و نمی‌خواستیم در فیلم چیزی را نفی‌ کنیم. چون فیلم جای نفی‌‌کردن نیست. چون فیلم یک‌طرفه است.
یعنی در فیلم دیالوگی به وجود نمی‌آید؟
در فیلم دیالوگی به وجود نمی‌آید. اما ممکن است در ذهن‌ها دیالوگی به وجود بیاید. وقتی می‌خواهی چهره‌ای را مطرح کنی، نمی‌توانی آن چهره را نفی کنی. این کار شدنی نیست و درواقع اخلاقی نیست. اخلاق در مستند‌سازی خودش یک مسئله است. درواقع مستند‌سازی، خودش منشور اخلاقی دارد. این فیلم دارای ساختار خاصی مطابق معمول کارهای من است؛ ازجمله در این فیلم هیچ چهره‌ای نیست؛ حتی چهره خود آقای آشتیانی.
با وجود اینکه به نظر می‌رسد فیلم «مستند پرتره» باشد، اما چرا چهره‌ای از خود سوژه اصلی نیست؟
اصلا شما چهره‌ای در فیلم نمی‌بینید. برخلاف اینکه در بعضی از فیلم‌ها با شخص مصاحبه می‌شود، در این فیلم وجود ندارد. اما صداهای‌شان موجود است. صدای خیلی‌ها هست. صدای 20، 30 نفر در فیلم هست؛ مثل یک گفتار؛ اما چهره‌ای از اینها نیست. فقط کلام است. حتی چهره آقای آشتیانی را هم نمی‌بینید. در آخر فیلم تنها یک تصویر از ایشان می‌بینیم و نه بیشتر. خب این هم کار را سخت و پیچیده می‌کند و هم فرم خاصی است که صدای تماشاگر درمی‌آید و می‌گویند این چیست و ما چیزی از این فیلم را نفهمیدیم! البته من به فهمیدن و نفهمیدن دوستان کاری ندارم و کار خودم را می‌کنم. این فیلم، بلند است و حدود 120 دقیقه زمان دارد.
اولین نمایش این فیلم در کجا خواهد بود؟
نمی‌دانم. بستگی به تهیه‌کننده فیلم دارد.
تهیه‌کننده فیلم کیست؟
از بچه‌های روایت فتح. مرد بسیار نازنینی است. من دوستش دارم. ساخت این فیلم شش سال طول کشیده است. او هم همواره می‌گفت دیر شده و در این مدت آدم‌ها عوض می‌شوند، گرفتار می‌شویم و...
آقای اصلانی! شما خودتان را مستندساز می‌دانید یا فیلم‌ساز فیلم‌های بلند و داستانی؟
دو، سه مسئله وجود دارد: یکی اینکه دائما می‌گویند من مستندساز هستم که این خودش توطئه اعلام‌نشده و چیز عجیبی است. شاید یک جورهایی «دایی‌جان ناپلئونیسم» به حساب می‌آید! واقعیت این است که می‌خواهند نگذارند من فیلم بلند داستانی‌ام را بسازم. می‌گویند مستندساز است و نمی‌تواند فیلم داستانی بسازد. هرچند من بیشتر مستندهایم را داستانی ساخته‌ام. چه در کانون پرورش فکری کودکان، چه در فیلم «شطرنج باد» و چه در سریال‌های «سمک عیار»، «غبار نور»، «منطق‌الطیر» و... من حجم داستانی‌سازی‌ام خیلی بیشتر از حجم مستندسازی‌ام بوده است؛ مثلا وقتی داشتیم «شطرنج باد» را می‌ساختیم، برای گرفتن بودجه می‌گفتند او که سنش خیلی بالا رفته و اصلا نمی‌تواند کار کند! درحالی‌که خودشان در 99 سالگی در تریبون‌های مختلف صحبت می‌کنند و... به‌هرحال آنها می‌توانند و مشکلی به‌وجود نمی‌آید. می‌گفتند فیلم‌هایش فروش نمی‌کند، آنها اصلا فیلمی از من پخش کردند که فروش کند یا نکند؟ مسئله اینجاست. تمام اینها بازی‌هایی است که ما نتوانیم کار کنیم. جوانی پیش برنارد شاو آمد و گفت استاد، من کتابم را منتشر کرده‌ام، ولی در مورد من دارد توطئه سکوت می‌شود. برنارد شاو خندید و گفت، شما هم در این توطئه شرکت کنید و حالا من هم سعی می‌کنم خودم در این توطئه شرکت کنم و دوستان محترم هم مجدانه در این توطئه شرکت می‌کنند؛ اما مسئله مهم دیگری هم وجود دارد که من فرقی بین مستند و داستانی نمی‌بینم. مسئله مهم دراماتولوژی است. چون در آن، Drama ایجاد می‌کند. درام را با موقعیت موجود یا درام را با ذهنش ایجاد می‌کند. فرقی نمی‌کند. کارکرد سینماتوگرافیک، تفاوتی میان این دو قائل نیست. شاید رفتارها فرق می‌کند که من رفتارهای هر دو را بلد هستم و برایم اصلا فرقی نمی‌کند. در زمان فترت ساخت فیلم داستانی‌ام، مستند هم می‌سازم. برای من فیلم کوتاه دودقیقه‌ای با دوساعته فرقی ندارد. هر دو جدی‌اند؛ حتی «جام حسنلو» 20دقیقه‌ای برای من می‌تواند جدی‌تر از سریال «غبار نور» باشد که فیلمی 10ساعته است؛ البته در زمان خودش هم خیلی فحش خورد، ولی تأثیری که گذاشت این بود، تمام این حرکات دوربینی که در تلویزیون می‌بینید، از آنجا شکل گرفت. در آن زمان همه می‌گفتند سرمان گیج رفت! اما الان خوشبختانه دیگر سرشان گیج نمی‌رود. یاد گرفتند که ببینند. هوش چشمی‌شان تازه رشد کرده. اصلا میان سینمای داستانی و مستند فرقی نیست. جز اینکه تخیل مستند، مابعدی و تخیل داستانی، ماقبلی است. شما قبلا از واقعیت تخیل می‌کنید، بعد طرحی می‌گذارید و درامی را شکل می‌دهید. واقعیت مستند این است که شما با واقعیتی مواجه هستید و در مورد آن واقعیت خیال می‌کنید و خیال‌تان را سامان می‌دهید. متأسفانه اخیرا مستندهای ما از خیال منفک شده‌اند. خلاقیت در آنها حذف شده. فقط به تعدادی مصاحبه و تصویر تبدیل شده. مصاحبه‌ها عین کباب قفقازی‌اند! که مقداری گوشت، مقداری مرغ و سایر مخلفات درآن وجود دارد و این شده فیلم‌سازی مستند ما! یا مستندهایی که مباحثی را که در رساله‌ای کوتاه یا بلند وجود دارند دوباره می‌گویند. خب اینها نه مستند‌اند و نه سینما. اینها فقط بازپردازی چیزهای موجود‌اند. من ترجیح می‌دهم آنها را بخوانم تا اینکه کلی خرج کنم و وقت صرف کنم و به مکان نمایش این فیلم‌ها بروم. در خانه‌ام همان رساله‌ها را می‌خوانم. الان هم خوشبختانه از طریق اینترنت و با جست‌وجویی ساده تمام اطلاعاتی را که می‌خواهیم به‌دست می‌آوریم. اینها معضلات کنونی ماست. به دلیل این معضلات برخی‌ها خودشان را محق می‌دانند بگویند من مستندساز هستم؛ درحالی‌که فیلم‌های من هیچ‌کدام مستند نیستند.
خب تکلیف تعدادی از فیلم‌های مستند شما چه می‌شود؟
من اصلا تابه‌حال فیلم مستند نساخته‌ام. «جام حسنلو» اصلا مستند نیست. چه چیزی از جام حسنلو را من گفتم؟ حتی مثلا همدان رفتم. همدان اصلا مستند نیست. دانش، اطلاعات نیست. دانش، نظریه و فهم است. با اطلاعات فرق می‌کند. بی‌نهایت می‌توانید اطلاعات داشته باشید، ولی دانش نداشته باشید. تفاوت میان اطلاعات و داده‌ها با دانش فرق می‌کند. در کامپیوتر اطلاعات بسیاری وجود دارد؛ ولی اینها دانش نیستند؛ الان این مرز از میان رفته است. فکر می‌کنند اطلاعات‌داشتن، یعنی دانش. اینها همه باعث عامی‌گری در سینمای ما شده؛ چه در سینمای داستانی و چه در سینمای مستند.
می‌خواهم برسم به موضوع مهمی که چند سالی است روی آن بحث می‌شود؛ همان‌طور که می‌دانید شما و تهیه‌کننده فیلم «آتش سبز» در بیست‌وششمین جشنواره فیلم فجر، لوح سپاس و پلاک طلایی سیمرغ از نگاه ملی را دریافت کردید...
می‌دانید خیلی جاها به این جایزه اشاره نمی‌کنند؟
چرا؟
چرا از من می‌پرسید؟ از خودشان بپرسید. فقط به جایزه طراحی صحنه و لباس اشاره می‌کنند.
تحلیل خودتان از این موضوع چیست؟
نمی‌خواهند سینمای ملی برای‌شان الگو باشد.
موضوع مهم هم همین است که اصلا سینمای ملی چه تعریفی دارد؟ مختصات و خصوصیاتش چیست؟
خب در 20 سال اخیر کوشیده‌اند مفهوم سینمای ملی را به مفهوم بومی‌بودن و سنتی‌بودن تقلیل دهند، درحالی‌که این سینمای ملی نیست، این سینمای بومی است یا سینمایی با رفتارهای سنتی است.
آیا به سینمای آیینی تنه می‌زند؟
حتی آیین هم نیست، موضوعش آیینی است و این با سینمای آیینی فرق می‌کند.
تفکیک این دو موضع چگونه شکل می‌گیرد؟
مثلا سینمای پاراجانف، سینمای آیینی است. فقط موضوعاتش آیینی نیست. آیین، انگیزه‌ای است برای آیینی‌شدن. در واقع هر فردِ آیینی، تشرّفی در آیین پیدا می‌کند تا آیینی شود، وگرنه ما ناظر بر آیین هستیم. ناظر بر آیین‌بودن با آیینی‌بودن فرق می‌کند. شما هیچ آیینی را نمی‌بینید که تماشاگر داشته باشد. آیین مشارکت دارد، حتی حاضران در آیین مشارکت دارند. حتی آیین نمایشی مثل تعزیه، آنهایی که آنجا نشسته‌اند و تماشا می‌کنند، در تعزیه مشارکت دارند. ناظر بر تعزیه نیستند. تعزیه یکی از نمایشی‌ترین بخش آیینی ماست. درحالی که فیلم‌های ما، گزارش‌دهنده و ناظر آیین هستند. به‌همین‌دلیل آیین را نابود کرده‌اند. آیین، گزارش‌پذیر نیست. چون یک سِر است. حتی آیین غذاخوردن عادی خانواده، سِر و رمز است که آن را برملا می‌کنیم و این یعنی نابودی آیین.
در مورد سینمای ملی هم همین‌طور است؟
می‌رسیم به این قضیه. تعریفی که الان از ملی‌بودن وجود دارد، به معنای بومی و سنتی‌بودن، تقلیل پیدا کرده است. سنت سر جای خودش است و بومی‌بودن هم سر جای خودش.
یعنی درتعارض‌اند؟
مشکلی با آن نداریم، اما این معنای ملی ندارد. البته در فارسی کلمه «ملی» به معنای ناسیون و ناسیونالیسم نیست. ملی به معنای آن گروه و جماعتی هستند که در یک آیین، یا در یک دین با هم مشترک هستند. ما می‌گوییم ملت حضرت‌ابراهیم(ع) و امت حضرت‌محمد(ص) هستیم. دینمان اسلام و مذهبمان شیعه است. اصلا این، سلسله‌مراتب دارد. درواقع ملت، جامع تمام دین‌هاست. این معنا با ناسیون و ناسیونالیسم فرق می‌کند. مرادف همدیگر نیستند. حال وقتی می‌گوییم ملت، یعنی اقوام و امت‌های مختلف که در زیر یک شاخه قرار می‌گیرند. اما ما وقتی چیزی را بومی می‌کنیم، فقط قوم می‌شویم و دیگر ملت نیستیم. ملت یعنی، قوم‌های مختلف تحت لوای یک قدرت و یک نظام که با یکدیگر متحد باشند.
دراین‌صورت از پایگاه بومی، چگونه جهانی می‌شود؟
همین مسئله است. وقتی نتوانید جهانی باشید، ملی نیستید. اصلا ملت نیستید. الان سینما و تئاتر ما بومی است. مال ایران است و جای دیگری مطرح نیست. چهار تا فیلمی که با لج‌ولجبازی به آن جایزه می‌دهند، جهانی نشده است. به این نمی‌توان گفت جهانی. سینمای جهانی، سینمای فرانسه، آمریکا و حتی هند است که در فرانسه برای فیلم هندی صف می‌بندند که آن را ببینند حتی اگر افتضاح باشد. به‌اضافه اینکه ملی‌بودن وقتی اتفاق می‌افتد که از نظر اقتصادی بتوانید ارز داخلی را به ارز خارجی تبدیل و ارز خارجی را به ارز داخلی اضافه کنید. یک فیلم در ایران ساخته می‌شود، دوربین، دستگاه‌های صدا و همه اینها وارداتی است، یعنی ارز ایرانی بیرون رفته. خب، این فیلم کجا خرج می‌شود؟ یعنی از این جیب به آن جیب. این اصلا ملی نیست. درواقع آن چیزی ملی است که بتواند به اقتدار ما اضافه کند.
یعنی با صنعتی‌شدن گره بخورد؟
اصلا همین است. اقتدار پولی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است، یعنی ما باید بتوانیم فیلم بومی خود را جهانی کنیم. نه اینکه برویم و در فرانسه پخش کنیم. این پخش‌کردن جهانی‌شدن نیست. جهانی‌شدن به این معناست که ما بتوانیم چیزی را به جهان عرضه کنیم که جهان آن را نداشته باشد، یعنی چیزی به جهان اضافه کنیم وگرنه اگر فیلم‌های ما شبیه فیلم‌های آمریکایی باشد، چیزی به جهان اضافه نکردیم حتی اگر در آمریکا پخش شود. درآن صورت جزء اذناب فرهنگی آمریکا می‌شویم. دنباله‌رو آمریکابودن، اصلا جهانی نیست. درواقع، ما ثمره آن هستیم. جهانی نیستیم. جهانی‌بودن یعنی اینکه فیلم بومی ما چنان ساختاری داشته باشد که به جهان پیشنهاد دهد و بگوید من این ساختار را پیشنهاد می‌دهم. حتی این پیشنهاد نباید خیلی پولی باشد. اصلا ژان لوک گدار چه کار مهمی کرده؟ موضوعات فیلم‌هایش مهم نیست. فیلم‌های اولش به دلیل نداشتن پول، نگاتیوهای کوتاهی بودند که پرش پیدا کردند. «جامپ کات» به جای «مچ کات » قرار گرفت و با کمال قدرت گفت نمی‌خواهم مچ کات کنم. می‌خواهم جامپ کات کنم و از جامپ کات پلانی به جامپ کات سکانس و بعد به جامپ کات موضوعات را پیوند داده است. جامپ کات را به ساختار تبدیل کرد. به‌این‌ترتیب، یک پیشنهاد به جهان داد؛ چیزی که رمان مدرن هم به آن می‌رسد. ما کدام پیشنهاد را به جهان داده‌ایم؟ در علم هم همین‌طور است؛ در ریاضیات، پزشکی، سیاست، موسیقی کدام پیشنهاد را به جهان داده‌ایم؟ وقتی شما پیشنهادی برای جهان نداری، به خودی‌خود بومی می‌شوی، مثل یک خانواده محدودی که فقط با خودشان گفت‌وگو دارند، اصلا رشد نمی‌کنند. ملی‌بودن یعنی اینکه ما بومی‌بودن خودمان را بتوانیم چنان رشد دهیم و چنان قدرتمند و فعال کنیم که به جهان چیزی را عرضه کنیم و جهانی شویم.
البته یکی از انتقاد‌هایی که به جهانی‌شدن می‌شود، این است که دراین‌میان، خرده‌فرهنگ‌ها از میان می‌روند. تحلیلتان چیست؟
یعنی ملی‌بودنشان را از دست می‌دهند. به‌همین‌دلیل است که بحث ملی‌بودن در فرانسه و اروپا هم در روشنفکری خنده‌دار است، اما در درون نظام‌ها بسیار جدی است.
این یعنی تناقص؟
بله، تناقضی در آن وجود دارد و بسیار جدی است که مبادا هویت‌شان را از دست دهند. وقتی آمریکا جهانی‌شدنش را اعلام می‌کند، به این دلیل است که می‌خواهد همه، مستعمره فرهنگی یا اقتصادی او شوند. ما هم باید برای مستعمره‌کردن جهان، کوشش کنیم. ما اقتصاد نداریم، اما فرهنگ داریم. فرهنگ ما چندهزارساله است.
چطور می‌توانیم با دست خالی و با پشتوانه ضعیف اقتصادی، فرهنگمان را عرضه کنیم؟
دست ما خالی نیست، اندیشه خالی داریم.
مگر فرهنگ مبنای اندیشه‌ای ندارد؟
ما ریشه فرهنگی داریم، اما نمی‌دانیم چطور آن را مدرن کنیم. تمام فیلم‌های ما به موضوع اکتفا می‌کنند؛ مثل فیلم‌های مستند. فیلم‌های مستند فقط موضوع دارند و هیچ ساختاری در آن نمی‌بینید، مثلا یک فیلم‌ساز روسی یا آمریکایی شروع می‌کند به «اتو پرتره»ساختن و بعد در اینجا اتو پرتره‌ساختن مد می‌شود. درحالی که ما در دهه 40 در جهان مستند دراماتیک و داستانی را شکل دادیم، مثل فیلم‌های احمد فاروقی، فیلم «خانه دوست کجاست»، فیلم فروغ و... . اینها مستندهای دراماتیک هستند، مستندهای گزارشی یا مستندهای صرف نیستند.
یا فیلم‌های مستند شما یا «اون شب که بارون اومد» کامران شیردل؟
یا فیلم‌های فریدون رهنما یا انور. اینها همه مستند دراماتیک بودند. اما کوبیده شدند. ببینید چقدر نقد فحاشانه حتی نسبت به فیلم فروغ در زمان خودش داریم یا درباره فیلم‌های من. حتی در مورد فاروقی اصلا حرف زده نمی‌شد زیرا فیلم «طلوع جدی» درحقیقت، اولین مستند داستانی در ایران است، اما می‌بینیم در دهه 80 میلادی «بی‌بی‌سی» داعیه ساخت داکیودراما دارد.
به این دلیل که قدرت و رسانه مطرح‌کردن را دارد؟
خیر. به این دلیل که وقتی اینجا خاموش است، وقتی برخی منتقدان نسبت به هرکار پیشرویی فحاشی می‌کنند، نتیجه این می‌شود که این جریان خفه می‌شود و آنجا جریان راه می‌افتد. بنابراین مهم این است که فیلمی که ما می‌سازیم، چه پیشنهادی به جهان می‌دهد و چگونه جهان را عوض می‌کند. ما نمی‌خواهیم جهان را به‌طور انقلابی عوض کنیم، یک کار کوچک هم می‌توانیم انجام دهیم. چرا سینمای شوروی رشد می‌کند؟ به این دلیل که وقتی انقلاب سوسیالیستی می‌شود، فیلم‌سازانش هفت سال در یک خانه کوچک می‌نشینند و اتود می‌کنند حتی نگاتیو نداشتند، چون بودجه نداشتند. هفت سال در یک ساختمان کوچکی حتی فیلم‌های 35 م. م.را می‌تراشیدند و پاک کرده و دوباره از آن استفاده می‌کردند، یعنی این‌قدر وضعشان بد بود. بعد از هفت سال «کوله شف» می‌آید پیشنهادی می‌دهد. اینکه در سینما فقط بازی بازیگر مطرح نیست، بلکه تدوین موردنظر است.
که ایده بزرگی بود که بر تاریخ سینما تأثیر گذاشت.
کاملا. به‌این‌ترتیب، سینما را به‌عنوان امر تدوین مطرح می‌کنند. این، جهان را عوض می‌کند. آن‌وقت سینمای جهان تحت سیطره اندیشه سوسیالیستی قرار می‌گیرد.
فرمالیست‌های روسی درادامه، فیلم‌های تعیین‌کننده‌ای ساختند، مثل «رزمناو پوتمکین» آیزنشتاین که البته این سیطره قابل‌تقدیر بود.
منظورم از سیطره، به معنای بد آن نیست، اما ما چه کردیم؟
درحالی که ایران جزء پنج کشور اول دنیا بود که دستگاه سینماتوگراف وارد کرد؟
بله. در آن زمان، آلمان هم نداشت.
اما بعد دیدیم در دهه 20، سینمای اکسپرسیونیست آلمان، طرح نویی در جهان انداخت.
کاملا. حالا شما تاریخ سینمای جهان را ورق بزنید، در یکی از آنها اسمی از ایران نیست. از اروپا، ژاپن، استرالیا و حتی آفریقا هست، اما از ایران نیست!
آقای اصلانی! بالاخره برای چرخه اقتصاد سینما، باید سینمای تجاری هم وجود داشته باشد. نگاه‌تان به این نوع سینما چیست؟
من نمی‌گویم آنها نباید باشد. من سینمای تجاری را برای بدنه یک جامعه لازم می‌دانم.
فقط ضرورت آن را در اقتصاد می‌دانید؟
فقط اقتصاد نیست. مسئله سرگرمی و اوقات فراغت است، مسئله تجدیدقوای نیروی کار است، مثلا روزانه در ژاپن معدل کار مفید هشت ساعت است. در آلمان هشت ساعت و در آمریکا هفت ساعت و نیم است. می‌دانید در ایران چقدر است؟
چقدر؟
سه دقیقه که به‌زور آمار آن را به 20 دقیقه می‌رسانند! آمار کتاب‌خواندن ما سه کلمه در روز و در فرانسه روزانه هفتاد صفحه است! حالا این ملتی که زمان کارکردنش در روز سه دقیقه است، حالا می‌خواهد سرگرمی و اوقات فراغت هم داشته باشد؟ همه آن فراغت است. این موضوع را ما نادیده می‌گیریم. بااین‌حال، اوقات فراغت لازم است و باید برای روز بعد و مشکلات بعدی تجدیدقوا کند. سینما در این مسیر نقش بنیانی دارد. منظورم هم نفی سینمای تجاری و صنعتی نیست. باید وجود داشته باشد. هرکشوری باید سینمای تجاری داشته باشد. اقتصاد باید گردانده شود، اما این اقتصادی که بدان اشاره می‌کنید، کدام ارز را وارد کشور کرده؟ وقتی گردش مالی نیست، اقتصادی نیست.
چون اقتصاد با تولید در رابطه است؟
هم با تولید و هم اقتصاد جهانی، اضافه‌کردن ارزهای جهانی است؛ اضافه‌کردن است و نه تبدیل؛ یعنی اگر درآمد کلی و ناخالص ما یا درآمد نفتی ما صد میلیارد در سال است، باید در پایان سال 150 میلیارد شود و از ارز جهانی به آن اضافه شود.
آقای اصلانی! راه‌حلی برای برون‌رفت از مشکلات را دارید؟
من حتی به نهادهایی که فیلم مستند و کوتاه می‌سازند، پیشنهاد داده‌ام «کارگاه‌های خلاقیت فیلم» برپا کنند.
یعنی روی مقوله آموزش متمرکز شویم؟
خب، سینماگری که نه موسیقی، نه نقاشی، نه فلسفه می‌شناسد. شعر و رمان نخوانده، چطور می‌تواند ساختاری را پیشنهاد دهد؟ این شدنی نیست. سینمای ملی، سینمایی است که در ابتدا، تاریخ خودمان را بشناسیم. تاریخ برگ‌برنده ماست، این را هم نداشته باشیم، چه پیش می‌آید؟ این را باید به توطئه تعبیر کنیم یا به نادانی، در هردو صورت فرقی نمی‌کند. نتیجه‌اش یکی است. وقتی تاریخ ندانید، نمی‌دانید خلاقیتتان کجاست. فکر می‌کنید چرخ را اختراع کردید، درحالی که چرخ اختراع شده است.
به نظر شما فیلم‌های خوبی که همچون تک‌درخت‌هایی در برهوت فیلم‌سازی در سینمای ایران روییده و ساخته شده‌اند، چگونه‌اند؟
ما فیلم‌های خوبی در ایران داریم، از لحاظ تجاری هم فیلم‌های خوبی داریم. افراد زحمت می‌کشند و فیلم‌های خوبی می‌سازند. اینها را نباید دست‌کم گرفت. اما مسئله من بدی فیلم‌ها نیست، مسئله من جای دیگری است.
حتی برخی از فیلم‌های شاگردان شما هم فیلم‌های خوبی‌اند.
بله. من حتی اینها را هم تشویق می‌کنم و دست‌کم نمی‌گیرم. فیلم‌های تجاری هم کارکرد خوبی دارد. حتی فیلم‌های طنزی که طنز هم نیستند و سطح پایین هستند، باز کارکرد دارند. من نمی‌توانم اینها را نادیده بگیرم. اگر جایگاهشان معین باشد و سرجای خودشان قرار بگیرند هم بسیار محترم‌اند. اما وقتی جایگاهشان معین نیست، نامحترم می‌شوند.
درواقع، شما بنیان‌های فکری و فلسفی جامعه را خطاب قرار دارد؟
بله دقیقا. چون فیلم‌سازان چه گناهی کرده‌اند. وقتی فیلم پیشرو می‌سازند، فحش می‌خورند. نمونه‌اش خود من، فحش‌خور من ملس است. این‌همه فحش خوردم، آیا ادامه، دیگر ممکن می‌شود؟
چرا سال‌هاست کسانی که دم از فلسفه در سینما می‌زنند، موردهجمه قرار می‌گیرند؟
به این دلیل که می‌خواهند در فیلم اندیشه نباشد.
آیا فیلم بدون فلسفه، اندیشه ندارد؟
اصلا فیلم باید فلسفه داشته باشد. فیلم‌سازانی که در سینمای جهان مطرح هستند، مثل بلا تار، میشاییل هانکه، روی اندرسون، همه فلسفه خواندند و ادعا می‌کنند فیلم فلسفی ساختند. ما معلمان فلسفه خیلی خوبی داریم. اما فیلسوف نداریم. بااین‌حال، نکته جالب در جامعه ما این است که کتاب‌های پرفروش ما کتاب‌های فلسفی از نوع گرایش مدرن هستند. هرچند ترجمه‌های بدی شده‌اند. به‌هرحال جامعه تشنه فلسفه است. اما بسیاری از منتقدان و سینماگران ما از فلسفه فرار می‌کنند زیرا اگر پای فلسفه به میدان باز شود، اینها لنگ می‌زنند. الان فلسفه از دو جناح دارد کوبیده می‌شود؛ یکی از جناح افرادی که دانش عمومی و دانش بین‌رشته‌ای ندارند و دوم از بابت کلامی. کلام هماره مخالف فلسفه بوده است.
اما بحث‌های کلامی در جامعه طرفداران زیادی دارد.
کلام می‌خواهد پاسخ دهد. اما فلسفه می‌خواهد بپرسد. کلام از ساختار فلسفه استفاده می‌کند منتها ساختار فلسفه ارسطویی است که کاربردی در جهان ندارد. منطق مدرن نیست، ریاضی نیست. منطق نسبیت نیست. از آنجا که سینما یک امر جامع است و امر منفرد نیست. پس در سینما موسیقی، تصویر، نقاشی، گرافیک، صدا، تکنولوژی وجود دارد و تمام اینها را باید بشناسیم. حتما می‌دانید داستان‌سرایی جانشین پاورقی‌نویسی‌های قرن 19 شد. سینمای آمریکا، پاورقی‌های قرن 19 است. همان پاورقی‌ها نقش مؤثری در مدرنیسم و مدنیت داشتند. بحث من نفی چیزی نیست. بحث، نگاه است.
چه باید کرد؟
باید خلاقیت را تشویق کرد. ما ترس داریم. جامعه‌ای که از اشتباه می‌ترسد، گرایش به تک‌بعدی‌بودن دارد.انسان تنها موجودی است که اشتباه می‌کند و با آن اشتباهش، جهان را کشف می‌کند. بزرگ‌ترین اشتباه تاریخ، این است که تاریخ را عوض کنند. کریستف کلمب کجا رفته بود؟ اشتباهی آمریکا را کشف کرده بود. درحالی که می‌خواست به هند برود. یک اشتباه، تاریخ را عوض کرد. ما چرا از اشتباه می‌ترسیم؟ پس بگذارید جوان‌های ما اشتباه کنند. درست فکرکردن مال گذشته است. آینده مال اشتباه است. به آینده باید فکر کنیم. آینده پر از اشتباه است. آینده پر از درستی نیست. چون آینده را ما نمی‌شناسیم. پس باید اشتباه کنیم تا آینده را بفهمیم.

محمدرضا اصلانی، قریب شش سال است که بی‌سروصدا فیلم بلند مستندی درباره سیدجلال‌الدین آشتیانی می‌سازد؛ سوژه‌ای که قطعا پرسش‌های زیادی را مطرح خواهد کرد. این فیلم‌ساز مهم دست‌کم در دنیای سینما فرم بیانی خاصی را پیدا کرده و به اصطلاح پیشنهاداتی دارد. او در گفت‌وگوی خود با «شرق» از دغدغه‌های فرهنگی و هنری‌اش گفت و به‌دور از هرگونه مصلحت‌اندیشی، بنیان‌های فکری جامعه را مورد نشانه قرار داد.

این‌روزها مشغول چه کارهایی هستید؟
تنها کاری که الان مشغول آن هستم، مستند بلندی است درباره «جلال آشتیانی».
فیلم در چه مرحله‌ای است؟
ساخته و تمام شده است. منتها فقط تدوین نهایی‌اش مانده.
چرا این سوژه را انتخاب کردید؟
فیلم سفارشی بود که آقای فیلم‌بردار و تهیه‌کننده ما، چندین‌بار به من پیشنهاد دادند و من جدی نگرفتم تا اینکه پذیرفتم که می‌توانم مروری بر فلسفه یک دوره داشته باشم.
یعنی به‌مثابه یک فیلسوف به جلال‌الدین آشتیانی نگاه کردید؟
به او به‌مثابه یک فیلسوف نگاه نکردم، بلکه به بهانه او خواستم مروری بر فلسفه آن دوران داشته باشم.
فلسفه دوران اخیر؟
خیر. فلسفه 400 دوره اخیر. چون او با فلسفه این دوره عملکرد داشته است.
تحلیل کلی شما از فلسفه 400 سال اخیر چیست؟
این فلسفه در عین این نکات ظریف، بحث‌های خودش را هم دارد. این بن‌بست‌هاست که باعث شده این فلسفه رشد نکند یا نتواند درواقع به امری جهانی تبدیل شود. مهم‌ترین مسئله‌اش این است که کمتر به پرسش و بیشتر به پاسخ می‌پردازد. اگر سؤالی هست مقدر است، یعنی از پیش تعیین شده. مثلا در باب وحدانیت خداوند. خداوند واحد هست یا نیست؟ تو نمی‌توانی بگویی خداوند واحد نیست. پس این سؤال، سؤال مقدر و ازپیش‌تعیین‌شده است.
یعنی جوابش هم مشخص است؟
جوابش هم مشخص است و تو فقط باید استدلال‌هایش را جور کنی. این کمی جای بحث دارد. یا در باب مثلا قیامت جسمانی، اثباتی که ملاصدرا می‌کند به‌هرحال یک سؤال مقدر است. جسمانی هست یا نیست؟ و مباحث دیگر. اینها همه هست و البته مباحث درعین پیچیدگی و جالب‌بودن، ظرافت‌های بسیاری در آن نهفته است. نکاتی مثل حرکت جوهریه یا جوهر فرد یا مباحث دیگر می‌توانست بسیار راه‌گشا باشد. منتها چون این مباحث برای اثبات وجه کلامی قضیه است، فلسفه را با کلام چنان ترکیب کرده که این دو نتوانستند خلوص خودشان را حفظ کنند که به شکل نرمی در فیلم مطرح شده‌اند. ما نمی‌توانستیم و نمی‌خواستیم در فیلم چیزی را نفی‌ کنیم. چون فیلم جای نفی‌‌کردن نیست. چون فیلم یک‌طرفه است.
یعنی در فیلم دیالوگی به وجود نمی‌آید؟
در فیلم دیالوگی به وجود نمی‌آید. اما ممکن است در ذهن‌ها دیالوگی به وجود بیاید. وقتی می‌خواهی چهره‌ای را مطرح کنی، نمی‌توانی آن چهره را نفی کنی. این کار شدنی نیست و درواقع اخلاقی نیست. اخلاق در مستند‌سازی خودش یک مسئله است. درواقع مستند‌سازی، خودش منشور اخلاقی دارد. این فیلم دارای ساختار خاصی مطابق معمول کارهای من است؛ ازجمله در این فیلم هیچ چهره‌ای نیست؛ حتی چهره خود آقای آشتیانی.
با وجود اینکه به نظر می‌رسد فیلم «مستند پرتره» باشد، اما چرا چهره‌ای از خود سوژه اصلی نیست؟
اصلا شما چهره‌ای در فیلم نمی‌بینید. برخلاف اینکه در بعضی از فیلم‌ها با شخص مصاحبه می‌شود، در این فیلم وجود ندارد. اما صداهای‌شان موجود است. صدای خیلی‌ها هست. صدای 20، 30 نفر در فیلم هست؛ مثل یک گفتار؛ اما چهره‌ای از اینها نیست. فقط کلام است. حتی چهره آقای آشتیانی را هم نمی‌بینید. در آخر فیلم تنها یک تصویر از ایشان می‌بینیم و نه بیشتر. خب این هم کار را سخت و پیچیده می‌کند و هم فرم خاصی است که صدای تماشاگر درمی‌آید و می‌گویند این چیست و ما چیزی از این فیلم را نفهمیدیم! البته من به فهمیدن و نفهمیدن دوستان کاری ندارم و کار خودم را می‌کنم. این فیلم، بلند است و حدود 120 دقیقه زمان دارد.
اولین نمایش این فیلم در کجا خواهد بود؟
نمی‌دانم. بستگی به تهیه‌کننده فیلم دارد.
تهیه‌کننده فیلم کیست؟
از بچه‌های روایت فتح. مرد بسیار نازنینی است. من دوستش دارم. ساخت این فیلم شش سال طول کشیده است. او هم همواره می‌گفت دیر شده و در این مدت آدم‌ها عوض می‌شوند، گرفتار می‌شویم و...
آقای اصلانی! شما خودتان را مستندساز می‌دانید یا فیلم‌ساز فیلم‌های بلند و داستانی؟
دو، سه مسئله وجود دارد: یکی اینکه دائما می‌گویند من مستندساز هستم که این خودش توطئه اعلام‌نشده و چیز عجیبی است. شاید یک جورهایی «دایی‌جان ناپلئونیسم» به حساب می‌آید! واقعیت این است که می‌خواهند نگذارند من فیلم بلند داستانی‌ام را بسازم. می‌گویند مستندساز است و نمی‌تواند فیلم داستانی بسازد. هرچند من بیشتر مستندهایم را داستانی ساخته‌ام. چه در کانون پرورش فکری کودکان، چه در فیلم «شطرنج باد» و چه در سریال‌های «سمک عیار»، «غبار نور»، «منطق‌الطیر» و... من حجم داستانی‌سازی‌ام خیلی بیشتر از حجم مستندسازی‌ام بوده است؛ مثلا وقتی داشتیم «شطرنج باد» را می‌ساختیم، برای گرفتن بودجه می‌گفتند او که سنش خیلی بالا رفته و اصلا نمی‌تواند کار کند! درحالی‌که خودشان در 99 سالگی در تریبون‌های مختلف صحبت می‌کنند و... به‌هرحال آنها می‌توانند و مشکلی به‌وجود نمی‌آید. می‌گفتند فیلم‌هایش فروش نمی‌کند، آنها اصلا فیلمی از من پخش کردند که فروش کند یا نکند؟ مسئله اینجاست. تمام اینها بازی‌هایی است که ما نتوانیم کار کنیم. جوانی پیش برنارد شاو آمد و گفت استاد، من کتابم را منتشر کرده‌ام، ولی در مورد من دارد توطئه سکوت می‌شود. برنارد شاو خندید و گفت، شما هم در این توطئه شرکت کنید و حالا من هم سعی می‌کنم خودم در این توطئه شرکت کنم و دوستان محترم هم مجدانه در این توطئه شرکت می‌کنند؛ اما مسئله مهم دیگری هم وجود دارد که من فرقی بین مستند و داستانی نمی‌بینم. مسئله مهم دراماتولوژی است. چون در آن، Drama ایجاد می‌کند. درام را با موقعیت موجود یا درام را با ذهنش ایجاد می‌کند. فرقی نمی‌کند. کارکرد سینماتوگرافیک، تفاوتی میان این دو قائل نیست. شاید رفتارها فرق می‌کند که من رفتارهای هر دو را بلد هستم و برایم اصلا فرقی نمی‌کند. در زمان فترت ساخت فیلم داستانی‌ام، مستند هم می‌سازم. برای من فیلم کوتاه دودقیقه‌ای با دوساعته فرقی ندارد. هر دو جدی‌اند؛ حتی «جام حسنلو» 20دقیقه‌ای برای من می‌تواند جدی‌تر از سریال «غبار نور» باشد که فیلمی 10ساعته است؛ البته در زمان خودش هم خیلی فحش خورد، ولی تأثیری که گذاشت این بود، تمام این حرکات دوربینی که در تلویزیون می‌بینید، از آنجا شکل گرفت. در آن زمان همه می‌گفتند سرمان گیج رفت! اما الان خوشبختانه دیگر سرشان گیج نمی‌رود. یاد گرفتند که ببینند. هوش چشمی‌شان تازه رشد کرده. اصلا میان سینمای داستانی و مستند فرقی نیست. جز اینکه تخیل مستند، مابعدی و تخیل داستانی، ماقبلی است. شما قبلا از واقعیت تخیل می‌کنید، بعد طرحی می‌گذارید و درامی را شکل می‌دهید. واقعیت مستند این است که شما با واقعیتی مواجه هستید و در مورد آن واقعیت خیال می‌کنید و خیال‌تان را سامان می‌دهید. متأسفانه اخیرا مستندهای ما از خیال منفک شده‌اند. خلاقیت در آنها حذف شده. فقط به تعدادی مصاحبه و تصویر تبدیل شده. مصاحبه‌ها عین کباب قفقازی‌اند! که مقداری گوشت، مقداری مرغ و سایر مخلفات درآن وجود دارد و این شده فیلم‌سازی مستند ما! یا مستندهایی که مباحثی را که در رساله‌ای کوتاه یا بلند وجود دارند دوباره می‌گویند. خب اینها نه مستند‌اند و نه سینما. اینها فقط بازپردازی چیزهای موجود‌اند. من ترجیح می‌دهم آنها را بخوانم تا اینکه کلی خرج کنم و وقت صرف کنم و به مکان نمایش این فیلم‌ها بروم. در خانه‌ام همان رساله‌ها را می‌خوانم. الان هم خوشبختانه از طریق اینترنت و با جست‌وجویی ساده تمام اطلاعاتی را که می‌خواهیم به‌دست می‌آوریم. اینها معضلات کنونی ماست. به دلیل این معضلات برخی‌ها خودشان را محق می‌دانند بگویند من مستندساز هستم؛ درحالی‌که فیلم‌های من هیچ‌کدام مستند نیستند.
خب تکلیف تعدادی از فیلم‌های مستند شما چه می‌شود؟
من اصلا تابه‌حال فیلم مستند نساخته‌ام. «جام حسنلو» اصلا مستند نیست. چه چیزی از جام حسنلو را من گفتم؟ حتی مثلا همدان رفتم. همدان اصلا مستند نیست. دانش، اطلاعات نیست. دانش، نظریه و فهم است. با اطلاعات فرق می‌کند. بی‌نهایت می‌توانید اطلاعات داشته باشید، ولی دانش نداشته باشید. تفاوت میان اطلاعات و داده‌ها با دانش فرق می‌کند. در کامپیوتر اطلاعات بسیاری وجود دارد؛ ولی اینها دانش نیستند؛ الان این مرز از میان رفته است. فکر می‌کنند اطلاعات‌داشتن، یعنی دانش. اینها همه باعث عامی‌گری در سینمای ما شده؛ چه در سینمای داستانی و چه در سینمای مستند.
می‌خواهم برسم به موضوع مهمی که چند سالی است روی آن بحث می‌شود؛ همان‌طور که می‌دانید شما و تهیه‌کننده فیلم «آتش سبز» در بیست‌وششمین جشنواره فیلم فجر، لوح سپاس و پلاک طلایی سیمرغ از نگاه ملی را دریافت کردید...
می‌دانید خیلی جاها به این جایزه اشاره نمی‌کنند؟
چرا؟
چرا از من می‌پرسید؟ از خودشان بپرسید. فقط به جایزه طراحی صحنه و لباس اشاره می‌کنند.
تحلیل خودتان از این موضوع چیست؟
نمی‌خواهند سینمای ملی برای‌شان الگو باشد.
موضوع مهم هم همین است که اصلا سینمای ملی چه تعریفی دارد؟ مختصات و خصوصیاتش چیست؟
خب در 20 سال اخیر کوشیده‌اند مفهوم سینمای ملی را به مفهوم بومی‌بودن و سنتی‌بودن تقلیل دهند، درحالی‌که این سینمای ملی نیست، این سینمای بومی است یا سینمایی با رفتارهای سنتی است.
آیا به سینمای آیینی تنه می‌زند؟
حتی آیین هم نیست، موضوعش آیینی است و این با سینمای آیینی فرق می‌کند.
تفکیک این دو موضع چگونه شکل می‌گیرد؟
مثلا سینمای پاراجانف، سینمای آیینی است. فقط موضوعاتش آیینی نیست. آیین، انگیزه‌ای است برای آیینی‌شدن. در واقع هر فردِ آیینی، تشرّفی در آیین پیدا می‌کند تا آیینی شود، وگرنه ما ناظر بر آیین هستیم. ناظر بر آیین‌بودن با آیینی‌بودن فرق می‌کند. شما هیچ آیینی را نمی‌بینید که تماشاگر داشته باشد. آیین مشارکت دارد، حتی حاضران در آیین مشارکت دارند. حتی آیین نمایشی مثل تعزیه، آنهایی که آنجا نشسته‌اند و تماشا می‌کنند، در تعزیه مشارکت دارند. ناظر بر تعزیه نیستند. تعزیه یکی از نمایشی‌ترین بخش آیینی ماست. درحالی که فیلم‌های ما، گزارش‌دهنده و ناظر آیین هستند. به‌همین‌دلیل آیین را نابود کرده‌اند. آیین، گزارش‌پذیر نیست. چون یک سِر است. حتی آیین غذاخوردن عادی خانواده، سِر و رمز است که آن را برملا می‌کنیم و این یعنی نابودی آیین.
در مورد سینمای ملی هم همین‌طور است؟
می‌رسیم به این قضیه. تعریفی که الان از ملی‌بودن وجود دارد، به معنای بومی و سنتی‌بودن، تقلیل پیدا کرده است. سنت سر جای خودش است و بومی‌بودن هم سر جای خودش.
یعنی درتعارض‌اند؟
مشکلی با آن نداریم، اما این معنای ملی ندارد. البته در فارسی کلمه «ملی» به معنای ناسیون و ناسیونالیسم نیست. ملی به معنای آن گروه و جماعتی هستند که در یک آیین، یا در یک دین با هم مشترک هستند. ما می‌گوییم ملت حضرت‌ابراهیم(ع) و امت حضرت‌محمد(ص) هستیم. دینمان اسلام و مذهبمان شیعه است. اصلا این، سلسله‌مراتب دارد. درواقع ملت، جامع تمام دین‌هاست. این معنا با ناسیون و ناسیونالیسم فرق می‌کند. مرادف همدیگر نیستند. حال وقتی می‌گوییم ملت، یعنی اقوام و امت‌های مختلف که در زیر یک شاخه قرار می‌گیرند. اما ما وقتی چیزی را بومی می‌کنیم، فقط قوم می‌شویم و دیگر ملت نیستیم. ملت یعنی، قوم‌های مختلف تحت لوای یک قدرت و یک نظام که با یکدیگر متحد باشند.
دراین‌صورت از پایگاه بومی، چگونه جهانی می‌شود؟
همین مسئله است. وقتی نتوانید جهانی باشید، ملی نیستید. اصلا ملت نیستید. الان سینما و تئاتر ما بومی است. مال ایران است و جای دیگری مطرح نیست. چهار تا فیلمی که با لج‌ولجبازی به آن جایزه می‌دهند، جهانی نشده است. به این نمی‌توان گفت جهانی. سینمای جهانی، سینمای فرانسه، آمریکا و حتی هند است که در فرانسه برای فیلم هندی صف می‌بندند که آن را ببینند حتی اگر افتضاح باشد. به‌اضافه اینکه ملی‌بودن وقتی اتفاق می‌افتد که از نظر اقتصادی بتوانید ارز داخلی را به ارز خارجی تبدیل و ارز خارجی را به ارز داخلی اضافه کنید. یک فیلم در ایران ساخته می‌شود، دوربین، دستگاه‌های صدا و همه اینها وارداتی است، یعنی ارز ایرانی بیرون رفته. خب، این فیلم کجا خرج می‌شود؟ یعنی از این جیب به آن جیب. این اصلا ملی نیست. درواقع آن چیزی ملی است که بتواند به اقتدار ما اضافه کند.
یعنی با صنعتی‌شدن گره بخورد؟
اصلا همین است. اقتدار پولی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است، یعنی ما باید بتوانیم فیلم بومی خود را جهانی کنیم. نه اینکه برویم و در فرانسه پخش کنیم. این پخش‌کردن جهانی‌شدن نیست. جهانی‌شدن به این معناست که ما بتوانیم چیزی را به جهان عرضه کنیم که جهان آن را نداشته باشد، یعنی چیزی به جهان اضافه کنیم وگرنه اگر فیلم‌های ما شبیه فیلم‌های آمریکایی باشد، چیزی به جهان اضافه نکردیم حتی اگر در آمریکا پخش شود. درآن صورت جزء اذناب فرهنگی آمریکا می‌شویم. دنباله‌رو آمریکابودن، اصلا جهانی نیست. درواقع، ما ثمره آن هستیم. جهانی نیستیم. جهانی‌بودن یعنی اینکه فیلم بومی ما چنان ساختاری داشته باشد که به جهان پیشنهاد دهد و بگوید من این ساختار را پیشنهاد می‌دهم. حتی این پیشنهاد نباید خیلی پولی باشد. اصلا ژان لوک گدار چه کار مهمی کرده؟ موضوعات فیلم‌هایش مهم نیست. فیلم‌های اولش به دلیل نداشتن پول، نگاتیوهای کوتاهی بودند که پرش پیدا کردند. «جامپ کات» به جای «مچ کات » قرار گرفت و با کمال قدرت گفت نمی‌خواهم مچ کات کنم. می‌خواهم جامپ کات کنم و از جامپ کات پلانی به جامپ کات سکانس و بعد به جامپ کات موضوعات را پیوند داده است. جامپ کات را به ساختار تبدیل کرد. به‌این‌ترتیب، یک پیشنهاد به جهان داد؛ چیزی که رمان مدرن هم به آن می‌رسد. ما کدام پیشنهاد را به جهان داده‌ایم؟ در علم هم همین‌طور است؛ در ریاضیات، پزشکی، سیاست، موسیقی کدام پیشنهاد را به جهان داده‌ایم؟ وقتی شما پیشنهادی برای جهان نداری، به خودی‌خود بومی می‌شوی، مثل یک خانواده محدودی که فقط با خودشان گفت‌وگو دارند، اصلا رشد نمی‌کنند. ملی‌بودن یعنی اینکه ما بومی‌بودن خودمان را بتوانیم چنان رشد دهیم و چنان قدرتمند و فعال کنیم که به جهان چیزی را عرضه کنیم و جهانی شویم.
البته یکی از انتقاد‌هایی که به جهانی‌شدن می‌شود، این است که دراین‌میان، خرده‌فرهنگ‌ها از میان می‌روند. تحلیلتان چیست؟
یعنی ملی‌بودنشان را از دست می‌دهند. به‌همین‌دلیل است که بحث ملی‌بودن در فرانسه و اروپا هم در روشنفکری خنده‌دار است، اما در درون نظام‌ها بسیار جدی است.
این یعنی تناقص؟
بله، تناقضی در آن وجود دارد و بسیار جدی است که مبادا هویت‌شان را از دست دهند. وقتی آمریکا جهانی‌شدنش را اعلام می‌کند، به این دلیل است که می‌خواهد همه، مستعمره فرهنگی یا اقتصادی او شوند. ما هم باید برای مستعمره‌کردن جهان، کوشش کنیم. ما اقتصاد نداریم، اما فرهنگ داریم. فرهنگ ما چندهزارساله است.
چطور می‌توانیم با دست خالی و با پشتوانه ضعیف اقتصادی، فرهنگمان را عرضه کنیم؟
دست ما خالی نیست، اندیشه خالی داریم.
مگر فرهنگ مبنای اندیشه‌ای ندارد؟
ما ریشه فرهنگی داریم، اما نمی‌دانیم چطور آن را مدرن کنیم. تمام فیلم‌های ما به موضوع اکتفا می‌کنند؛ مثل فیلم‌های مستند. فیلم‌های مستند فقط موضوع دارند و هیچ ساختاری در آن نمی‌بینید، مثلا یک فیلم‌ساز روسی یا آمریکایی شروع می‌کند به «اتو پرتره»ساختن و بعد در اینجا اتو پرتره‌ساختن مد می‌شود. درحالی که ما در دهه 40 در جهان مستند دراماتیک و داستانی را شکل دادیم، مثل فیلم‌های احمد فاروقی، فیلم «خانه دوست کجاست»، فیلم فروغ و... . اینها مستندهای دراماتیک هستند، مستندهای گزارشی یا مستندهای صرف نیستند.
یا فیلم‌های مستند شما یا «اون شب که بارون اومد» کامران شیردل؟
یا فیلم‌های فریدون رهنما یا انور. اینها همه مستند دراماتیک بودند. اما کوبیده شدند. ببینید چقدر نقد فحاشانه حتی نسبت به فیلم فروغ در زمان خودش داریم یا درباره فیلم‌های من. حتی در مورد فاروقی اصلا حرف زده نمی‌شد زیرا فیلم «طلوع جدی» درحقیقت، اولین مستند داستانی در ایران است، اما می‌بینیم در دهه 80 میلادی «بی‌بی‌سی» داعیه ساخت داکیودراما دارد.
به این دلیل که قدرت و رسانه مطرح‌کردن را دارد؟
خیر. به این دلیل که وقتی اینجا خاموش است، وقتی برخی منتقدان نسبت به هرکار پیشرویی فحاشی می‌کنند، نتیجه این می‌شود که این جریان خفه می‌شود و آنجا جریان راه می‌افتد. بنابراین مهم این است که فیلمی که ما می‌سازیم، چه پیشنهادی به جهان می‌دهد و چگونه جهان را عوض می‌کند. ما نمی‌خواهیم جهان را به‌طور انقلابی عوض کنیم، یک کار کوچک هم می‌توانیم انجام دهیم. چرا سینمای شوروی رشد می‌کند؟ به این دلیل که وقتی انقلاب سوسیالیستی می‌شود، فیلم‌سازانش هفت سال در یک خانه کوچک می‌نشینند و اتود می‌کنند حتی نگاتیو نداشتند، چون بودجه نداشتند. هفت سال در یک ساختمان کوچکی حتی فیلم‌های 35 م. م.را می‌تراشیدند و پاک کرده و دوباره از آن استفاده می‌کردند، یعنی این‌قدر وضعشان بد بود. بعد از هفت سال «کوله شف» می‌آید پیشنهادی می‌دهد. اینکه در سینما فقط بازی بازیگر مطرح نیست، بلکه تدوین موردنظر است.
که ایده بزرگی بود که بر تاریخ سینما تأثیر گذاشت.
کاملا. به‌این‌ترتیب، سینما را به‌عنوان امر تدوین مطرح می‌کنند. این، جهان را عوض می‌کند. آن‌وقت سینمای جهان تحت سیطره اندیشه سوسیالیستی قرار می‌گیرد.
فرمالیست‌های روسی درادامه، فیلم‌های تعیین‌کننده‌ای ساختند، مثل «رزمناو پوتمکین» آیزنشتاین که البته این سیطره قابل‌تقدیر بود.
منظورم از سیطره، به معنای بد آن نیست، اما ما چه کردیم؟
درحالی که ایران جزء پنج کشور اول دنیا بود که دستگاه سینماتوگراف وارد کرد؟
بله. در آن زمان، آلمان هم نداشت.
اما بعد دیدیم در دهه 20، سینمای اکسپرسیونیست آلمان، طرح نویی در جهان انداخت.
کاملا. حالا شما تاریخ سینمای جهان را ورق بزنید، در یکی از آنها اسمی از ایران نیست. از اروپا، ژاپن، استرالیا و حتی آفریقا هست، اما از ایران نیست!
آقای اصلانی! بالاخره برای چرخه اقتصاد سینما، باید سینمای تجاری هم وجود داشته باشد. نگاه‌تان به این نوع سینما چیست؟
من نمی‌گویم آنها نباید باشد. من سینمای تجاری را برای بدنه یک جامعه لازم می‌دانم.
فقط ضرورت آن را در اقتصاد می‌دانید؟
فقط اقتصاد نیست. مسئله سرگرمی و اوقات فراغت است، مسئله تجدیدقوای نیروی کار است، مثلا روزانه در ژاپن معدل کار مفید هشت ساعت است. در آلمان هشت ساعت و در آمریکا هفت ساعت و نیم است. می‌دانید در ایران چقدر است؟
چقدر؟
سه دقیقه که به‌زور آمار آن را به 20 دقیقه می‌رسانند! آمار کتاب‌خواندن ما سه کلمه در روز و در فرانسه روزانه هفتاد صفحه است! حالا این ملتی که زمان کارکردنش در روز سه دقیقه است، حالا می‌خواهد سرگرمی و اوقات فراغت هم داشته باشد؟ همه آن فراغت است. این موضوع را ما نادیده می‌گیریم. بااین‌حال، اوقات فراغت لازم است و باید برای روز بعد و مشکلات بعدی تجدیدقوا کند. سینما در این مسیر نقش بنیانی دارد. منظورم هم نفی سینمای تجاری و صنعتی نیست. باید وجود داشته باشد. هرکشوری باید سینمای تجاری داشته باشد. اقتصاد باید گردانده شود، اما این اقتصادی که بدان اشاره می‌کنید، کدام ارز را وارد کشور کرده؟ وقتی گردش مالی نیست، اقتصادی نیست.
چون اقتصاد با تولید در رابطه است؟
هم با تولید و هم اقتصاد جهانی، اضافه‌کردن ارزهای جهانی است؛ اضافه‌کردن است و نه تبدیل؛ یعنی اگر درآمد کلی و ناخالص ما یا درآمد نفتی ما صد میلیارد در سال است، باید در پایان سال 150 میلیارد شود و از ارز جهانی به آن اضافه شود.
آقای اصلانی! راه‌حلی برای برون‌رفت از مشکلات را دارید؟
من حتی به نهادهایی که فیلم مستند و کوتاه می‌سازند، پیشنهاد داده‌ام «کارگاه‌های خلاقیت فیلم» برپا کنند.
یعنی روی مقوله آموزش متمرکز شویم؟
خب، سینماگری که نه موسیقی، نه نقاشی، نه فلسفه می‌شناسد. شعر و رمان نخوانده، چطور می‌تواند ساختاری را پیشنهاد دهد؟ این شدنی نیست. سینمای ملی، سینمایی است که در ابتدا، تاریخ خودمان را بشناسیم. تاریخ برگ‌برنده ماست، این را هم نداشته باشیم، چه پیش می‌آید؟ این را باید به توطئه تعبیر کنیم یا به نادانی، در هردو صورت فرقی نمی‌کند. نتیجه‌اش یکی است. وقتی تاریخ ندانید، نمی‌دانید خلاقیتتان کجاست. فکر می‌کنید چرخ را اختراع کردید، درحالی که چرخ اختراع شده است.
به نظر شما فیلم‌های خوبی که همچون تک‌درخت‌هایی در برهوت فیلم‌سازی در سینمای ایران روییده و ساخته شده‌اند، چگونه‌اند؟
ما فیلم‌های خوبی در ایران داریم، از لحاظ تجاری هم فیلم‌های خوبی داریم. افراد زحمت می‌کشند و فیلم‌های خوبی می‌سازند. اینها را نباید دست‌کم گرفت. اما مسئله من بدی فیلم‌ها نیست، مسئله من جای دیگری است.
حتی برخی از فیلم‌های شاگردان شما هم فیلم‌های خوبی‌اند.
بله. من حتی اینها را هم تشویق می‌کنم و دست‌کم نمی‌گیرم. فیلم‌های تجاری هم کارکرد خوبی دارد. حتی فیلم‌های طنزی که طنز هم نیستند و سطح پایین هستند، باز کارکرد دارند. من نمی‌توانم اینها را نادیده بگیرم. اگر جایگاهشان معین باشد و سرجای خودشان قرار بگیرند هم بسیار محترم‌اند. اما وقتی جایگاهشان معین نیست، نامحترم می‌شوند.
درواقع، شما بنیان‌های فکری و فلسفی جامعه را خطاب قرار دارد؟
بله دقیقا. چون فیلم‌سازان چه گناهی کرده‌اند. وقتی فیلم پیشرو می‌سازند، فحش می‌خورند. نمونه‌اش خود من، فحش‌خور من ملس است. این‌همه فحش خوردم، آیا ادامه، دیگر ممکن می‌شود؟
چرا سال‌هاست کسانی که دم از فلسفه در سینما می‌زنند، موردهجمه قرار می‌گیرند؟
به این دلیل که می‌خواهند در فیلم اندیشه نباشد.
آیا فیلم بدون فلسفه، اندیشه ندارد؟
اصلا فیلم باید فلسفه داشته باشد. فیلم‌سازانی که در سینمای جهان مطرح هستند، مثل بلا تار، میشاییل هانکه، روی اندرسون، همه فلسفه خواندند و ادعا می‌کنند فیلم فلسفی ساختند. ما معلمان فلسفه خیلی خوبی داریم. اما فیلسوف نداریم. بااین‌حال، نکته جالب در جامعه ما این است که کتاب‌های پرفروش ما کتاب‌های فلسفی از نوع گرایش مدرن هستند. هرچند ترجمه‌های بدی شده‌اند. به‌هرحال جامعه تشنه فلسفه است. اما بسیاری از منتقدان و سینماگران ما از فلسفه فرار می‌کنند زیرا اگر پای فلسفه به میدان باز شود، اینها لنگ می‌زنند. الان فلسفه از دو جناح دارد کوبیده می‌شود؛ یکی از جناح افرادی که دانش عمومی و دانش بین‌رشته‌ای ندارند و دوم از بابت کلامی. کلام هماره مخالف فلسفه بوده است.
اما بحث‌های کلامی در جامعه طرفداران زیادی دارد.
کلام می‌خواهد پاسخ دهد. اما فلسفه می‌خواهد بپرسد. کلام از ساختار فلسفه استفاده می‌کند منتها ساختار فلسفه ارسطویی است که کاربردی در جهان ندارد. منطق مدرن نیست، ریاضی نیست. منطق نسبیت نیست. از آنجا که سینما یک امر جامع است و امر منفرد نیست. پس در سینما موسیقی، تصویر، نقاشی، گرافیک، صدا، تکنولوژی وجود دارد و تمام اینها را باید بشناسیم. حتما می‌دانید داستان‌سرایی جانشین پاورقی‌نویسی‌های قرن 19 شد. سینمای آمریکا، پاورقی‌های قرن 19 است. همان پاورقی‌ها نقش مؤثری در مدرنیسم و مدنیت داشتند. بحث من نفی چیزی نیست. بحث، نگاه است.
چه باید کرد؟
باید خلاقیت را تشویق کرد. ما ترس داریم. جامعه‌ای که از اشتباه می‌ترسد، گرایش به تک‌بعدی‌بودن دارد.انسان تنها موجودی است که اشتباه می‌کند و با آن اشتباهش، جهان را کشف می‌کند. بزرگ‌ترین اشتباه تاریخ، این است که تاریخ را عوض کنند. کریستف کلمب کجا رفته بود؟ اشتباهی آمریکا را کشف کرده بود. درحالی که می‌خواست به هند برود. یک اشتباه، تاریخ را عوض کرد. ما چرا از اشتباه می‌ترسیم؟ پس بگذارید جوان‌های ما اشتباه کنند. درست فکرکردن مال گذشته است. آینده مال اشتباه است. به آینده باید فکر کنیم. آینده پر از اشتباه است. آینده پر از درستی نیست. چون آینده را ما نمی‌شناسیم. پس باید اشتباه کنیم تا آینده را بفهمیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.