در حاشیه کتاب «جریان چهارم»
خلأ تئوریک در مواجهه با یک نسل
مانی سپهری: وقتی از نسلی از نویسندگان سخن میگوییم، دو چیز را باید مدنظر قرار دهیم: اول، یککاسهکردن مجموع آثار هریک از نویسندگان نسل مورد نظر به قصد دستیابی به عصاره و جوهره کارشان و جهانی که هرکدام از آنها ساختهاند و دوم، یافتن آن نخ نامرئی که آثار نویسندگان یک نسل را در عین تفاوتهایی که هریک از این نویسندگان با هم دارند، به یکدیگر متصل می کند. با این نگاه میتوان گفت کتاب «جریان چهارم (مروری بر آثار نویسندگان نسل چهارم)»، کتاب موفقی نیست، چراکه انتظار خواننده را در هیچکدام از دو مورد فوق برآورده نمیکند و دلیل این عدم توفیق هم دو چیز است: اول اینکه نسل چهارم نویسندگان ایران، هنوز به مرحله تثبیت نرسیده است تا بتوان از مجموعه آثار هر یک از نویسندگان این نسل، دستاوردی نهایی را بهعنوان عصاره کارشان استخراج کرد و در این مورد هم ایراد بیش از آنکه متوجه نویسندگانی باشد که در این کتاب به آنها پرداخته شده، متوجه شتابزدگی مولفان است که زودهنگام به سراغ نسلی از نویسندگان رفتهاند که بسیاریشان هنوز در میانه راه نویسندگیشان هستند. دومین عامل عدم توفیق کتاب که باز هم به رویکرد مؤلفان بازمیگردد، شیوه نهچنداندقیق پرداختن به موضوع است. وقتی تکتک نقدها و مصاحبههای منتشرشده در کتاب را میخوانیم و آنگاه آنها را کنار هم میگذاریم، میبینیم در این کتاب به هریک از نویسندگان موسوم به نسل چهارم، بهعنوان سیارهای تکافتاده و بیارتباط با دیگری پرداخته شده، چنانکه حتی گاه میبینیم در نقدهایی هم که بر آثار هر نویسنده نوشته شده، مؤلفههای گوناگون آثار او نه به عنوان اجزاء برسازنده یک کل، که بهصورت اجزای مجزا و پراکندهای که هیچ نخی آنها را به هم متصل نمیکند، بررسی شدهاند. تقسیمبندی آثار یک نویسنده به زبان، موضوع، شخصیتپردازی و... بیآنکه هریک از این عناصر درنهایت یک کل واحد و مرتبط را بسازند، ناشی از همین رویکرد تجزیهگرایانه در نقد آثار نویسندگان مورد نظر است و دلیلش هم بیرونکشیدن زمینههای اجتماعی، سیاسی، تاریخی، اقتصادی و فرهنگی از زیر پای اثر و قراردادن اثر ادبی در یک خلأ است. البته در مقدمه کتابِ جریان چهارم، رویکردی خلاف این رویکرد تجزیهگرایانه اتخاذ شده که همین نشان از یک بلاتکلیفی تئوریک در مواجهه با موضوع مورد بحث دارد. در مقدمه کتاب، جریان چهارم داستاننویسی ایران، جریانی برآمده از دوم خرداد 76 و گفتمان اصلاحات معرفی شده است؛ اما این رویکردِ مبتنی بر زمینه تاریخی-سیاسی در کل کتاب حفظ نمیشود و همین یکی از عوامل نامنسجمبودن کتاب به لحاظ تئوریک است. چنانکه انگار نقد آثار هر نویسنده، سازی جدا میزند و یک رویکرد تئوریک واحد بر کتاب حاکم نیست. شاید این تأکید بر رویکرد تئوریک واحد، حمل بر دموکراسیستیزی نگارنده شود، اما وقتی مجموعه مقالات و مصاحبههایی با موضوعی واحد در یک کتاب گردآورده میشوند، انتظار این است که نخی نامرئی آنها را به هم متصل کند و این به صرف گفتن اینکه تمام این نویسندگان متعلق به یک نسل هستند میسر نمیشود. در بیشتر نقدهای کتاب میبینیم که مجموعهای از ویژگیهای آثار هر نویسنده بهصورت فهرستوار بیان میشود اما هریک از ویژگیها مستقل از دیگری و نه بهصورت اجزای برسازنده یک کل معرفی میشوند و گاه حتی بهدلیل همان خلأ تئوریک و یا همزمان چند رویکرد مختلف نقد را به کار بستن، آشفتگیهایی در نوشتههای انتقادی هر بخش از کتاب پدید آمده است و نقد را به «از هر دری سخنی...» بدل کرده است. مثلا می بینیم که منتقد از بررسی جامعهشناسانه اثر وارد بحثهای فنی و تکنیکی شده و بعد ناگهان بحث دیگری را مطرح کرده است و اینها هیچکدام در نهایت به هم مرتبط نمیشوند و بهصورت پراکنده و مجزا از یکدیگر باقی میمانند و گاه دراینمیان تناقضهایی هم پدید میآید که حاصل همین خلأ یا ضعف تئوریک و مجزادیدن وجوه مختلف کار یک نویسنده است. مثلا آنجا که در نقد داستانهای مهسا محبعلی میخوانیم: «در رمان نگران نباش، نویسنده تلاش نمیکند که داستان پستمدرن بنویسد، بلکه انسان را در وضعیت و موقعیت پستمدرن به تصویر میکشد...» هیچ معلوم نیست که براساس چه قاعدهای داستان پستمدرن از قرارگرفتن انسانِ یک داستان در وضعیت پستمدرن مجزا میشود، مگر اینکه بگوییم: داستان پستمدرنی نوشته شده که پستمدرن نیست و یا بالعکس. در ادامه همان سطرهایی که مثال آورده شد، میخوانیم: «تزلزل شرایط بیرونی و شخصیت درونی آدمها، طنز سیال در روایت و استفاده از بعضی عناصر و المانهایی که تا پیش از این به بهانه ژورنالیستیبودن از حضورشان در داستانها اجتناب میشد، همه و همه از این جهان داستانی برمیخیزند.» که این نقض حکم اول است، چراکه بنا به این حکم دوم، نویسنده داستانی پستمدرن نوشته است.نمونهای دیگر از خلأ یک پایه تئوریک روشن و منسجم در پشت کتاب جریان چهارم را آنجا میتوان دید که در معرفی نوع روستانگاری یوسف علیخانی و تفاوت آن با روستانگاریهای دهههای چهل و پنجاه، گفته میشود: «در آثار علیخانی، مسایل روستا، نه به عنوان آسیبی اجتماعی که بهمثابه واقعیتی موجود پذیرفته میشود. روستا در آثار علیخانی، از دستاویزی برای به نقدکشیدن شرایط سیاسی و اجتماعی یا مکانی نمادین و قابل تعمیم به تمام مملکت، به «مکان» وقوع داستان تبدیل میشود.» پرسشی که در مواجهه با این حکم میتوان مطرح کرد، این است که آیا مثلا در آثار ساعدی، روستا نه مکان وقوع داستان، بلکه صرفا مکانی برای طرح آموزههای سیاسی و اقتصادی بود و دیگر اینکه چهچیز یک مکان را قابل تعمیم میکند و چه چیز آن را از تعمیمپذیری بازمیدارد و آیا از هر نوشتهای -جدا از اینکه نویسندهاش چنین نگرشی داشته باشد یا نه- بهصورت سلبی یا ایجابی نمیتوان تصویری از وضعیت سیاسی و اجتماعی یک دوران به دست آورد؟
مانی سپهری: وقتی از نسلی از نویسندگان سخن میگوییم، دو چیز را باید مدنظر قرار دهیم: اول، یککاسهکردن مجموع آثار هریک از نویسندگان نسل مورد نظر به قصد دستیابی به عصاره و جوهره کارشان و جهانی که هرکدام از آنها ساختهاند و دوم، یافتن آن نخ نامرئی که آثار نویسندگان یک نسل را در عین تفاوتهایی که هریک از این نویسندگان با هم دارند، به یکدیگر متصل می کند. با این نگاه میتوان گفت کتاب «جریان چهارم (مروری بر آثار نویسندگان نسل چهارم)»، کتاب موفقی نیست، چراکه انتظار خواننده را در هیچکدام از دو مورد فوق برآورده نمیکند و دلیل این عدم توفیق هم دو چیز است: اول اینکه نسل چهارم نویسندگان ایران، هنوز به مرحله تثبیت نرسیده است تا بتوان از مجموعه آثار هر یک از نویسندگان این نسل، دستاوردی نهایی را بهعنوان عصاره کارشان استخراج کرد و در این مورد هم ایراد بیش از آنکه متوجه نویسندگانی باشد که در این کتاب به آنها پرداخته شده، متوجه شتابزدگی مولفان است که زودهنگام به سراغ نسلی از نویسندگان رفتهاند که بسیاریشان هنوز در میانه راه نویسندگیشان هستند. دومین عامل عدم توفیق کتاب که باز هم به رویکرد مؤلفان بازمیگردد، شیوه نهچنداندقیق پرداختن به موضوع است. وقتی تکتک نقدها و مصاحبههای منتشرشده در کتاب را میخوانیم و آنگاه آنها را کنار هم میگذاریم، میبینیم در این کتاب به هریک از نویسندگان موسوم به نسل چهارم، بهعنوان سیارهای تکافتاده و بیارتباط با دیگری پرداخته شده، چنانکه حتی گاه میبینیم در نقدهایی هم که بر آثار هر نویسنده نوشته شده، مؤلفههای گوناگون آثار او نه به عنوان اجزاء برسازنده یک کل، که بهصورت اجزای مجزا و پراکندهای که هیچ نخی آنها را به هم متصل نمیکند، بررسی شدهاند. تقسیمبندی آثار یک نویسنده به زبان، موضوع، شخصیتپردازی و... بیآنکه هریک از این عناصر درنهایت یک کل واحد و مرتبط را بسازند، ناشی از همین رویکرد تجزیهگرایانه در نقد آثار نویسندگان مورد نظر است و دلیلش هم بیرونکشیدن زمینههای اجتماعی، سیاسی، تاریخی، اقتصادی و فرهنگی از زیر پای اثر و قراردادن اثر ادبی در یک خلأ است. البته در مقدمه کتابِ جریان چهارم، رویکردی خلاف این رویکرد تجزیهگرایانه اتخاذ شده که همین نشان از یک بلاتکلیفی تئوریک در مواجهه با موضوع مورد بحث دارد. در مقدمه کتاب، جریان چهارم داستاننویسی ایران، جریانی برآمده از دوم خرداد 76 و گفتمان اصلاحات معرفی شده است؛ اما این رویکردِ مبتنی بر زمینه تاریخی-سیاسی در کل کتاب حفظ نمیشود و همین یکی از عوامل نامنسجمبودن کتاب به لحاظ تئوریک است. چنانکه انگار نقد آثار هر نویسنده، سازی جدا میزند و یک رویکرد تئوریک واحد بر کتاب حاکم نیست. شاید این تأکید بر رویکرد تئوریک واحد، حمل بر دموکراسیستیزی نگارنده شود، اما وقتی مجموعه مقالات و مصاحبههایی با موضوعی واحد در یک کتاب گردآورده میشوند، انتظار این است که نخی نامرئی آنها را به هم متصل کند و این به صرف گفتن اینکه تمام این نویسندگان متعلق به یک نسل هستند میسر نمیشود. در بیشتر نقدهای کتاب میبینیم که مجموعهای از ویژگیهای آثار هر نویسنده بهصورت فهرستوار بیان میشود اما هریک از ویژگیها مستقل از دیگری و نه بهصورت اجزای برسازنده یک کل معرفی میشوند و گاه حتی بهدلیل همان خلأ تئوریک و یا همزمان چند رویکرد مختلف نقد را به کار بستن، آشفتگیهایی در نوشتههای انتقادی هر بخش از کتاب پدید آمده است و نقد را به «از هر دری سخنی...» بدل کرده است. مثلا می بینیم که منتقد از بررسی جامعهشناسانه اثر وارد بحثهای فنی و تکنیکی شده و بعد ناگهان بحث دیگری را مطرح کرده است و اینها هیچکدام در نهایت به هم مرتبط نمیشوند و بهصورت پراکنده و مجزا از یکدیگر باقی میمانند و گاه دراینمیان تناقضهایی هم پدید میآید که حاصل همین خلأ یا ضعف تئوریک و مجزادیدن وجوه مختلف کار یک نویسنده است. مثلا آنجا که در نقد داستانهای مهسا محبعلی میخوانیم: «در رمان نگران نباش، نویسنده تلاش نمیکند که داستان پستمدرن بنویسد، بلکه انسان را در وضعیت و موقعیت پستمدرن به تصویر میکشد...» هیچ معلوم نیست که براساس چه قاعدهای داستان پستمدرن از قرارگرفتن انسانِ یک داستان در وضعیت پستمدرن مجزا میشود، مگر اینکه بگوییم: داستان پستمدرنی نوشته شده که پستمدرن نیست و یا بالعکس. در ادامه همان سطرهایی که مثال آورده شد، میخوانیم: «تزلزل شرایط بیرونی و شخصیت درونی آدمها، طنز سیال در روایت و استفاده از بعضی عناصر و المانهایی که تا پیش از این به بهانه ژورنالیستیبودن از حضورشان در داستانها اجتناب میشد، همه و همه از این جهان داستانی برمیخیزند.» که این نقض حکم اول است، چراکه بنا به این حکم دوم، نویسنده داستانی پستمدرن نوشته است.نمونهای دیگر از خلأ یک پایه تئوریک روشن و منسجم در پشت کتاب جریان چهارم را آنجا میتوان دید که در معرفی نوع روستانگاری یوسف علیخانی و تفاوت آن با روستانگاریهای دهههای چهل و پنجاه، گفته میشود: «در آثار علیخانی، مسایل روستا، نه به عنوان آسیبی اجتماعی که بهمثابه واقعیتی موجود پذیرفته میشود. روستا در آثار علیخانی، از دستاویزی برای به نقدکشیدن شرایط سیاسی و اجتماعی یا مکانی نمادین و قابل تعمیم به تمام مملکت، به «مکان» وقوع داستان تبدیل میشود.» پرسشی که در مواجهه با این حکم میتوان مطرح کرد، این است که آیا مثلا در آثار ساعدی، روستا نه مکان وقوع داستان، بلکه صرفا مکانی برای طرح آموزههای سیاسی و اقتصادی بود و دیگر اینکه چهچیز یک مکان را قابل تعمیم میکند و چه چیز آن را از تعمیمپذیری بازمیدارد و آیا از هر نوشتهای -جدا از اینکه نویسندهاش چنین نگرشی داشته باشد یا نه- بهصورت سلبی یا ایجابی نمیتوان تصویری از وضعیت سیاسی و اجتماعی یک دوران به دست آورد؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.