|

دیروز و امروزِ آیت‌الله در گفت‌وگو با دکتر عبدالله نصری

برای بیان عقیده، مصلحت قائل نبود

لیلا ابراهیمیان

از شاگردان و علاقه‌مندان آیت‌الله است؛ و این علاقه را می‌شود از فحوای کلامش حس کرد. می‌گوید «مطهری، فیلسوف و متکلم دینداری است که فصل ممیز انسان را ایمان می‌داند». عبدالله نصری، استاد گروه فلسفه دانشگاه علامه‌طباطبایی، معتقد است که برای بررسی و نقد نظرات استاد باید موازین و مبنای نظرات او را در نظر داشت؛ نظراتی که در موازین دموکراسی با اندیشه‌های لیبرالیسم شباهت دارد و در موازین دیگر تفاوتی اساسی. اما نصری معتقد است اگر مطهری زنده بود، برای مسائل امروز ما اندیشیده بود و حرفی نو داشت.

‌ آیت‌الله مطهری چه نظری درباره ماهیت انسان دارد؟
فلاسفه اسلامی بیشتر به مباحث نفس‌شناسی پرداخته‌اند و عرفا به انسان‌شناسی. مثلا مباحث انسان‌شناسی‌ای که مولوی مطرح کرده، بسیار گسترده و عمیق است و این مباحث از بحث انسان‌شناسی ابن‌عربی قوی‌تر است. اما بیشتر تفسیرهای مثنوی برمبنای ابن‌عربی نوشته شده و به خیلی از ابعاد انسان‌شناسی مولانا توجه نشده است- علامه‌جعفری عمیق‌ترین تفسیر را از مولانا دارند- استاد مطهری در میان فلاسفه به انسان توجه دارد و بعضی از رویکردهای ایشان به انسان از نگاه عرفا متفاوت است. چون انسان به‌عنوان کنشگر اجتماعی کمتر موردتوجه عرفا قرار می‌گیرد. البته قبل از مطهری، آیت‌الله نائینی در کتاب«تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله»به حقوق اجتماعی-سیاسی انسان توجه کرده. اما در عصر مطهری، مسائل جدیدی مطرح می‌شود و ایشان از زوایای متعدد به انسان می‌پردازد. درواقع قبلا فلاسفه به‌تبع ارسطو انسان را حیوان ناطق می‌نامیدند و نطق را تفکر تعبیر می‌کردند اما شهیدمطهری به حیث گوناگون انسان توجه دارد و یک حیث انسان را تفکر می‌داند.
‌انسان در اندیشه مطهری به‌دلیل «هم‌گوهری» مورد توجه قرار گرفته یا به‌دلیل «هم‌ایمانی»؟
نظام‌های سیاسی- اجتماعی مبتنی‌بر یک‌سری مبانی معرفت‌شناسی و انسان‌شناسی هستند. اگر بخواهیم دیدگاه آیت‌الله مطهری را با دیدگاه لیبرالیسم مقایسه کنیم، می‌بینیم در دیدگاه لیبرالیسم عقیده در انسانیت انسان نقش ندارد. اما مطهری می‌گوید عقیده در انسانیت انسان نقش دارد.
‌ببینید شهید مطهری در کتاب «انسان در قرآن» از کرامت و شرافت ذاتی انسان سخن می‌گوید اما بعد در همان کتاب از تعبیر «انسان‌های به انسانیت ‌رسیده» استفاده می‌کند.
فیلسوف دغدغه انسانی دارد. مطهری، فیلسوف و متکلم دینداری است که فصل ممیز انسان را ایمان می‌داند. ایشان معتقد به آزادی تفکر و اندیشه است؛ چون اساسا معتقد است که نمی‌توان هیچ اندیشه‌ای را الزام کرد. سخن این است که انسانی که قدرت و آزادی تفکر دارد، می‌تواند نظام عقیدتی‌ای را بپذیرد یا نه؟ همه انسان‌ها جهان‌بینی و ایدئولوژی دارند- به عوامل پیدایی آن در اینجا کاری نداریم- و ما اگر عقیده‌ را ترکیب جهان‌بینی و ایدئولوژی بدانیم باید بپرسیم آیا هر جهان‌بینی‌ای قابل پذیرش است یا نه؟ آیا انسانِ دارای قدرت تفکر، می‌تواند در مقام داوری بنشیند و از کذب عقاید سخن بگوید؟ اگر بگوییم همه جهان‌بینی‌ها علی‌السویه هستند، این را هیچ متفکری قبول ندارد. انسان در عالم تفکر وقتی می‌بیند دو جهان‌بینی با هم تعارض دارند، صحه بر جمع این دو نمی‌گذارد و دست به انتخاب می‌زند. یعنی می‌پرسد آیا همه عقید‌ه‌ها صادقند؟ یا بعضی کاذبند؟ بدون شک برخی صادق و برخی عقیده‌ها کاذبند. انسان به‌عنوان موجودی آزاد که قدرت تفکر و انتخاب دارد، باید عقیده درست را انتخاب کند یا نه؟ اینجا گفته می‌شود این انتخاب عقیده در انسانیت انسان دخالت دارد. چون مطهری مبنای فکری دارد و در ممیزات انسان می‌گوید: «انسان علاوه بر قدرت انتخاب و آزادی، استعداد تکامل و پیشرفت دارد». آیا انسان باید خود را تکامل ببخشد یا نه و چه عاملی در این تکامل تأثیر دارد؟ مطهری در پاسخ از عقیده درست حرف می‌زند. برای همین می‌گوید عقیده در انسانیت انسان تأثیر دارد و می‌تواند عاملی شود برای تکامل استعدادهای انسان. البته این پرسش را متفکران لیبرال هم مطرح می‌کنند که آیا برای انسان فصل ممیز قائلید؟ قطعا. و مطهری انسان را قابل پیشرفت و تکامل می‌داند که استعدادهای انسان به سمت‌وسوی یک غایتی می‌تواند هدایت شود. اما در اصول لیبرالیسم به غایت انسان توجه نمی‌شود. به‌نظر من در داوری و نقد اندیشه‌های مطهری باید به این پیش‌فرض‌‌ها توجه کنیم. از طرفی، نسبت بین نظر و عمل خیلی مهم است. مطهری معتقد است که اگر کسی عقیده درستی را انتخاب کند، عملش هم ‎به‌گونه‌ای دیگر خواهد بود. البته معرفت محض همیشه منتهی به عمل نمی‌شود اما یک عامل در تحقق عمل است. در اینکه لازمه عمل درست، نظر درست است شکی نیست هرچند همواره نظر درست منتهی به عمل درست نمی‌شود. بنابراین از همین‌جاست که آقای مطهری می‌گوید اگر انسان را به‌عنوان کنشگر هم مطرح کنیم، زمانی کنش درستی خواهد داشت که اعتقاد صحیحی داشته باشد.
‌آیت‌الله مطهری از چه دوره‌ای به حقوق سیاسی انسان توجه می‌کند؟
این مسئله از دهه 30 برای مطهری مطرح بود. وی در آثار اولیه و بعدا در مجموعه آثار خود به این مباحث توجه دارد. به مرور در مواجهه با مسائل متعدد و بعد از قیام 15خرداد بعضی از گروه‌های سیاسی سرخورده می‌شوند و اندیشه قضاوقدری شکل می‌گیرد. ایشان آن زمان برای هیأت‌های مؤتلفه بحث‌هایی را مطرح می‌کند که در کتاب «انسان و سرنوشت» آمده است؛ که انسان را موجودی مختار می‌داند و تفسیر غلط از قضا و قدر را تبیین و به قوه اختیار انسان اشاره می‌کند. برای مطهری بُعد اجتماعی- سیاسی انسان از دهه 30 و دهه 40 به‌بعد اهمیت خود را نشان می‌دهد.
‌رابطه‌ای که مطهری در دهه 20 با فداییان اسلام داشت را فکری و تئوریک نمی‌دانید؟
بررسی کنش سیاسی و اندیشه‌های نظام‌مند سیاسی مطهری مباحث جداگانه‌ای است که باید به آن توجه کرد. ایشان وقتی حمایت از گروهی می‌کند، به معنای این نیست که از همه مواضع آنها دفاع کند. وی با جمعی که احساس می‌کند اخلاص و اهدافی مهم دارند، ارتباط برقرار می‌کند. این به‌معنای حساسیت ایشان به مسائل اجتماعی بوده است. البته در آن زمان که جریان فداییان پیش آمد، به تجزیه و تحلیل و نقد آن نمی‌پردازد، ولی بعدها که مباحثی را مطرح می‌کند، با مطالعه آن می‌توان نظام اندیشه سیاسی ایشان را تحلیل کرد. آیا تصویری که از حکومت اسلامی موردنظر فداییان بوده با تصویری که در ذهن مطهری است، یکی بوده یا نبوده؟ باید بگویم که نه. نگاه مطهری با نگاه فداییان درباب حکومت اسلامی یکی نبوده است. البته هر اندیشه و تفکری را در عصر و زمان خود و با توجه به محدودیت زمانی و توان فکری اشخاصی که رهبری جریان را برعهده می‌گیرند، باید مورد ارزیابی قرار داد. اگرچه هر کنش سیاسی مبتنی بر تفکر و اندیشه‌ است، اما شرایط زمانه به صورتی نبوده که فداییان مجالی داشته باشند که اندیشه خود را در معرض نقد قرار دهند. به‌هرحال باید بگویم استاد مطهری بیشتر به حقوق و آزادی‌های انسان و اراده انسان در تعیین سرنوشت خود توجه داشتند.
‌آزادی عقیده و بیان و آزادی‌های فردی در اندیشه مطهری چه جایگاهی دارد و مرز این آزادی‌ها تا به کجاست؟
استاد مطهری به حقوق اجتماعی- سیاسی انسان‌ها خیلی توجه دارد و معتقد است بی‌توجهی به این حقوق، تأثیرات سوئی در دینداری انسان دارد. وقتی ایشان به تحلیل ریشه‌های مادی‌گری در غرب می‌پردازد، به این نتیجه می‌رسد که این پدیده چندعاملی است- در تحلیل همه پدیده‌ اجتماعی به ابعاد متعدد توجه دارد- نه تک‌عاملی.
‌ آقای مطهری با دغدغه و درد دین سراغ آزادی‌های سیاسی و اجتماعی می‌روند یا حق آزادی انسان برای ایشان مقدم است؟
من تلاقی و تعارضی بین این دو مفهوم نمی‌بینم. ایشان معتقد بودند فلسفه اجتماعی اسلام برای مردم سلسله حقوق سیاسی و اجتماعی قائل است. ایشان تأکید می‌کند اسلام حاکم را در مقابل مردم مسئول دانسته و افراد را ذی‌حق می‎‌داند و حتی اسلام استیفای این حق را بر مردم تکلیف شرعی می‌داند. شهید مطهری تأکید می‌کند از نظر اسلام مفاهیم دینی همیشه مساوی آزادی بوده است؛ یعنی اگر متفکر به معنای دقیق کلمه متفکر باشد، ضرورت آزادی اجتماعی را می‌داند و اگر یک کنشگر سیاسی هم باشد، نمی‌تواند به حق سیاسی بی‌توجه باشد؛ به‌خصوص در جامعه‌ای که شاهد ضایع‌شدن این حق هم باشد. فرق متفکر دینی با متفکر غیردینی این است‌که متفکر دینی سراغ متون دینی می‌رود و می‌خواهد ببیند متون دینی سخنی در این زمینه برای ارائه دارد یا نه. آقای مطهری به متون دینی توجه دارد و به این نتیجه می‌رسد لازمه فلسفه اجتماعی اسلام، این نیست که افراد حکومت غیرپاسخ‌گو داشته باشند بلکه حاکم را در مقابل مردم مسئول و پاسخ‌گو می‎داند که افراد ذی‌حقند حقوق خود را استیفا کنند.
‌آزادی از جمله مؤلفه‌هایی است که ایشان در کتاب (آینده انقلاب اسلامی ایران) روی آن تأکید دارد و می‌گوید؛ «در جمهوری اسلامی هیچ محدودیتی برای افکار وجود ندارد» و مارکسیست‌ها می‌توانند در دانشگاه الهیات کرسی داشته باشند، اما به شرطی که التقاط نداشته باشند». پارادوکس این همکاری و آن حساسیت چگونه با همدیگر قابل‌توجیه است؟
بحث مطهری این است که گروه‌ها اندیشه خود را بیان کنند و مجال نقد، بحث و گفت‌وگو پیش بیاید. ایشان نه‌فقط در مسئله اندیشه، بلکه در حوزه مواضع سیاسی هم می‌گویند در جامعه، احزاب مختلف می‌توانند فعالیت کنند. اما هر حزبی با شناسنامه خودش فعالیت کند. وی در کتاب «پیرامون انقلاب اسلامی» می‌گوید: «در حکومت اسلامی احزاب آزادند. هر حزبی اگر عقیده غیراسلامی هم دارد، آزاد است، اما ما اجازه توطئه‌گری و فریبکاری نمی‌دهیم. احزاب در حدی‌که عقیده خود را صریح می‌گویند و با منطق خود به جنگ ما می‌آیند، آنها را می‌پذیریم، اما اگر بخواهند در زیر لوای اسلام افکار و عقاید خود را بگویند، ما حق داریم که از اسلام خود دفاع کنیم و بگوییم اسلام چنین چیزی نمی‌گوید. حق داریم بگوییم به نام اسلام چنین کاری نکنید». اختلاف ایشان با گروه‌ها و متفکران آن زمان در این چارچوب می‌گنجد و این برخوردها، برخورد نقادانه فکری است.
اندیشه‌های آقای مطهری مربوط به بازه زمانی خاصی نیست و این اندیشه‌ها مبانی فلسفی و فکری ایشان است. سؤال این است که آیا اندیشه باید متناسب با شرایط اجتماعی، شرایط زمانی و مکانی تغییر کند یا اینکه اگر اندیشه با توجه به سلسله مبانی، درست طرح شده باید تلاش شود که جامعه را دگرگون کند. به‌نظر من مطهری کسی نبود که دست از اندیشه‌های خود بردارد. اینکه اندیشه چگونه محقق شود مسئله قابل‌بحثی است. وی اگر در شرایطی قرار می‌گرفت، روی تحقق اندیشه‌های خود فکر می‌کرد همان‌طوری که قبل از انقلاب فکر می‌کرد. اگرچه در آن دوره، شرایط تحقق اندیشه ایشان ممکن نبود. مثلا وقتی استاد مطهری مسئله حجاب در اسلام را مطرح کرد، عده‌ای نتوانستند این کتاب را تحمل کنند. اما چون ایشان براساس سلسله مبانی فکری-فلسفی به آنچه بیان کرده بود اعتقاد داشت، تسلیم نشد و به اشکالات جواب داد و به‌دلیل شرایط، عقیده خود را کتمان نکرد. مطهری شخصیتی بود که برای بیان عقیده، مصلحت قائل نبود. اگر عقیده‌ای را حق می‎دانست کتمان نمی‌کرد. البته در تحلیل مسائل اجتماعی نباید تک‌عاملی به مسائل پرداخت اما این سؤال مطرح است که آیا گفتمان آیت‌الله مطهری همواره حاکم بر انقلاب بوده یا نبوده؟ این پرسش اساسی است. من اعتقاد دارم اگر به این گفتمان توجه می‌شد و آن را محقق می‌کردیم، برخی از مسائل و معضلات به‌وجود نمی‌آمد.
‌براساس روش‌شناسی و بررسی آثار شهید مطهری، به نظر شما اگر ایشان زنده بودند آیا برای نیازهای زندگی امروز، برای مسائل و مشکلات امروز حرف و ایده‌ای داشتند و مقتضیات زمان را در آرا خود درنظر می‌گرفتند؟
شما چندمورد را مطرح کردید؛ اول اینکه آیا اندیشه‌های مطهری تغییر می‎‌کرد یا نه؟ خودشان در جایی پاسخ داده‌اند که من اندیشه‌ام را عوض نکرده‌ام. من البته ارزش‌گذاری نمی‌کنم که عدم تغییر یا تغییر اندیشه خوب است یا بد. مطهری هم به این افتخار نمی‌کند بلکه باید نکته دیگری را در پشت این مسئله سراغ بگیریم. اندیشه ایشان بر یک سلسله‌مبانی و پیش‌فرض‌های محکم استوار بود. چه‌بسا اگر پیش‌فرضش غلط بود اندیشه‌اش هم تغییر می‌کرد. اما مطهری فرد دگماتیستی نبوده است.
مثلا در مورد نظر ماده و صورت که همه حکما و حتی علامه‌طباطبایی نظر ایشان را پذیرفته بودند اما برای انتشار، صبر و مطالعه زیادی می‌کند طوری‌که جلد چهارم کتاب «فلسفه و اصول رئالیسم» را دیرتر از جلد پنجم منتشر می‌کند و نظرش متفاوت از نظر استاد خود است. یادم هست وقتی ما با آقای مطهری صحبت می‌کردیم هیچ شخصیت فلسفی‌ای را به اندازه علامه‌طباطبایی در دوره معاصر قبول نداشت و در آثارش وقتی از علامه‌طباطبایی نام می‌برد می‌گوید: «استاد ناکرام علامه‌طباطبایی روحی فدا» اما در مواردی هم به نقد ایشان می‌پردازد- من مقاله‌ای درباره اختلاف‌نظر علامه‌طباطبایی و مرتضی مطهری نوشته‌ام- و این نشان می‌دهد که مطهری شخصیت دگمی نبوده و براساس استدلال و برهان نظرات خود را بیان می‌کرد. اما اینکه اگر آقای مطهری می‌بود برای امروز ما چه حرفی داشت؟
می‌گویم مطهری در اوج پختگی به شهادت رسید. مباحث ایشان با توجه به نیازهای زمان بوده. قطعا اگر امروز می‌بود با توجه به نیازها و مقتضیات زمان، مسائل بسیاری را مطرح می‌کرد و به‌شدت درگیر پرسش‌های زمانه خود بو‌د؛ همان‌طور که در زمان حیات خود درگیر این پرسش بود. شما اگر به این نکته توجه داشته باشید مطالبی که در آستانه انقلاب و در دوماهه بعد از پیروزی انقلاب بیان کرده‎اند، مسائل مهم و دقیقی هستند. اگر بحث‌هایی که در باب انقلاب اسلامی مطرح می‌کند مثل «آفات انقلاب» و اینکه «انقلاب از کجا آسیب می‌بیند» را موردبررسی قرار دهید، می‌بینید همان مسائلی که ایشان در زمان خود بیان می‌کند همان آفاتی است که در طول انقلاب اتفاق می‌افتد. نکته من این است که اگر ما به گفتمان ایشان عمل می‌کردیم چه‌بسا در آسیب‌شناسی انقلاب جلوی بعضی از حوادث را می‌گرفتیم. ما نمی‌توانیم مطهری را دگم بدانیم. در عصر مطهری چقدر اندیشمندان اسلامی درگیر اندیشه سیاسی بودند؟ با اینکه مطهری فرصت کار مستقل نداشته اما از اظهارنظری که درباب کتاب مرحوم نائینی دارد و تجلیلی که از نائینی می‎کند که در توحید اجتماعی کار برجسته‌ای کرده، منظومه فکر مطهری را نشان می‌دهد. در مشروطه صرف‌نظر از عملکرد، دو جریان فکری آخوندخراسانی و نائینی (مشروطه‌خواهان) و جریان شیخ فضل‌الله نوری (مشروعه‌خواهان) بود و مطهری از جریان نائینی دفاع می‌کند و حواشی بر کتاب نائینی می‌نویسد که انتظار می‌رود بنیاد فرهنگی استاد مرتضی مطهری این حواشی را منتشر کنند. در آنجا مطهری می‎گوید: «حکومت حق مردم است. نوع نگرش به حکومت در جلب رضایت عمومی مؤثر است. رضایت عمومی برای مطهری اصل است و می‌گوید حاکمان باید حکومت را حق مردم بدانند. یا «یکی از چیزهایی که در رضایت عموم مردم توجه دارد این است که حکومت با چه دیده‌ای به مردم و خودش نگاه می‌کند. با این چشم که آنها را برده و مملوک و خود مالک و صاحب اختیار است و یا با این چشم که مردم صاحب حق هستند و حاکمان تنها وکیل، امین و نماینده هستند. در صورت اول تیماری است که مالک یک حیوان برای حیوان خود انجام می‌دهد و در صورت دوم کاری است که امین ‌صالح انجام می‌دهد». آنچه مطهری گفته، اهمیت فوق‌العاده دارد و مطهری متفکر بسیارعمیقی بود و خوانشش از متون دینی دقیق و عمیق بوده است. مطهری اگر امروز هم بود از مبانی خود دست بر نمی‌داشت. اما اینکه اندیشه دیروز مطهری برای ما کفایت می‌کند، من معتقدم نه! اگر مطهری زنده بود متوجه می‌شد که باید پاسخ‌گوی نیاز روز مردم باشد.
‌یکی از جملات ایشان، قرائتی لیبرالیستی از اسلام دارد. این نگاه را چقدر به قرائت‌های امروزین از اسلام و احکام دینی نزدیک می‌دانید؟
مطهری در باب شکل حکومت جمهوریت را بیان می‌کند و دیدگاهش در اینجا با دیدگاه فداییان اسلام و یا آنچه در نظر بعضی از افراد هست، تفاوت بارزی دارد. او می‌گوید اسلام در خیلی از موارد به شکل توجه نکرده و به اهداف توجه کرده و بشر با رجوع به عقل خود راه‌وروش گوناگون را انتخاب کند. با توجه به نقشی که ایشان برای مردم قائل است قالب را جمهوری و محتوا را اسلامی می‎داند و می‌گوید جمهوری اسلامی با حق حاکمیت ملی در تضاد نیست. معنی حاکمیت ملی، نداشتن ایدئولوژی نیست. وی با توجه به اعتقادش به ولایت فقیه عقاید خود را بیان کرده است.
‌البته در این حد هم در پیش‌نویس قانون اساسی این مسئله وجود نداشت و از سوی ایشان هم نظری بر آن پیش‌نویس دیده نشده است؟
ایشان زود شهید شدند، اما می‌گوید ازآنجاکه مردم خود فقیه را انتخاب می‌کنند، نظام ولایی مخالف با اصل دموکراسی نیست. مردم در سرنوشت خود مؤثرند و حق انتخاب حاکمان را دارند. هر قانون اساسی‌ای، باید ویژگی حاکم را معرفی کند. همان‌طور که هیچ قانون اساسی‌ای نیست که ویژگی حاکم را مشخص نکند و می‌پرسد آیا این با دموکراسی تعارض دارد و خود جواب می‌دهد: «نه». چون اساسا خود مردم فقیه را انتخاب می‌کنند و این عین دموکراسی است. اگر انتخاب فقیه انتصابی بود و هر فقیهی‌، فقیه بعد از خود را تعیین می‎کرد، جا داشت بگوییم این امر خلاف دموکراسی است؛ یعنی شهید مطهری به ولایت انتخابی فقیه اعتقاد دارد، نه انتصابی. مطهری اصل نظارت مردم بر حاکمان را می‌پذیرد. «هر مقامی غیرمعصومی که در وضع غیرقابل انتقاد قرار گیرد، هم برای خودش خطر است و هم برای اسلام. حکومت به معنای قداست و فوق‌ نظارت در تفکر شیعه وجود ندارد». ایشان در کتاب «بررسی اجمالی نهضت‌های صدساله اخیر» می‌گوید: «وابستگی دین به سیاست به معنای مقام قدسی‌داشتن حکام، اختصاص به شیعه ندارد. شیعه هیچ‌گاه چنین عقیده‌ای نداشته است». مطهری برای مردم حق تعیین سرنوشت قائل است و حق نظارت و مسئولان باید پاسخ‌گو باشند و مردم باید حقوق اجتماعی خود را استیفا کنند و مجموع اینها تصویری است که از نظام ولایی دارد و با قرائتی که بعضی‌ها دارند، متفاوت است.
‌ایشان در کتاب «پیرامون انقلاب اسلامی» تعبیری دارد که «تعلیمات لیبرالیستی در متن تعالیم اسلامی وجود دارد». این را چگونه تفسیر می‌کنید؟
این جمله را باید با توجه به مجموعه دیدگاه‌های ایشان تفسیر کرد. مطهری نمی‌گوید که بین اسلام و لیبرالیست هیچ‌گونه اختلافی نیست. قبلا هم گفتم که انسان‌شناسی مطهری با انسان‌شناسی لیبرالیسم فرق دارد. ایشان حکومت اسلامی، نظام ولایی، تفسیر از ماهیت انسان، دخالت دین در سیاست و قانون‌گذاری در چارچوب شریعت و... را مطرح می‎کند که از اختلافات با تفکر لیبرالیسم است، اما مؤلفه‌هایی در اندیشه ایشان وجود دارد که با مؤلفه‌های لیبرالیسم یکی است: مثل حق مردم در تعیین سرنوشت خود، آزادی فردی و اجتماعی و آزادی بیان، اعتقاد به حقوق اساسی انسان و نظارت مردم بر مسئولان که هم جنبه فردی دارد و هم جنبه اجتماعی؛ یعنی نهادهای اجتماعی باید نظارت داشته باشد.
‌به‌نظر شما مطهری روشنفکر دینی است و به‌دنبال تطبیق دین با مدرنیته است یا تفسیری سنتی از دین دارد یا اینکه در گروه احیاگران می‌گنجد؟
اولا واژه‌ها باید تفسیر شوند تا ابهام‌های‌شان برطرف شود. این مفاهیمی که شما در صورت سؤال دارید چنان‌چه خوب تعریف نشوند ممکن است پاسخ درستی به سؤال داده نشود. مراد ما از احیاگر، روشنفکر دینی و مدرنیته چیست؟ سلسله احیاگران به عصر سیدجمال‌الدین اسدآبادی برمی‌گردد. احیاگران عموما با دنیای مدرن و پرسش‌ها و نیازهای جدید این عصر آشنایند و به‌دنبال پاسخ به سؤالات جدید از دل متون اسلامی هستند. این سلسله در مقابل ازخودبیگانگی، بازگشت به خود دارند که یک بُعد آن به عالم عمل و بعد دیگر به عالم نظر برمی‎گردد. مثلا مطهری بحث مصلح اجتماعی را مطرح می‎کند که باید اسلام‌شناس واقعی باشد؛ آگاهی اجتماعی و سیاسی داشته باشد؛ ضداستبداد و ضد استعمار باشد؛ معترض و منتقد وضع موجود باشد؛ -البته این مشخصه‌ها از ویژگی‌های روشنفکر دینی هم هست- ضدخرافه باشد؛ عامل و معتقد به جزئیات دین باشد؛ فاقد نقاط ضعف باشد؛ ادیب، هنرمند، خطیب و نویسنده باشد. همه اینها نشان می‌دهد مصلح از نظر مطهری، هم باید در بُعد نظری قوی باشد و هم در بُعد عملی. برای همین ایشان هم در گروه روشنفکران دینی هستند و هم در گروه احیاگران. خود مطهری، البته به بررسی آرای سیدجمال و محمد عبده و اقبال لاهوری می‌پردازد که جزء احیاگران و روشنفکران بودند. یکی از مسائلی که ذهن مطهری را مشغول می‌کرد، علل عقب‌ماندگی مسلمانان بود که در مقدمه کتاب «انسان و سرنوشت»، در دهه 40 مکتوب می‌شود. او در تحلیل خود می‌گوید یکی از عوامل انحطاط ما، فهم غلط از دین است یا در کتاب «ده‌گفتار» می‌گوید ما اگر از چند عبادت و معامله بگذریم، فکر درستی درباره دین نداریم، البته این از باب مثال است و منظور ایشان این است که باید تدبر کنیم و به بازشناسی اندیشه دینی بپردازیم، چون معتقد است حقایق این دین در نظر مردم واژگونه شده است؛ یعنی هر نهضت اجتماعی از نظر مطهری باید پشتوانه‎ای از نهضت فکری داشته باشد. برای همین می‌گوید انقلاب باید نهضت فکری و فرهنگی را اصل بداند. چه‌بسا اگر مطهری زنده بود، وارد عرصه می‌شد و درباره نهضت فکری و فرهنگی موردنظر خود می‌گفت که چگونه باید تحقق یابد. من معتقدم مطهری مختص هیچ حزب و دسته‌ای نبود و بنابه ضرورت در میان همه گروه‌های سیاسی، دانشگاهی و توده مردم حاضر می‌شد و پروژه‌های فکری خود را مطرح می‌کرد.
‌امروز و با توجه به شرایط جامعه کدام‌یک از گفتمان‌های سیاسی موجود را به تفکر شهید مطهری نزدیک می‌دانید؟
من هیچ‌کدام از این گفتمان‌های مورد نظر شما را گفتمان آقای مطهری نمی‎دانم. وقتی گفتمان اصلاح‌طلبی و اصولگرایی مطرح می‌شود، باید ببینیم این گفتمان‌ها کجا مطرح شده و چه متن مکتوبی درباره گفتمان آنها وجود دارد و بفهمیم اصول این گفتمان‌ها چیست تا از جاده انصاف خارج نشویم و درباره آنها بحث فکری کنیم، البته در هر دو طیف افرادی وجود دارند که در جاهایی تشابه فکری با مرحوم مطهری دارند و در جایی نیز اختلاف‌نظر وجود دارد. به‌نظر من این نشانه خلأ حزب در جامعه است. اگر حزب داشتیم، براساس مرام‌نامه آنها می‌توانستیم گفتمان و منش‌ سیاسی‌شان را بررسی کنیم که در مقام عمل به گفتمان خود مقید هستند یا نه یا اینکه چه تناسب و تشابه و تفاوتی با گفتمان شهید مطهری دارند.
‌درنهایت اینکه آنچه درباره شهید مطهری در تریبون‌های رسمی بیان می‌شود، چقدر با واقعیت مطهری انطباق دارد؟
کم، چون رسانه‌های ما چه صداوسیما و چه روزنامه‌ها با اندیشه‌های آقای مطهری، گزینشی برخورد می‎کنند. باید به منظومه فکری مطهری توجه داشت. اگر به این منظومه فکری توجه نکنیم، رسانه‎ها برای حمایت از جریان یا کنشی سیاسی، مطلبی را از ایشان نقل می‌کنند، بی‌اینکه به مبانی آن توجه داشته باشند. یعنی نباید اندیشه‌های ایشان را بیهوده مصرف کنیم.

از شاگردان و علاقه‌مندان آیت‌الله است؛ و این علاقه را می‌شود از فحوای کلامش حس کرد. می‌گوید «مطهری، فیلسوف و متکلم دینداری است که فصل ممیز انسان را ایمان می‌داند». عبدالله نصری، استاد گروه فلسفه دانشگاه علامه‌طباطبایی، معتقد است که برای بررسی و نقد نظرات استاد باید موازین و مبنای نظرات او را در نظر داشت؛ نظراتی که در موازین دموکراسی با اندیشه‌های لیبرالیسم شباهت دارد و در موازین دیگر تفاوتی اساسی. اما نصری معتقد است اگر مطهری زنده بود، برای مسائل امروز ما اندیشیده بود و حرفی نو داشت.

‌ آیت‌الله مطهری چه نظری درباره ماهیت انسان دارد؟
فلاسفه اسلامی بیشتر به مباحث نفس‌شناسی پرداخته‌اند و عرفا به انسان‌شناسی. مثلا مباحث انسان‌شناسی‌ای که مولوی مطرح کرده، بسیار گسترده و عمیق است و این مباحث از بحث انسان‌شناسی ابن‌عربی قوی‌تر است. اما بیشتر تفسیرهای مثنوی برمبنای ابن‌عربی نوشته شده و به خیلی از ابعاد انسان‌شناسی مولانا توجه نشده است- علامه‌جعفری عمیق‌ترین تفسیر را از مولانا دارند- استاد مطهری در میان فلاسفه به انسان توجه دارد و بعضی از رویکردهای ایشان به انسان از نگاه عرفا متفاوت است. چون انسان به‌عنوان کنشگر اجتماعی کمتر موردتوجه عرفا قرار می‌گیرد. البته قبل از مطهری، آیت‌الله نائینی در کتاب«تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله»به حقوق اجتماعی-سیاسی انسان توجه کرده. اما در عصر مطهری، مسائل جدیدی مطرح می‌شود و ایشان از زوایای متعدد به انسان می‌پردازد. درواقع قبلا فلاسفه به‌تبع ارسطو انسان را حیوان ناطق می‌نامیدند و نطق را تفکر تعبیر می‌کردند اما شهیدمطهری به حیث گوناگون انسان توجه دارد و یک حیث انسان را تفکر می‌داند.
‌انسان در اندیشه مطهری به‌دلیل «هم‌گوهری» مورد توجه قرار گرفته یا به‌دلیل «هم‌ایمانی»؟
نظام‌های سیاسی- اجتماعی مبتنی‌بر یک‌سری مبانی معرفت‌شناسی و انسان‌شناسی هستند. اگر بخواهیم دیدگاه آیت‌الله مطهری را با دیدگاه لیبرالیسم مقایسه کنیم، می‌بینیم در دیدگاه لیبرالیسم عقیده در انسانیت انسان نقش ندارد. اما مطهری می‌گوید عقیده در انسانیت انسان نقش دارد.
‌ببینید شهید مطهری در کتاب «انسان در قرآن» از کرامت و شرافت ذاتی انسان سخن می‌گوید اما بعد در همان کتاب از تعبیر «انسان‌های به انسانیت ‌رسیده» استفاده می‌کند.
فیلسوف دغدغه انسانی دارد. مطهری، فیلسوف و متکلم دینداری است که فصل ممیز انسان را ایمان می‌داند. ایشان معتقد به آزادی تفکر و اندیشه است؛ چون اساسا معتقد است که نمی‌توان هیچ اندیشه‌ای را الزام کرد. سخن این است که انسانی که قدرت و آزادی تفکر دارد، می‌تواند نظام عقیدتی‌ای را بپذیرد یا نه؟ همه انسان‌ها جهان‌بینی و ایدئولوژی دارند- به عوامل پیدایی آن در اینجا کاری نداریم- و ما اگر عقیده‌ را ترکیب جهان‌بینی و ایدئولوژی بدانیم باید بپرسیم آیا هر جهان‌بینی‌ای قابل پذیرش است یا نه؟ آیا انسانِ دارای قدرت تفکر، می‌تواند در مقام داوری بنشیند و از کذب عقاید سخن بگوید؟ اگر بگوییم همه جهان‌بینی‌ها علی‌السویه هستند، این را هیچ متفکری قبول ندارد. انسان در عالم تفکر وقتی می‌بیند دو جهان‌بینی با هم تعارض دارند، صحه بر جمع این دو نمی‌گذارد و دست به انتخاب می‌زند. یعنی می‌پرسد آیا همه عقید‌ه‌ها صادقند؟ یا بعضی کاذبند؟ بدون شک برخی صادق و برخی عقیده‌ها کاذبند. انسان به‌عنوان موجودی آزاد که قدرت تفکر و انتخاب دارد، باید عقیده درست را انتخاب کند یا نه؟ اینجا گفته می‌شود این انتخاب عقیده در انسانیت انسان دخالت دارد. چون مطهری مبنای فکری دارد و در ممیزات انسان می‌گوید: «انسان علاوه بر قدرت انتخاب و آزادی، استعداد تکامل و پیشرفت دارد». آیا انسان باید خود را تکامل ببخشد یا نه و چه عاملی در این تکامل تأثیر دارد؟ مطهری در پاسخ از عقیده درست حرف می‌زند. برای همین می‌گوید عقیده در انسانیت انسان تأثیر دارد و می‌تواند عاملی شود برای تکامل استعدادهای انسان. البته این پرسش را متفکران لیبرال هم مطرح می‌کنند که آیا برای انسان فصل ممیز قائلید؟ قطعا. و مطهری انسان را قابل پیشرفت و تکامل می‌داند که استعدادهای انسان به سمت‌وسوی یک غایتی می‌تواند هدایت شود. اما در اصول لیبرالیسم به غایت انسان توجه نمی‌شود. به‌نظر من در داوری و نقد اندیشه‌های مطهری باید به این پیش‌فرض‌‌ها توجه کنیم. از طرفی، نسبت بین نظر و عمل خیلی مهم است. مطهری معتقد است که اگر کسی عقیده درستی را انتخاب کند، عملش هم ‎به‌گونه‌ای دیگر خواهد بود. البته معرفت محض همیشه منتهی به عمل نمی‌شود اما یک عامل در تحقق عمل است. در اینکه لازمه عمل درست، نظر درست است شکی نیست هرچند همواره نظر درست منتهی به عمل درست نمی‌شود. بنابراین از همین‌جاست که آقای مطهری می‌گوید اگر انسان را به‌عنوان کنشگر هم مطرح کنیم، زمانی کنش درستی خواهد داشت که اعتقاد صحیحی داشته باشد.
‌آیت‌الله مطهری از چه دوره‌ای به حقوق سیاسی انسان توجه می‌کند؟
این مسئله از دهه 30 برای مطهری مطرح بود. وی در آثار اولیه و بعدا در مجموعه آثار خود به این مباحث توجه دارد. به مرور در مواجهه با مسائل متعدد و بعد از قیام 15خرداد بعضی از گروه‌های سیاسی سرخورده می‌شوند و اندیشه قضاوقدری شکل می‌گیرد. ایشان آن زمان برای هیأت‌های مؤتلفه بحث‌هایی را مطرح می‌کند که در کتاب «انسان و سرنوشت» آمده است؛ که انسان را موجودی مختار می‌داند و تفسیر غلط از قضا و قدر را تبیین و به قوه اختیار انسان اشاره می‌کند. برای مطهری بُعد اجتماعی- سیاسی انسان از دهه 30 و دهه 40 به‌بعد اهمیت خود را نشان می‌دهد.
‌رابطه‌ای که مطهری در دهه 20 با فداییان اسلام داشت را فکری و تئوریک نمی‌دانید؟
بررسی کنش سیاسی و اندیشه‌های نظام‌مند سیاسی مطهری مباحث جداگانه‌ای است که باید به آن توجه کرد. ایشان وقتی حمایت از گروهی می‌کند، به معنای این نیست که از همه مواضع آنها دفاع کند. وی با جمعی که احساس می‌کند اخلاص و اهدافی مهم دارند، ارتباط برقرار می‌کند. این به‌معنای حساسیت ایشان به مسائل اجتماعی بوده است. البته در آن زمان که جریان فداییان پیش آمد، به تجزیه و تحلیل و نقد آن نمی‌پردازد، ولی بعدها که مباحثی را مطرح می‌کند، با مطالعه آن می‌توان نظام اندیشه سیاسی ایشان را تحلیل کرد. آیا تصویری که از حکومت اسلامی موردنظر فداییان بوده با تصویری که در ذهن مطهری است، یکی بوده یا نبوده؟ باید بگویم که نه. نگاه مطهری با نگاه فداییان درباب حکومت اسلامی یکی نبوده است. البته هر اندیشه و تفکری را در عصر و زمان خود و با توجه به محدودیت زمانی و توان فکری اشخاصی که رهبری جریان را برعهده می‌گیرند، باید مورد ارزیابی قرار داد. اگرچه هر کنش سیاسی مبتنی بر تفکر و اندیشه‌ است، اما شرایط زمانه به صورتی نبوده که فداییان مجالی داشته باشند که اندیشه خود را در معرض نقد قرار دهند. به‌هرحال باید بگویم استاد مطهری بیشتر به حقوق و آزادی‌های انسان و اراده انسان در تعیین سرنوشت خود توجه داشتند.
‌آزادی عقیده و بیان و آزادی‌های فردی در اندیشه مطهری چه جایگاهی دارد و مرز این آزادی‌ها تا به کجاست؟
استاد مطهری به حقوق اجتماعی- سیاسی انسان‌ها خیلی توجه دارد و معتقد است بی‌توجهی به این حقوق، تأثیرات سوئی در دینداری انسان دارد. وقتی ایشان به تحلیل ریشه‌های مادی‌گری در غرب می‌پردازد، به این نتیجه می‌رسد که این پدیده چندعاملی است- در تحلیل همه پدیده‌ اجتماعی به ابعاد متعدد توجه دارد- نه تک‌عاملی.
‌ آقای مطهری با دغدغه و درد دین سراغ آزادی‌های سیاسی و اجتماعی می‌روند یا حق آزادی انسان برای ایشان مقدم است؟
من تلاقی و تعارضی بین این دو مفهوم نمی‌بینم. ایشان معتقد بودند فلسفه اجتماعی اسلام برای مردم سلسله حقوق سیاسی و اجتماعی قائل است. ایشان تأکید می‌کند اسلام حاکم را در مقابل مردم مسئول دانسته و افراد را ذی‌حق می‎‌داند و حتی اسلام استیفای این حق را بر مردم تکلیف شرعی می‌داند. شهید مطهری تأکید می‌کند از نظر اسلام مفاهیم دینی همیشه مساوی آزادی بوده است؛ یعنی اگر متفکر به معنای دقیق کلمه متفکر باشد، ضرورت آزادی اجتماعی را می‌داند و اگر یک کنشگر سیاسی هم باشد، نمی‌تواند به حق سیاسی بی‌توجه باشد؛ به‌خصوص در جامعه‌ای که شاهد ضایع‌شدن این حق هم باشد. فرق متفکر دینی با متفکر غیردینی این است‌که متفکر دینی سراغ متون دینی می‌رود و می‌خواهد ببیند متون دینی سخنی در این زمینه برای ارائه دارد یا نه. آقای مطهری به متون دینی توجه دارد و به این نتیجه می‌رسد لازمه فلسفه اجتماعی اسلام، این نیست که افراد حکومت غیرپاسخ‌گو داشته باشند بلکه حاکم را در مقابل مردم مسئول و پاسخ‌گو می‎داند که افراد ذی‌حقند حقوق خود را استیفا کنند.
‌آزادی از جمله مؤلفه‌هایی است که ایشان در کتاب (آینده انقلاب اسلامی ایران) روی آن تأکید دارد و می‌گوید؛ «در جمهوری اسلامی هیچ محدودیتی برای افکار وجود ندارد» و مارکسیست‌ها می‌توانند در دانشگاه الهیات کرسی داشته باشند، اما به شرطی که التقاط نداشته باشند». پارادوکس این همکاری و آن حساسیت چگونه با همدیگر قابل‌توجیه است؟
بحث مطهری این است که گروه‌ها اندیشه خود را بیان کنند و مجال نقد، بحث و گفت‌وگو پیش بیاید. ایشان نه‌فقط در مسئله اندیشه، بلکه در حوزه مواضع سیاسی هم می‌گویند در جامعه، احزاب مختلف می‌توانند فعالیت کنند. اما هر حزبی با شناسنامه خودش فعالیت کند. وی در کتاب «پیرامون انقلاب اسلامی» می‌گوید: «در حکومت اسلامی احزاب آزادند. هر حزبی اگر عقیده غیراسلامی هم دارد، آزاد است، اما ما اجازه توطئه‌گری و فریبکاری نمی‌دهیم. احزاب در حدی‌که عقیده خود را صریح می‌گویند و با منطق خود به جنگ ما می‌آیند، آنها را می‌پذیریم، اما اگر بخواهند در زیر لوای اسلام افکار و عقاید خود را بگویند، ما حق داریم که از اسلام خود دفاع کنیم و بگوییم اسلام چنین چیزی نمی‌گوید. حق داریم بگوییم به نام اسلام چنین کاری نکنید». اختلاف ایشان با گروه‌ها و متفکران آن زمان در این چارچوب می‌گنجد و این برخوردها، برخورد نقادانه فکری است.
اندیشه‌های آقای مطهری مربوط به بازه زمانی خاصی نیست و این اندیشه‌ها مبانی فلسفی و فکری ایشان است. سؤال این است که آیا اندیشه باید متناسب با شرایط اجتماعی، شرایط زمانی و مکانی تغییر کند یا اینکه اگر اندیشه با توجه به سلسله مبانی، درست طرح شده باید تلاش شود که جامعه را دگرگون کند. به‌نظر من مطهری کسی نبود که دست از اندیشه‌های خود بردارد. اینکه اندیشه چگونه محقق شود مسئله قابل‌بحثی است. وی اگر در شرایطی قرار می‌گرفت، روی تحقق اندیشه‌های خود فکر می‌کرد همان‌طوری که قبل از انقلاب فکر می‌کرد. اگرچه در آن دوره، شرایط تحقق اندیشه ایشان ممکن نبود. مثلا وقتی استاد مطهری مسئله حجاب در اسلام را مطرح کرد، عده‌ای نتوانستند این کتاب را تحمل کنند. اما چون ایشان براساس سلسله مبانی فکری-فلسفی به آنچه بیان کرده بود اعتقاد داشت، تسلیم نشد و به اشکالات جواب داد و به‌دلیل شرایط، عقیده خود را کتمان نکرد. مطهری شخصیتی بود که برای بیان عقیده، مصلحت قائل نبود. اگر عقیده‌ای را حق می‎دانست کتمان نمی‌کرد. البته در تحلیل مسائل اجتماعی نباید تک‌عاملی به مسائل پرداخت اما این سؤال مطرح است که آیا گفتمان آیت‌الله مطهری همواره حاکم بر انقلاب بوده یا نبوده؟ این پرسش اساسی است. من اعتقاد دارم اگر به این گفتمان توجه می‌شد و آن را محقق می‌کردیم، برخی از مسائل و معضلات به‌وجود نمی‌آمد.
‌براساس روش‌شناسی و بررسی آثار شهید مطهری، به نظر شما اگر ایشان زنده بودند آیا برای نیازهای زندگی امروز، برای مسائل و مشکلات امروز حرف و ایده‌ای داشتند و مقتضیات زمان را در آرا خود درنظر می‌گرفتند؟
شما چندمورد را مطرح کردید؛ اول اینکه آیا اندیشه‌های مطهری تغییر می‎‌کرد یا نه؟ خودشان در جایی پاسخ داده‌اند که من اندیشه‌ام را عوض نکرده‌ام. من البته ارزش‌گذاری نمی‌کنم که عدم تغییر یا تغییر اندیشه خوب است یا بد. مطهری هم به این افتخار نمی‌کند بلکه باید نکته دیگری را در پشت این مسئله سراغ بگیریم. اندیشه ایشان بر یک سلسله‌مبانی و پیش‌فرض‌های محکم استوار بود. چه‌بسا اگر پیش‌فرضش غلط بود اندیشه‌اش هم تغییر می‌کرد. اما مطهری فرد دگماتیستی نبوده است.
مثلا در مورد نظر ماده و صورت که همه حکما و حتی علامه‌طباطبایی نظر ایشان را پذیرفته بودند اما برای انتشار، صبر و مطالعه زیادی می‌کند طوری‌که جلد چهارم کتاب «فلسفه و اصول رئالیسم» را دیرتر از جلد پنجم منتشر می‌کند و نظرش متفاوت از نظر استاد خود است. یادم هست وقتی ما با آقای مطهری صحبت می‌کردیم هیچ شخصیت فلسفی‌ای را به اندازه علامه‌طباطبایی در دوره معاصر قبول نداشت و در آثارش وقتی از علامه‌طباطبایی نام می‌برد می‌گوید: «استاد ناکرام علامه‌طباطبایی روحی فدا» اما در مواردی هم به نقد ایشان می‌پردازد- من مقاله‌ای درباره اختلاف‌نظر علامه‌طباطبایی و مرتضی مطهری نوشته‌ام- و این نشان می‌دهد که مطهری شخصیت دگمی نبوده و براساس استدلال و برهان نظرات خود را بیان می‌کرد. اما اینکه اگر آقای مطهری می‌بود برای امروز ما چه حرفی داشت؟
می‌گویم مطهری در اوج پختگی به شهادت رسید. مباحث ایشان با توجه به نیازهای زمان بوده. قطعا اگر امروز می‌بود با توجه به نیازها و مقتضیات زمان، مسائل بسیاری را مطرح می‌کرد و به‌شدت درگیر پرسش‌های زمانه خود بو‌د؛ همان‌طور که در زمان حیات خود درگیر این پرسش بود. شما اگر به این نکته توجه داشته باشید مطالبی که در آستانه انقلاب و در دوماهه بعد از پیروزی انقلاب بیان کرده‎اند، مسائل مهم و دقیقی هستند. اگر بحث‌هایی که در باب انقلاب اسلامی مطرح می‌کند مثل «آفات انقلاب» و اینکه «انقلاب از کجا آسیب می‌بیند» را موردبررسی قرار دهید، می‌بینید همان مسائلی که ایشان در زمان خود بیان می‌کند همان آفاتی است که در طول انقلاب اتفاق می‌افتد. نکته من این است که اگر ما به گفتمان ایشان عمل می‌کردیم چه‌بسا در آسیب‌شناسی انقلاب جلوی بعضی از حوادث را می‌گرفتیم. ما نمی‌توانیم مطهری را دگم بدانیم. در عصر مطهری چقدر اندیشمندان اسلامی درگیر اندیشه سیاسی بودند؟ با اینکه مطهری فرصت کار مستقل نداشته اما از اظهارنظری که درباب کتاب مرحوم نائینی دارد و تجلیلی که از نائینی می‎کند که در توحید اجتماعی کار برجسته‌ای کرده، منظومه فکر مطهری را نشان می‌دهد. در مشروطه صرف‌نظر از عملکرد، دو جریان فکری آخوندخراسانی و نائینی (مشروطه‌خواهان) و جریان شیخ فضل‌الله نوری (مشروعه‌خواهان) بود و مطهری از جریان نائینی دفاع می‌کند و حواشی بر کتاب نائینی می‌نویسد که انتظار می‌رود بنیاد فرهنگی استاد مرتضی مطهری این حواشی را منتشر کنند. در آنجا مطهری می‎گوید: «حکومت حق مردم است. نوع نگرش به حکومت در جلب رضایت عمومی مؤثر است. رضایت عمومی برای مطهری اصل است و می‌گوید حاکمان باید حکومت را حق مردم بدانند. یا «یکی از چیزهایی که در رضایت عموم مردم توجه دارد این است که حکومت با چه دیده‌ای به مردم و خودش نگاه می‌کند. با این چشم که آنها را برده و مملوک و خود مالک و صاحب اختیار است و یا با این چشم که مردم صاحب حق هستند و حاکمان تنها وکیل، امین و نماینده هستند. در صورت اول تیماری است که مالک یک حیوان برای حیوان خود انجام می‌دهد و در صورت دوم کاری است که امین ‌صالح انجام می‌دهد». آنچه مطهری گفته، اهمیت فوق‌العاده دارد و مطهری متفکر بسیارعمیقی بود و خوانشش از متون دینی دقیق و عمیق بوده است. مطهری اگر امروز هم بود از مبانی خود دست بر نمی‌داشت. اما اینکه اندیشه دیروز مطهری برای ما کفایت می‌کند، من معتقدم نه! اگر مطهری زنده بود متوجه می‌شد که باید پاسخ‌گوی نیاز روز مردم باشد.
‌یکی از جملات ایشان، قرائتی لیبرالیستی از اسلام دارد. این نگاه را چقدر به قرائت‌های امروزین از اسلام و احکام دینی نزدیک می‌دانید؟
مطهری در باب شکل حکومت جمهوریت را بیان می‌کند و دیدگاهش در اینجا با دیدگاه فداییان اسلام و یا آنچه در نظر بعضی از افراد هست، تفاوت بارزی دارد. او می‌گوید اسلام در خیلی از موارد به شکل توجه نکرده و به اهداف توجه کرده و بشر با رجوع به عقل خود راه‌وروش گوناگون را انتخاب کند. با توجه به نقشی که ایشان برای مردم قائل است قالب را جمهوری و محتوا را اسلامی می‎داند و می‌گوید جمهوری اسلامی با حق حاکمیت ملی در تضاد نیست. معنی حاکمیت ملی، نداشتن ایدئولوژی نیست. وی با توجه به اعتقادش به ولایت فقیه عقاید خود را بیان کرده است.
‌البته در این حد هم در پیش‌نویس قانون اساسی این مسئله وجود نداشت و از سوی ایشان هم نظری بر آن پیش‌نویس دیده نشده است؟
ایشان زود شهید شدند، اما می‌گوید ازآنجاکه مردم خود فقیه را انتخاب می‌کنند، نظام ولایی مخالف با اصل دموکراسی نیست. مردم در سرنوشت خود مؤثرند و حق انتخاب حاکمان را دارند. هر قانون اساسی‌ای، باید ویژگی حاکم را معرفی کند. همان‌طور که هیچ قانون اساسی‌ای نیست که ویژگی حاکم را مشخص نکند و می‌پرسد آیا این با دموکراسی تعارض دارد و خود جواب می‌دهد: «نه». چون اساسا خود مردم فقیه را انتخاب می‌کنند و این عین دموکراسی است. اگر انتخاب فقیه انتصابی بود و هر فقیهی‌، فقیه بعد از خود را تعیین می‎کرد، جا داشت بگوییم این امر خلاف دموکراسی است؛ یعنی شهید مطهری به ولایت انتخابی فقیه اعتقاد دارد، نه انتصابی. مطهری اصل نظارت مردم بر حاکمان را می‌پذیرد. «هر مقامی غیرمعصومی که در وضع غیرقابل انتقاد قرار گیرد، هم برای خودش خطر است و هم برای اسلام. حکومت به معنای قداست و فوق‌ نظارت در تفکر شیعه وجود ندارد». ایشان در کتاب «بررسی اجمالی نهضت‌های صدساله اخیر» می‌گوید: «وابستگی دین به سیاست به معنای مقام قدسی‌داشتن حکام، اختصاص به شیعه ندارد. شیعه هیچ‌گاه چنین عقیده‌ای نداشته است». مطهری برای مردم حق تعیین سرنوشت قائل است و حق نظارت و مسئولان باید پاسخ‌گو باشند و مردم باید حقوق اجتماعی خود را استیفا کنند و مجموع اینها تصویری است که از نظام ولایی دارد و با قرائتی که بعضی‌ها دارند، متفاوت است.
‌ایشان در کتاب «پیرامون انقلاب اسلامی» تعبیری دارد که «تعلیمات لیبرالیستی در متن تعالیم اسلامی وجود دارد». این را چگونه تفسیر می‌کنید؟
این جمله را باید با توجه به مجموعه دیدگاه‌های ایشان تفسیر کرد. مطهری نمی‌گوید که بین اسلام و لیبرالیست هیچ‌گونه اختلافی نیست. قبلا هم گفتم که انسان‌شناسی مطهری با انسان‌شناسی لیبرالیسم فرق دارد. ایشان حکومت اسلامی، نظام ولایی، تفسیر از ماهیت انسان، دخالت دین در سیاست و قانون‌گذاری در چارچوب شریعت و... را مطرح می‎کند که از اختلافات با تفکر لیبرالیسم است، اما مؤلفه‌هایی در اندیشه ایشان وجود دارد که با مؤلفه‌های لیبرالیسم یکی است: مثل حق مردم در تعیین سرنوشت خود، آزادی فردی و اجتماعی و آزادی بیان، اعتقاد به حقوق اساسی انسان و نظارت مردم بر مسئولان که هم جنبه فردی دارد و هم جنبه اجتماعی؛ یعنی نهادهای اجتماعی باید نظارت داشته باشد.
‌به‌نظر شما مطهری روشنفکر دینی است و به‌دنبال تطبیق دین با مدرنیته است یا تفسیری سنتی از دین دارد یا اینکه در گروه احیاگران می‌گنجد؟
اولا واژه‌ها باید تفسیر شوند تا ابهام‌های‌شان برطرف شود. این مفاهیمی که شما در صورت سؤال دارید چنان‌چه خوب تعریف نشوند ممکن است پاسخ درستی به سؤال داده نشود. مراد ما از احیاگر، روشنفکر دینی و مدرنیته چیست؟ سلسله احیاگران به عصر سیدجمال‌الدین اسدآبادی برمی‌گردد. احیاگران عموما با دنیای مدرن و پرسش‌ها و نیازهای جدید این عصر آشنایند و به‌دنبال پاسخ به سؤالات جدید از دل متون اسلامی هستند. این سلسله در مقابل ازخودبیگانگی، بازگشت به خود دارند که یک بُعد آن به عالم عمل و بعد دیگر به عالم نظر برمی‎گردد. مثلا مطهری بحث مصلح اجتماعی را مطرح می‎کند که باید اسلام‌شناس واقعی باشد؛ آگاهی اجتماعی و سیاسی داشته باشد؛ ضداستبداد و ضد استعمار باشد؛ معترض و منتقد وضع موجود باشد؛ -البته این مشخصه‌ها از ویژگی‌های روشنفکر دینی هم هست- ضدخرافه باشد؛ عامل و معتقد به جزئیات دین باشد؛ فاقد نقاط ضعف باشد؛ ادیب، هنرمند، خطیب و نویسنده باشد. همه اینها نشان می‌دهد مصلح از نظر مطهری، هم باید در بُعد نظری قوی باشد و هم در بُعد عملی. برای همین ایشان هم در گروه روشنفکران دینی هستند و هم در گروه احیاگران. خود مطهری، البته به بررسی آرای سیدجمال و محمد عبده و اقبال لاهوری می‌پردازد که جزء احیاگران و روشنفکران بودند. یکی از مسائلی که ذهن مطهری را مشغول می‌کرد، علل عقب‌ماندگی مسلمانان بود که در مقدمه کتاب «انسان و سرنوشت»، در دهه 40 مکتوب می‌شود. او در تحلیل خود می‌گوید یکی از عوامل انحطاط ما، فهم غلط از دین است یا در کتاب «ده‌گفتار» می‌گوید ما اگر از چند عبادت و معامله بگذریم، فکر درستی درباره دین نداریم، البته این از باب مثال است و منظور ایشان این است که باید تدبر کنیم و به بازشناسی اندیشه دینی بپردازیم، چون معتقد است حقایق این دین در نظر مردم واژگونه شده است؛ یعنی هر نهضت اجتماعی از نظر مطهری باید پشتوانه‎ای از نهضت فکری داشته باشد. برای همین می‌گوید انقلاب باید نهضت فکری و فرهنگی را اصل بداند. چه‌بسا اگر مطهری زنده بود، وارد عرصه می‌شد و درباره نهضت فکری و فرهنگی موردنظر خود می‌گفت که چگونه باید تحقق یابد. من معتقدم مطهری مختص هیچ حزب و دسته‌ای نبود و بنابه ضرورت در میان همه گروه‌های سیاسی، دانشگاهی و توده مردم حاضر می‌شد و پروژه‌های فکری خود را مطرح می‌کرد.
‌امروز و با توجه به شرایط جامعه کدام‌یک از گفتمان‌های سیاسی موجود را به تفکر شهید مطهری نزدیک می‌دانید؟
من هیچ‌کدام از این گفتمان‌های مورد نظر شما را گفتمان آقای مطهری نمی‎دانم. وقتی گفتمان اصلاح‌طلبی و اصولگرایی مطرح می‌شود، باید ببینیم این گفتمان‌ها کجا مطرح شده و چه متن مکتوبی درباره گفتمان آنها وجود دارد و بفهمیم اصول این گفتمان‌ها چیست تا از جاده انصاف خارج نشویم و درباره آنها بحث فکری کنیم، البته در هر دو طیف افرادی وجود دارند که در جاهایی تشابه فکری با مرحوم مطهری دارند و در جایی نیز اختلاف‌نظر وجود دارد. به‌نظر من این نشانه خلأ حزب در جامعه است. اگر حزب داشتیم، براساس مرام‌نامه آنها می‌توانستیم گفتمان و منش‌ سیاسی‌شان را بررسی کنیم که در مقام عمل به گفتمان خود مقید هستند یا نه یا اینکه چه تناسب و تشابه و تفاوتی با گفتمان شهید مطهری دارند.
‌درنهایت اینکه آنچه درباره شهید مطهری در تریبون‌های رسمی بیان می‌شود، چقدر با واقعیت مطهری انطباق دارد؟
کم، چون رسانه‌های ما چه صداوسیما و چه روزنامه‌ها با اندیشه‌های آقای مطهری، گزینشی برخورد می‎کنند. باید به منظومه فکری مطهری توجه داشت. اگر به این منظومه فکری توجه نکنیم، رسانه‎ها برای حمایت از جریان یا کنشی سیاسی، مطلبی را از ایشان نقل می‌کنند، بی‌اینکه به مبانی آن توجه داشته باشند. یعنی نباید اندیشه‌های ایشان را بیهوده مصرف کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.