|

آسیب‌شناسی نحوه مواجهه دولت اعتدال با بحران‌سازی مخالفان

تنها در میانه میدان

شرق، مسعود کاظمی : اگر در گذشته، دولت‌ها هر چند روز، با یک بحران روبه‌رو بودند؛ اکنون دولت روحانی نیز با بحران‌های ساختگی بسیاری روبه‌روست.
بحران‌سازی علیه دولت روحانی، تااین‌حد، هرگز پیش‌بینی‌شدنی نبود. اوائل بر سرکار‌آمدن دولت «تدبیروامید»، بسیاری از فعالان سیاسی، نگران بحرانی‌سازی برای دولت یازدهم بودند؛ اما نزدیکان دولت اعتقاد داشتند مخالفان توان این کار را ندارند. قدرت‌الله علیخانی، از چهره‌های نزدیک به هاشمی‌رفسنجانی و دولت روحانی، تیرماه ۱۳۹۲ ضمن اشاره به اینکه شرایط دولت اصلاحات با روحانی متفاوت است، گفته بود: «بعید‌ می‌دانم مخالفان بتوانند برای آقای روحانی بحران‌سازی کنند‌. آقای روحانی از ابتد‌ا یک کابینه معتد‌ل شکل خواهد‌ د‌اد‌ تا این مسائل به وجود‌ نیاید‌«. درحال‌حاضر با گذشت بیش از یک‌سال‌و‌نیم از آغازبه‌کار دولت روحانی، وضعیت دیگری رخ داده است. دولت با مشکلات عدیده‌ای روبه‌روست. مسائل اقتصادی و مشکلات مربوط به تحریم و پرونده هسته‌ای کاملا ‌پیش‌بینی‌شده بود؛ اما نوع کنش مخالفان دولت به شکلی است که بسیاری آن را غیرعادی می‌دانند. پس از تفاهم اخیر لوزان، حمله منتقدان به شکل چشم‌گیری افزایش یافته است. این در حالی است که حسن روحانی کابینه‌ای متشکل از نیروهای معتدل و حتی اصولگرا تشکیل داد تا از گزند هجمه مخالفان تندرو در امان بماند. پیروزی شیخ دیپلمات در انتخابات ریاست‌جمهوری خرداد ۹۲ پس از ائتلاف با جبهه اصلاحات رخ داد؛ اما چینش دولت به‌گونه‌ای است که در خوشبینانه‌ترین حالت، می‌توان آن را ترکیبی از راست میانه با حضور چند چهره اصلاح‌طلب میانه دانست.
تغییر فاحش مخالفان از منظر قدرت
انتخابات دوم خرداد ۱۳۷۶ فضای سیاسی کشور را به‌یکباره متحول کرد. مخالفان تازه به فکر سازماندهی افتاده بودند و تجربه چندانی در بحران‌سازی برای دولت نداشتند. بااین‌حال پس از عبور از شوک اولیه، توانستند برای دولت اصلاحات به قول رئیس آن، هر ۹ روز، یک بحران ایجاد کنند. اکنون نزدیک به دو دهه از آن روز‌ها می‌گذرد و مخالفان، آزمون‌وخطا را تمام کرده و از تجربیات خود برای مقابله با دولت یازدهم استفاده می‌کنند. سال‌های بین ۸۴ تا ۹۲ عرصه‌ای مناسب و جدی فراهم کرد تا اکنون توان بیشتری برای بحران‌سازی در اختیار داشته باشند؛ بحران‌هایی که بعضا نوع و انگیزه ایجاد آن با آنچه برای دولت اصلاحات به‌وجود آمد، متفاوت است؛ اما نوع کنش و واکنش دولت یازدهم در قیاس با دولت اصلاحات می‌تواند بخشی از آنچه را در حال وقوع است، روشن کند.
وزرا و نزدیکان رئیس دولت اصلاحات، فداییان دولت
دولت اصلاحات با بحران‌هایی روبه‌رو شد که هرکدام برای زمین‌گیرکردن یک دولت کافی بود؛ موانعی که امروز و پس از بیش از یک دهه که به آن می‌نگریم، بسیار بزرگ و موجب اختلال در ادامه حیات یک دولت به‌نظر می‌آیند؛ اما چه اتفاقی در حال ‌وقوع بود که دولت با تمام این موانع و بحران‌ها به راه خود ادامه می‌داد؟ دولت اصلاحات در کنار اینکه درواقع یکی از قوای سه‌گانه کشور را در اختیار داشت، صاحب یک گفتمان بود. این گفتمان، جنبشی است که به قول رئیس دولت اصلاحات، پیشینه‌ای از زمان مشروطه تاکنون دارد. از طرفی این جنبش دارای پایگاه اجتماعی بسیار قدرتمندی بود که از جنبش‌های دانشجویی تا فعالان سیاسی و جوانان را دربر می‌گرفت. این پشتوانه گفتمانی و پایگاه اجتماعی باعث می‌شد تا اعضای کابینه و نزدیکان و دل‌بستگان دولت، خود را «فدایی» دولتی کنند که به راه آن معتقد و برای پیشبرد اهداف آن از خود برای دولت و رئیس آن هزینه می‌کردند. دقیقا به‌همین‌دلیل بود که رئیس دولت، کمتر وارد منازعات سیاسی می‌شد؛ چون نیازی به حضور او نبود. دیگران بار رئیس را به دوش می‌کشیدند. درواقع رئیس دولت اصلاحات، سرمایه‌ای سیاسی بود که به سرمایه‌ای نمادین تبدیل شد؛ البته دولت احمدی‌نژاد هم با بحران‌هایی روبه‌رو شد؛ اما تفاوتی ماهوی بین دولت‌های نهم و دهم با دولت اصلاحات و دولت اعتدالیون وجود داشت و دارد. احمدی‌نژاد خود بحران‌آفرینی می‌کرد؛ درحالی‌که دولت‌های پیش و پس از او، هیچ نقشی در آن بحران‌ها نداشتند و صرفا هزینه سنگ‌اندازی مخالفان را می‌پرداختند.
یک‌تنه در میدان
۲۴ خرداد ۱۳۹۲، طیفی از سیاست‌مداران ایرانی را روانه قوه‌مجریه کرد که تا پیش‌ازآن به عنوان گروهی شناخته می‌شدند که کمتر وارد دعوا‌ها و کشمکش‌های سیاسی روز می‌شدند و در این موارد یا سکوت می‌کردند یا موضعی فراجناحی و میانه داشتند؛ اما زمانی‌که اعتدالیون به قدرت رسیدند، باز هم کسانی بودند که بحران‌سازی کنند. آنان جدای از ریشه‌های سیاسی و تئوریک اختلافات، در دوره هشت‌ساله دولت احمدی‌نژاد، از مواهب و امتیازاتی بهره برده‌اند که اکنون به‌سادگی از آن نمی‌گذرند. دراین‌بین آنچه نمود بیشتری دارد، این است که از درون کابینه دولت یازدهم، حسن روحانی و گاهی معاون اولش به مخالفان واکنش نشان می‌دهند، به‌طوری‌که ظاهرا باقی کابینه و نزدیکان دولت در اندیشه دیگری به‌سر می‌برند. در موضوع پرونده هسته‌ای ایران، فقط رئیس‌جمهور و وزیر خارجه هستند که در مقابل منتقدان ظاهر می‌شوند و گویی سایر اعضای کابینه دغدغه‌ای از این جنس ندارند. همچنین تیم رسانه‌ای دولت، رئیس‌جمهور را در مواقع حملات مخالفان یاری نمی‌کنند. در دولت اعتدال، عقب‌نشینی‌های گاه‌و‌بیگاه اعضای کابینه از مواضع اعلام‌شده شرایطی را به‌وجود آورده است که اکنون این رئیس‌جمهوری است که یک‌تنه در میانه میدان حمله‌ها مانده است. حسن روحانی باید شخصا درباره فساد اقتصادی سخنرانی کند و مورد هجمه قرار بگیرد. حسن روحانی به‌تنهایی نقش سخنگوی دولت، سیاست‌گذار و تبیین‌کننده معیارهای اعتدال را برعهده گرفته است. طی این مسیر به تنهایی اگر ناممکن نباشد، فرساینده است. فرسایشی که بسیار زود تأثیر خود را آشکار کرده است. دولتی که رئیسش در ویترین قرار دارد، نه اعضای آن، در عمل به وظایفش هم دچار چالش می‌شود، چه رسد به تحقق وعده‌هایش. شیخ حقوق‌دان باید تا این مشکل فربه و فربه‌تر نشده چاره‌ای بیندیشد.
چندی پیش «سعید حجاریان» به خبرگزاری مهر گفته بود: «دولت باید رسانه قوی داشته باشد. خود روحانی عملا رسانه است. نوبخت فقط حرف اقتصادی می‌زند. نهاوندیان حرف سیاسی نمی‌زند. گاهی ترکان حرف می‌زند. فقط روحانی نمی‌تواند حرف بزند و وارد تمام منازعات سیاسی شود. تا یک حرف می‌زند همه از او انتقاد می‌کنند».

-------------------------------------

ناصر ایمانی، فعال سیاسی اصولگرا:
برخی در دولت نمی‌خواهند مسئولیت بپذیرند

دلیل اینکه آقای روحانی بالاجبار وارد منازعات سیاسی می‌شوند، این است که تیم سیاسی، اقتصادی و فرهنگی دولت هماهنگ نیست. ستاد دولت هم دچار اشکال است. ستاد دولت در امر سیاست، فاقد انسجام لازم است. تیم رسانه‌ای دولت یازدهم از لکنت زبان و ناهماهنگی رنج می‌برد. دولت با وجود برخورداری از رسانه‌های کافی، بازوی قوی رسانه‌ای در اختیار ندارد. در دولت اصلاحات افرادی مانند سعید حجاریان، محمد عطریانفر و مرحوم احمد بورقانی رسانه‌های نزدیک به دولت را بسیار عالی سازماندهی می‌کردند. تمام این موارد باعث می‌شود رئیس دولت یازدهم مجبور به ورود به تمام منازعات سیاسی شود. از طرفی برخی مسئولان در دولت، حاضر به قبول مسئولیت در مشکلات نیستند و طوری عمل می‌کنند تا رئیس‌جمهور به ناچار وارد شود. برخی از چهره‌های دولتی از نظر سیاسی خاستگاه متفاوتی نسبت به رئیس دولت دارند. آنان می‌خواهند از مواهب حضور در دولت استفاده کنند؛ اما هزینه‌ای نپردازند. رئیس‌جمهور هم به‌هیچ‌عنوان به تغییر در این نقاط ضعف فکر نمی‌کند. وزرا و نزدیکان دولت با داشتن نوعی احساس امنیت، خود را درگیر مسائل حاشیه‌ساز نمی‌کنند. نه رویکرد دولت نهم و دهم درست بود که وزرا بی‌دلیل و به‌سرعت تغییر می‌کردند و نه دولت یازدهم که در آن، کسی احساس خطر از این موضوع نمی‌کند. تمام این دلایل باعث می‌شود که روحانی در عرصه سیاسی تنها بماند.

شرق، مسعود کاظمی : اگر در گذشته، دولت‌ها هر چند روز، با یک بحران روبه‌رو بودند؛ اکنون دولت روحانی نیز با بحران‌های ساختگی بسیاری روبه‌روست.
بحران‌سازی علیه دولت روحانی، تااین‌حد، هرگز پیش‌بینی‌شدنی نبود. اوائل بر سرکار‌آمدن دولت «تدبیروامید»، بسیاری از فعالان سیاسی، نگران بحرانی‌سازی برای دولت یازدهم بودند؛ اما نزدیکان دولت اعتقاد داشتند مخالفان توان این کار را ندارند. قدرت‌الله علیخانی، از چهره‌های نزدیک به هاشمی‌رفسنجانی و دولت روحانی، تیرماه ۱۳۹۲ ضمن اشاره به اینکه شرایط دولت اصلاحات با روحانی متفاوت است، گفته بود: «بعید‌ می‌دانم مخالفان بتوانند برای آقای روحانی بحران‌سازی کنند‌. آقای روحانی از ابتد‌ا یک کابینه معتد‌ل شکل خواهد‌ د‌اد‌ تا این مسائل به وجود‌ نیاید‌«. درحال‌حاضر با گذشت بیش از یک‌سال‌و‌نیم از آغازبه‌کار دولت روحانی، وضعیت دیگری رخ داده است. دولت با مشکلات عدیده‌ای روبه‌روست. مسائل اقتصادی و مشکلات مربوط به تحریم و پرونده هسته‌ای کاملا ‌پیش‌بینی‌شده بود؛ اما نوع کنش مخالفان دولت به شکلی است که بسیاری آن را غیرعادی می‌دانند. پس از تفاهم اخیر لوزان، حمله منتقدان به شکل چشم‌گیری افزایش یافته است. این در حالی است که حسن روحانی کابینه‌ای متشکل از نیروهای معتدل و حتی اصولگرا تشکیل داد تا از گزند هجمه مخالفان تندرو در امان بماند. پیروزی شیخ دیپلمات در انتخابات ریاست‌جمهوری خرداد ۹۲ پس از ائتلاف با جبهه اصلاحات رخ داد؛ اما چینش دولت به‌گونه‌ای است که در خوشبینانه‌ترین حالت، می‌توان آن را ترکیبی از راست میانه با حضور چند چهره اصلاح‌طلب میانه دانست.
تغییر فاحش مخالفان از منظر قدرت
انتخابات دوم خرداد ۱۳۷۶ فضای سیاسی کشور را به‌یکباره متحول کرد. مخالفان تازه به فکر سازماندهی افتاده بودند و تجربه چندانی در بحران‌سازی برای دولت نداشتند. بااین‌حال پس از عبور از شوک اولیه، توانستند برای دولت اصلاحات به قول رئیس آن، هر ۹ روز، یک بحران ایجاد کنند. اکنون نزدیک به دو دهه از آن روز‌ها می‌گذرد و مخالفان، آزمون‌وخطا را تمام کرده و از تجربیات خود برای مقابله با دولت یازدهم استفاده می‌کنند. سال‌های بین ۸۴ تا ۹۲ عرصه‌ای مناسب و جدی فراهم کرد تا اکنون توان بیشتری برای بحران‌سازی در اختیار داشته باشند؛ بحران‌هایی که بعضا نوع و انگیزه ایجاد آن با آنچه برای دولت اصلاحات به‌وجود آمد، متفاوت است؛ اما نوع کنش و واکنش دولت یازدهم در قیاس با دولت اصلاحات می‌تواند بخشی از آنچه را در حال وقوع است، روشن کند.
وزرا و نزدیکان رئیس دولت اصلاحات، فداییان دولت
دولت اصلاحات با بحران‌هایی روبه‌رو شد که هرکدام برای زمین‌گیرکردن یک دولت کافی بود؛ موانعی که امروز و پس از بیش از یک دهه که به آن می‌نگریم، بسیار بزرگ و موجب اختلال در ادامه حیات یک دولت به‌نظر می‌آیند؛ اما چه اتفاقی در حال ‌وقوع بود که دولت با تمام این موانع و بحران‌ها به راه خود ادامه می‌داد؟ دولت اصلاحات در کنار اینکه درواقع یکی از قوای سه‌گانه کشور را در اختیار داشت، صاحب یک گفتمان بود. این گفتمان، جنبشی است که به قول رئیس دولت اصلاحات، پیشینه‌ای از زمان مشروطه تاکنون دارد. از طرفی این جنبش دارای پایگاه اجتماعی بسیار قدرتمندی بود که از جنبش‌های دانشجویی تا فعالان سیاسی و جوانان را دربر می‌گرفت. این پشتوانه گفتمانی و پایگاه اجتماعی باعث می‌شد تا اعضای کابینه و نزدیکان و دل‌بستگان دولت، خود را «فدایی» دولتی کنند که به راه آن معتقد و برای پیشبرد اهداف آن از خود برای دولت و رئیس آن هزینه می‌کردند. دقیقا به‌همین‌دلیل بود که رئیس دولت، کمتر وارد منازعات سیاسی می‌شد؛ چون نیازی به حضور او نبود. دیگران بار رئیس را به دوش می‌کشیدند. درواقع رئیس دولت اصلاحات، سرمایه‌ای سیاسی بود که به سرمایه‌ای نمادین تبدیل شد؛ البته دولت احمدی‌نژاد هم با بحران‌هایی روبه‌رو شد؛ اما تفاوتی ماهوی بین دولت‌های نهم و دهم با دولت اصلاحات و دولت اعتدالیون وجود داشت و دارد. احمدی‌نژاد خود بحران‌آفرینی می‌کرد؛ درحالی‌که دولت‌های پیش و پس از او، هیچ نقشی در آن بحران‌ها نداشتند و صرفا هزینه سنگ‌اندازی مخالفان را می‌پرداختند.
یک‌تنه در میدان
۲۴ خرداد ۱۳۹۲، طیفی از سیاست‌مداران ایرانی را روانه قوه‌مجریه کرد که تا پیش‌ازآن به عنوان گروهی شناخته می‌شدند که کمتر وارد دعوا‌ها و کشمکش‌های سیاسی روز می‌شدند و در این موارد یا سکوت می‌کردند یا موضعی فراجناحی و میانه داشتند؛ اما زمانی‌که اعتدالیون به قدرت رسیدند، باز هم کسانی بودند که بحران‌سازی کنند. آنان جدای از ریشه‌های سیاسی و تئوریک اختلافات، در دوره هشت‌ساله دولت احمدی‌نژاد، از مواهب و امتیازاتی بهره برده‌اند که اکنون به‌سادگی از آن نمی‌گذرند. دراین‌بین آنچه نمود بیشتری دارد، این است که از درون کابینه دولت یازدهم، حسن روحانی و گاهی معاون اولش به مخالفان واکنش نشان می‌دهند، به‌طوری‌که ظاهرا باقی کابینه و نزدیکان دولت در اندیشه دیگری به‌سر می‌برند. در موضوع پرونده هسته‌ای ایران، فقط رئیس‌جمهور و وزیر خارجه هستند که در مقابل منتقدان ظاهر می‌شوند و گویی سایر اعضای کابینه دغدغه‌ای از این جنس ندارند. همچنین تیم رسانه‌ای دولت، رئیس‌جمهور را در مواقع حملات مخالفان یاری نمی‌کنند. در دولت اعتدال، عقب‌نشینی‌های گاه‌و‌بیگاه اعضای کابینه از مواضع اعلام‌شده شرایطی را به‌وجود آورده است که اکنون این رئیس‌جمهوری است که یک‌تنه در میانه میدان حمله‌ها مانده است. حسن روحانی باید شخصا درباره فساد اقتصادی سخنرانی کند و مورد هجمه قرار بگیرد. حسن روحانی به‌تنهایی نقش سخنگوی دولت، سیاست‌گذار و تبیین‌کننده معیارهای اعتدال را برعهده گرفته است. طی این مسیر به تنهایی اگر ناممکن نباشد، فرساینده است. فرسایشی که بسیار زود تأثیر خود را آشکار کرده است. دولتی که رئیسش در ویترین قرار دارد، نه اعضای آن، در عمل به وظایفش هم دچار چالش می‌شود، چه رسد به تحقق وعده‌هایش. شیخ حقوق‌دان باید تا این مشکل فربه و فربه‌تر نشده چاره‌ای بیندیشد.
چندی پیش «سعید حجاریان» به خبرگزاری مهر گفته بود: «دولت باید رسانه قوی داشته باشد. خود روحانی عملا رسانه است. نوبخت فقط حرف اقتصادی می‌زند. نهاوندیان حرف سیاسی نمی‌زند. گاهی ترکان حرف می‌زند. فقط روحانی نمی‌تواند حرف بزند و وارد تمام منازعات سیاسی شود. تا یک حرف می‌زند همه از او انتقاد می‌کنند».

-------------------------------------

ناصر ایمانی، فعال سیاسی اصولگرا:
برخی در دولت نمی‌خواهند مسئولیت بپذیرند

دلیل اینکه آقای روحانی بالاجبار وارد منازعات سیاسی می‌شوند، این است که تیم سیاسی، اقتصادی و فرهنگی دولت هماهنگ نیست. ستاد دولت هم دچار اشکال است. ستاد دولت در امر سیاست، فاقد انسجام لازم است. تیم رسانه‌ای دولت یازدهم از لکنت زبان و ناهماهنگی رنج می‌برد. دولت با وجود برخورداری از رسانه‌های کافی، بازوی قوی رسانه‌ای در اختیار ندارد. در دولت اصلاحات افرادی مانند سعید حجاریان، محمد عطریانفر و مرحوم احمد بورقانی رسانه‌های نزدیک به دولت را بسیار عالی سازماندهی می‌کردند. تمام این موارد باعث می‌شود رئیس دولت یازدهم مجبور به ورود به تمام منازعات سیاسی شود. از طرفی برخی مسئولان در دولت، حاضر به قبول مسئولیت در مشکلات نیستند و طوری عمل می‌کنند تا رئیس‌جمهور به ناچار وارد شود. برخی از چهره‌های دولتی از نظر سیاسی خاستگاه متفاوتی نسبت به رئیس دولت دارند. آنان می‌خواهند از مواهب حضور در دولت استفاده کنند؛ اما هزینه‌ای نپردازند. رئیس‌جمهور هم به‌هیچ‌عنوان به تغییر در این نقاط ضعف فکر نمی‌کند. وزرا و نزدیکان دولت با داشتن نوعی احساس امنیت، خود را درگیر مسائل حاشیه‌ساز نمی‌کنند. نه رویکرد دولت نهم و دهم درست بود که وزرا بی‌دلیل و به‌سرعت تغییر می‌کردند و نه دولت یازدهم که در آن، کسی احساس خطر از این موضوع نمی‌کند. تمام این دلایل باعث می‌شود که روحانی در عرصه سیاسی تنها بماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.