ویم وندرس از ساخت «نمک زمین» میگوید
نقاشی با دوربین
شرق: ویم وندرس، فیلمساز آلمانی تقریبا همه کاری در سینما کرده است؛ از کارهای او میتوان به موارد زیر اشاره کرد مستند، فیلمهای مدرن، فیلم سهبعدی و حتی فیلم سهبعدی هنری (فیلم جدیدش «همهچیز روبهراه میشود»)، ویدئوکلیپ برای گروه «یو2»، فیلم زنده کنسرت موسیقی و تقریبا کاری در سینما نیست که انجام نداده باشد. از طرفی دو شاهکار ماندگار هم در تاریخ سینما دارد؛ «پاریس، تگزاس» و «بالهای اشتیاق». برای فیلم اول، برنده نخل طلای «کن» شد و برای دومی جایزه بهترین کارگردان را از جشنواره فیلم «کن» گرفت و سهبار هم نامزد اسکار شده که هر سه بار برای مستندهایش بودند؛ برای «باشگاه اجتماعی بوئنا ویستا»، «پینا» و آخرین مستندش «نمک زمین» درباره زندگی سباستیائو سالگادو، عکاس برزیلی. او در مصاحبه زیر با سایت «ایندیوایر» بیشتر درباره این پروژه مستند و البته کارنامهاش صحبت میکند.
چطور با سباستیائو سالگادو آشنا شدید؟
من اصلا نام او را تا سال 1987 نشنیده بودم. اواسط دهه 1980 در لسآنجلس کار میکردم و از کنار یک گالری میگذشتم که چشمم به دو عکسسیاهوسفید افتاد. قصد نداشتم به گالری بروم اما این دو عکس بهسرعت توجه من را به خودشان جلب کردند. وارد شدم و دیدم 10، 12 عکس سیاهوسفید آنجا هست که در بوئنوسآیرس گرفته شدهاند و کار عکاس جوانی به نام سباستیائو سالگادو از برزیل است. عکسها، من را شگفتزده کردند. همانجا تصمیم گرفتم یک عکس بخرم. حس میکردم این عکاس نگاه خوبی دارد و خیلی هم ماجراجو است. مسئول گالری که متوجه علاقه من شد از فرصت سوءاستفاده کرد. گفت یک مجموعه دیگر هم از عکسهای این عکاس دارد. عکسهایی کاملا متفاوت که سالگادو در آفریقا گرفته بود، آنها هم به شکلی دیگر مرا تحتتأثیر قرار دادند. اینطور شد که موقع بیرونآمدن از گالری، دو عکس خریده بودم و از آن موقع آنها در اتاق کار من بودند.
دقت کردهاید که سالگادو یک شخصیت تیپیک وندرسی است؟
چرا این حرف را میزنید؟
خب، بسیاری از شخصیتهای شما در جستوجوی خودشان هستند و اغلب راهی سفر میشوند و دنیا را کشف میکنند و اغلب هزینه این کار عشق زندگیشان است. خیلی از این شخصیتها پدرهایی هستند که زندگی خانوادگی را ترک گفتند، مثل تراویس در «پاریس، تگزاس». خیلی از شخصیتهای شما هم ناگهان زندگی را ترک میکنند و میروند. بهنظرم سالگادو هم چنین شخصیتی دارد.
خب، ایبابا حق با توست. واقعا به آن فکر نکرده بودم. گاهی میشود دو، سه سال روی پروژهای کار کنی و بعد یک نفر از بیرون بیاید و خیلی ساده توضیح دهد چه کار میکنی. من اصلا به سالگادو به چشم یک شخصیت نگاه نکردم. به چشم یک آدم واقعی نگاه میکردم و همیشه میخواستم کشف کنم این آدم کیست و چه چیزی انگیزه اوست. اما حق با شماست، شاید آدم همیشه دنبال چیزهایی میرود که از قبل به آنها علاقه داشته. شاید اصلا دلیل اینکه من اینقدر به نقاشیهای او جذب شدم، همین روحیهای باشد که در کارهای من هم دیده میشود. او یک اهل سفر واقعی است و این نقطه مشترک ماست.
شما خودتان هم یک اهل سفر واقعی هستید، برای همین وقتی دیدم با هم کار کردید، موضوع برایم جالب شد... .
من و سباستیائو سالگادو کلا پیشینه متفاوتی داریم. او از همان اول هنرمند نبوده، از دنیای پول و تجارت وارد هنر شده، در ابتدا در بانک جهانی کار میکرده... کارش با آمار بوده و گزارش و اینطور چیزهای مالی. دوربین عکاسی فقط همراهش بوده تا بعدا به همسرش عکسهای سفر را نشان دهد. بعدا میبیند دلش بیشتر با این عکسهاست تا کاری که یاد گرفته. اما من در تمام عمرم دوست داشتم نقاش شوم و در انتها فیلمساز شدم. پس ما دو نفر از دو نقطه متضاد کارمان را شروع کردیم، اما شاید علائقی مشترک، ما را پیش رانده باشد و این ممکن است.
هیچوقت بهطور واضح گفته نمیشود، اما معلوم است رویکرد او به سوژههای توأم با احترام و علاقه است.
دقیقا، البته احترام یک مقوله عکاسی نیست، یک مقوله اخلاقی است. یکی از دلایلی که این فیلم را ساختم، همین بود. میخواستم بدانم چرا این عکس این دو حالت و لحن احترام را دارند؛ احترام به سوژههایی که در محیطی زندگی میکنند که تمامی احترام انسانی از آنها گرفته شده. بسیاری از عکسهای او از آدمهایی گرفته شده که دیگر کرامت انسانی ندارند و شبیه حیوان شدهاند. بااینحال، باز هم عکسها با احترام به سوژه گرفته شدهاند و انگار به آنها کمک میکنند تا کرامت خود را بازیابند.
بهنظر میرسد شما سوژههای فیلمهای مستندتان را از بین چیزهایی که دوست دارید، انتخاب میکنید؛ مثلا علاقه به پینا بوش، عشق به یاسوجیرو اوزو و موسیقی بوئنا ویستا... .
درست است. چیزی که مرا به ساخت مستندی ترغیب میکند، تلاش برای افشاگری یا نقد یک موقعیت نیست، یا اینکه بخواهم توجهها را جلب موضوعی کنم که نیاز به تغییر و بازنگری دارد. چیزی که مرا ترغیب میکند، دوستداشتن یک سوژه است، آنقدر باید یک سوژه را دوست بدارم که تصمیم بگیرم آن را با دیگران تقسیم کنم.
خودتان متوجه هستید حتی کارهای داستانی شما هم حالتی مستندگونه دارند؟
ببینید، من عاشق نقاشی هستم؛ نقاشی فیگور، پرتره و منظره. برای همین وقتی فیلمسازی را شروع کردم، درواقع داشتم نقاشی را ادامه میدادم، البته فقط با دوربین. اصلا انگیزه روایی نداشتم. اصلا نمیدانستم چنین چیزی وجود دارد، اما همان لحظهای که دو نما را به هم کات زدم، فهمیدم به یک نمای سوم هم نیاز دارم. اینطور بود که متوجه عصاره داستانگویی شدم: شما دو نما را کنار هم میگذارید و بعد همهچیز تغییر میکند و بهاینترتیب بهطور ناگهانی یک داستان دارید، یعنی بدون اینکه خودم بخواهم، داستانگو شدم. فیلمهای من همیشه بسیار واقعی هستند و همیشه چیزی که آنها را جلو میبرد، میل به ثبت واقعیت تا جایی است که ممکن باشد.
درباره علاقهتان به گرفتن فیلم سهبعدی بگویید.
موقعی که ما «پینا» را سهبعدی میگرفتیم، هنوز «آواتار» ساخته نشده بود. ما در حال تدوین «پینا» بودیم که «آواتار» اکران شد. مردم به ما میخندیدند که داریم مستندی سهبعدی میسازیم. پیداکردن پول هم آسان نبود. با وجود این، میدانستم روزی میرسد که همهچیز تغییر میکند. ما بهنوعی پیشگام بودیم. من خیلی با سهبعدی کار کردم و هنوز به آن ایمان دارم. تعجب میکنم هنوز به اندازه کافی این مدیوم کشف نشده است.
بهنظرم فیلم داستانی خوبی که به شکل سهبعدی ساخته شده بود، «هوگو»ی مارتین اسکورسیزی بود... .
«جاذبه» هم فیلم خوبی بود، اما این فیلم هنوز یک چیزهای اکشنی دارد که سر راهش هستند. «هوگو» معرکه بود، عاشق «هوگو» هستم.
شرق: ویم وندرس، فیلمساز آلمانی تقریبا همه کاری در سینما کرده است؛ از کارهای او میتوان به موارد زیر اشاره کرد مستند، فیلمهای مدرن، فیلم سهبعدی و حتی فیلم سهبعدی هنری (فیلم جدیدش «همهچیز روبهراه میشود»)، ویدئوکلیپ برای گروه «یو2»، فیلم زنده کنسرت موسیقی و تقریبا کاری در سینما نیست که انجام نداده باشد. از طرفی دو شاهکار ماندگار هم در تاریخ سینما دارد؛ «پاریس، تگزاس» و «بالهای اشتیاق». برای فیلم اول، برنده نخل طلای «کن» شد و برای دومی جایزه بهترین کارگردان را از جشنواره فیلم «کن» گرفت و سهبار هم نامزد اسکار شده که هر سه بار برای مستندهایش بودند؛ برای «باشگاه اجتماعی بوئنا ویستا»، «پینا» و آخرین مستندش «نمک زمین» درباره زندگی سباستیائو سالگادو، عکاس برزیلی. او در مصاحبه زیر با سایت «ایندیوایر» بیشتر درباره این پروژه مستند و البته کارنامهاش صحبت میکند.
چطور با سباستیائو سالگادو آشنا شدید؟
من اصلا نام او را تا سال 1987 نشنیده بودم. اواسط دهه 1980 در لسآنجلس کار میکردم و از کنار یک گالری میگذشتم که چشمم به دو عکسسیاهوسفید افتاد. قصد نداشتم به گالری بروم اما این دو عکس بهسرعت توجه من را به خودشان جلب کردند. وارد شدم و دیدم 10، 12 عکس سیاهوسفید آنجا هست که در بوئنوسآیرس گرفته شدهاند و کار عکاس جوانی به نام سباستیائو سالگادو از برزیل است. عکسها، من را شگفتزده کردند. همانجا تصمیم گرفتم یک عکس بخرم. حس میکردم این عکاس نگاه خوبی دارد و خیلی هم ماجراجو است. مسئول گالری که متوجه علاقه من شد از فرصت سوءاستفاده کرد. گفت یک مجموعه دیگر هم از عکسهای این عکاس دارد. عکسهایی کاملا متفاوت که سالگادو در آفریقا گرفته بود، آنها هم به شکلی دیگر مرا تحتتأثیر قرار دادند. اینطور شد که موقع بیرونآمدن از گالری، دو عکس خریده بودم و از آن موقع آنها در اتاق کار من بودند.
دقت کردهاید که سالگادو یک شخصیت تیپیک وندرسی است؟
چرا این حرف را میزنید؟
خب، بسیاری از شخصیتهای شما در جستوجوی خودشان هستند و اغلب راهی سفر میشوند و دنیا را کشف میکنند و اغلب هزینه این کار عشق زندگیشان است. خیلی از این شخصیتها پدرهایی هستند که زندگی خانوادگی را ترک گفتند، مثل تراویس در «پاریس، تگزاس». خیلی از شخصیتهای شما هم ناگهان زندگی را ترک میکنند و میروند. بهنظرم سالگادو هم چنین شخصیتی دارد.
خب، ایبابا حق با توست. واقعا به آن فکر نکرده بودم. گاهی میشود دو، سه سال روی پروژهای کار کنی و بعد یک نفر از بیرون بیاید و خیلی ساده توضیح دهد چه کار میکنی. من اصلا به سالگادو به چشم یک شخصیت نگاه نکردم. به چشم یک آدم واقعی نگاه میکردم و همیشه میخواستم کشف کنم این آدم کیست و چه چیزی انگیزه اوست. اما حق با شماست، شاید آدم همیشه دنبال چیزهایی میرود که از قبل به آنها علاقه داشته. شاید اصلا دلیل اینکه من اینقدر به نقاشیهای او جذب شدم، همین روحیهای باشد که در کارهای من هم دیده میشود. او یک اهل سفر واقعی است و این نقطه مشترک ماست.
شما خودتان هم یک اهل سفر واقعی هستید، برای همین وقتی دیدم با هم کار کردید، موضوع برایم جالب شد... .
من و سباستیائو سالگادو کلا پیشینه متفاوتی داریم. او از همان اول هنرمند نبوده، از دنیای پول و تجارت وارد هنر شده، در ابتدا در بانک جهانی کار میکرده... کارش با آمار بوده و گزارش و اینطور چیزهای مالی. دوربین عکاسی فقط همراهش بوده تا بعدا به همسرش عکسهای سفر را نشان دهد. بعدا میبیند دلش بیشتر با این عکسهاست تا کاری که یاد گرفته. اما من در تمام عمرم دوست داشتم نقاش شوم و در انتها فیلمساز شدم. پس ما دو نفر از دو نقطه متضاد کارمان را شروع کردیم، اما شاید علائقی مشترک، ما را پیش رانده باشد و این ممکن است.
هیچوقت بهطور واضح گفته نمیشود، اما معلوم است رویکرد او به سوژههای توأم با احترام و علاقه است.
دقیقا، البته احترام یک مقوله عکاسی نیست، یک مقوله اخلاقی است. یکی از دلایلی که این فیلم را ساختم، همین بود. میخواستم بدانم چرا این عکس این دو حالت و لحن احترام را دارند؛ احترام به سوژههایی که در محیطی زندگی میکنند که تمامی احترام انسانی از آنها گرفته شده. بسیاری از عکسهای او از آدمهایی گرفته شده که دیگر کرامت انسانی ندارند و شبیه حیوان شدهاند. بااینحال، باز هم عکسها با احترام به سوژه گرفته شدهاند و انگار به آنها کمک میکنند تا کرامت خود را بازیابند.
بهنظر میرسد شما سوژههای فیلمهای مستندتان را از بین چیزهایی که دوست دارید، انتخاب میکنید؛ مثلا علاقه به پینا بوش، عشق به یاسوجیرو اوزو و موسیقی بوئنا ویستا... .
درست است. چیزی که مرا به ساخت مستندی ترغیب میکند، تلاش برای افشاگری یا نقد یک موقعیت نیست، یا اینکه بخواهم توجهها را جلب موضوعی کنم که نیاز به تغییر و بازنگری دارد. چیزی که مرا ترغیب میکند، دوستداشتن یک سوژه است، آنقدر باید یک سوژه را دوست بدارم که تصمیم بگیرم آن را با دیگران تقسیم کنم.
خودتان متوجه هستید حتی کارهای داستانی شما هم حالتی مستندگونه دارند؟
ببینید، من عاشق نقاشی هستم؛ نقاشی فیگور، پرتره و منظره. برای همین وقتی فیلمسازی را شروع کردم، درواقع داشتم نقاشی را ادامه میدادم، البته فقط با دوربین. اصلا انگیزه روایی نداشتم. اصلا نمیدانستم چنین چیزی وجود دارد، اما همان لحظهای که دو نما را به هم کات زدم، فهمیدم به یک نمای سوم هم نیاز دارم. اینطور بود که متوجه عصاره داستانگویی شدم: شما دو نما را کنار هم میگذارید و بعد همهچیز تغییر میکند و بهاینترتیب بهطور ناگهانی یک داستان دارید، یعنی بدون اینکه خودم بخواهم، داستانگو شدم. فیلمهای من همیشه بسیار واقعی هستند و همیشه چیزی که آنها را جلو میبرد، میل به ثبت واقعیت تا جایی است که ممکن باشد.
درباره علاقهتان به گرفتن فیلم سهبعدی بگویید.
موقعی که ما «پینا» را سهبعدی میگرفتیم، هنوز «آواتار» ساخته نشده بود. ما در حال تدوین «پینا» بودیم که «آواتار» اکران شد. مردم به ما میخندیدند که داریم مستندی سهبعدی میسازیم. پیداکردن پول هم آسان نبود. با وجود این، میدانستم روزی میرسد که همهچیز تغییر میکند. ما بهنوعی پیشگام بودیم. من خیلی با سهبعدی کار کردم و هنوز به آن ایمان دارم. تعجب میکنم هنوز به اندازه کافی این مدیوم کشف نشده است.
بهنظرم فیلم داستانی خوبی که به شکل سهبعدی ساخته شده بود، «هوگو»ی مارتین اسکورسیزی بود... .
«جاذبه» هم فیلم خوبی بود، اما این فیلم هنوز یک چیزهای اکشنی دارد که سر راهش هستند. «هوگو» معرکه بود، عاشق «هوگو» هستم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.