|

چین و ماچین ادبیات ما

شیما بهره‌مند

مدخلی از دانشنامه چینی در متنِ بورخس، ایده‌ای از اوضاع جهان معاصر را در ذهن فوکو شکل می‌دهد، که اسباب نوشتن «نظم اشیا» را فراهم می‌آورد. یکی از قطعات بورخس که توصیف فشرده‌ای از آشفتگی مفهومی در جهان معاصر به دست می‌دهد، نقلی است از دانشنامه‌ای چینی که موجودات را به‌طرزی طنزآمیز طبقه‌بندی کرده است. در این مدخل، موجوداتِ متعلق به امپراطور به موجوداتِ مومیایی، اهلی، خوش‌صدا، افسانه‌ای یا تخیلی، شمارش‌ناپذیر، آنها که هم‌اکنون کوزه آب را شکسته‌اند و مابقی موجودات، تقسیم شده‌اند. گذشته از طنزِ این طبقه‌بندی، قطعه بورخس در نظر فوکو حامل نشانه‌هایی است که به‌طرزی حیرت‌آور با دورانِ ما و تفکر ما پیوند دارد، و با سطوح و پلان‌های مختلف زندگی معاصر منطبق است. مقولات این دانشنامه درست برخلاف روش متداول صورت‌بندی مقولاتِ متمایز، گاه هم‌پوشانی دارند و گاه با یکدیگر ناسازگارند. این رده‌بندیِ ناسازگار البته نشان از گسست‌های معرفت‌شناختی دارد و موقعیت‌های پارادوکسیکال را به نمایش می‌گذارد. از این‌رو است که فوکو در «نظم اشیا»، با نقد نظام‌های طبقه‌بندی که خود را راستین می‌خوانند، به این ایده می‌رسد که در عصرِ ما هرگز نمی‌توان به خودِ پدیده‌ها نگاه کرد، مگر آنکه گسست‌های نظمِ آن چیز را شناخت. اما مسئله‌ای که فوکو مطرح می‌کند فراتر از اینها است. او نشان می‌دهد که نظام‌های طبقه‌بندی چطور جهش‌ها را به شکل دانشنامه جا می‌اندازند، و هر نظام معرفتی با چه مکانیسمی بر ناتوانی‌هایش سرپوش می‌گذارد. افسانه‌سازی، بی‌شک از ابزارهای بنیادینِ این مکانیسم‌ها است.
میشل فوکو برای درکِ قواعد حاکم بر یک گفتمان، همیشه آثار
ادبی/هنری را در کنار گزاره‌های دیگر نشانده تا صورت‌بندی‌های گفتمانی یک دوره تاریخی را شناسایی کند. هم از این‌روست که فوکو بر مبنای دانشنامه چینی در متنِ بورخس، مدلی به دست می‌دهد که در غالبِ طبقه‌بندی‌‌های ادبی و هنری، سخت به کار می‌آید. یکی از طبقه‌بندی‌ها در ادبیات ما، کتاب تازه منتشرشده «جریان چهارم» با عنوان فرعی «مروری بر آثار نویسندگان نسل چهارم» است. طبقه‌بندی نویسندگانِ -به زعم مولفان متعلق به جریان چهارم، بیش از آنکه بخواهد تحلیلی از وضعیتِ موجود ارائه کند، جهش‌ها و عدم توازن را نشان می‌دهد. هدف چنین مکتوباتی نه طرح مشکل و نه حل مسئله‌ای است. همان‌طور که فوکو معتقد بود «دایره‌المعارف، نیروی سرایت را مکان‌مند می‌کند»، این متن‌ها نیز سرایتِ ادبیاتی را ترسیم می‌کند که اینجا با عنوان «جریان چهارم» نام‌گذاری شده است. البته این نام‌گذاری، خود روایت دیگری از نام‌گذاری این جریان با عنوان «جریان غالب داستان‌نویسی» است، بگذریم از اینکه خودِ‌ این جریان آن زمان نام‌گذاری‌اش با عنوان «جریان» را نمی‌پذیرفت و بر «تک‌کتاب‌ها» تأکید می‌کرد. مسئله این است: ادبیاتِ جریان چهارم یا همان جریان غالب، وضعیتی اپیدمیک پیدا کرده است. و حالا می‌خواهد خود را در افسانه‌ای مکان‌مند کند. این است که «حکایت» جای تحلیل می‌نشیند و برآن است تا خود را جای تفکر و تاریخِ ادبیات جا بزند. حال آنکه از همان مقدمه‌ کتاب -که سعی دارد مبنا یا روشی برای خود دست‌و‌پا کند- به عیان پیداست که متن فاقد هرگونه روش تاریخی است. به معنای دیگر، این کتاب بیش از آنکه تاریخ‌نگاری باشد، تاریخ‌نگری (کرونولوژی) است. زیرا وقایع رفته بر ادبیات ما را همچو تاریخ می‌داند، و به تبیین روشی برای تاریخی‌شدنِ گذشته، قائل نیست. نه روشِ نظری مشخصی را دنبال می‌کند و نه تصویری از جریان‌های اول و دوم و سوم و ارتباطش با جریان موسوم به چهارم ارائه می‌کند.
نقطه عزیمتِ طبقه‌بندی کتاب، سال هفتاد‌و‌شش عنوان شده است که «تغییر گفتمان غالب سیاسی جامعه ایرانی مبدا تحولات و تغییرات زیادی در ساختارها و نهادهای این جامعه شد». پس تا اینجا مولفان نشان می‌دهند که تعلق‌خاطری به مفاهیم روش‌شناختی «گردش بازدهی» و از این‌دست ندارند. انگار جریانِ چهارم به‌طور خلق‌الساعه از تاریخ اعلام نتایج انتخابات دوم خرداد ظهور کرده است و حاصل هیچ پیشینه و فرایندی هم نیست. دست بر قضا آنچه از فردای دوم خرداد تحت‌عنوان ادبیات بروز می‌کند حاصل رویدادهای پیش از این تاریخ است، منتها حالا در قامت مفهومِ تازه‌تاسیس «فرهنگ» ظاهر شده و حکایتی پرداخته، که خود را به شکلِ دایره‌المعارف نشان می‌دهد. حکایتِ جریان چهارم از نظر محتوایی هم ادبیات دهه‌های شصت و هفتاد را وام‌دار ادبیات چپ‌گرا و درگیر مکتب واقع‌گرایی اجتماعی می‌داند که در سال‌های بعد از دوم خرداد به‌تدریج سفری به درون را پیگیری می‌کند. در این حکایت، ادبیات با شدت و حدت به سمت شخصی‌نویسی و دوری از ایدئولوژی پیش می‌رود. اما آنچه در واقعیت اتفاق افتاد هیچ نسبتی با حکایتِ ادای احترام به فردیت و شخصی‌شدن ادبیات نداشت. اتفاقا همین‌ها بودند که می‌خواستند مافیا راه بیندازند و در نشرها و کارگاه‌های تضمینی داستان‌نویسی، ادبیات را از امری خلاقه و فردی به امری جمعی و همگانی بدل کردند، و با ایستادن در برابر فیگور نویسنده/روشنفکر، داعیه‌دار جریان حرفه‌ای‌کردن ادبیات شدند و با همین رویکرد، ایدئولوژی خود را برساختند.
اما اینکه در دو خط، مبنای تاریخی طبقه‌بندیِ نویسندگان را چند مقطع تاریخیِ مشروطه و کودتای سی‌و‌دو و انقلاب پنجاه‌وهفت و دوم خرداد در نظر بگیریم، چندان قابل پذیرش نیست. زیرا در فرضِ پذیرفتنی‌بودن این مقطع‌ها، هیچ رد و نشانی از امتداد یا انقطاع و یا هرگونه ارتباط جریان‌های ادبی در این دوره‌ها به دست نمی‌دهد. برای لحظاتی مبنای جعلی حکایتِ جریان چهارم را فراموش کنیم و از نام‌هایی چون رضا قاسمی، ابوتراب خسروی، حسین سناپور، علی خدایی، حمیدرضا نجفی، شهرام رحیمیان و برندگان جوایز ادبی معتبر آن دوران و دیگران -که بسیاری‌شان نوشتن را پیش‌ترها شروع کرده بودند اما در دوران اصلاحات در قامت نویسنده شناخته شدند- و البته در کتاب به آینده و مجلدات بعدی احاله داده شده‌اند، درگذریم تا مبنا و اساس دیگری برای این حکایت بازشناسیم. دانشنامه چینی در صورت‌بندی دیگر، موجودات را به دو دسته کلی‌تر تقسیم کرده بود: موجوداتی که در دسترس امپراطور‌اند و موجوداتی که در دسترس نیستند. که اولی انگار نظام طبقه‌بندی «جریان چهارم» را شکل می‌دهد. مولفان کتاب سراغ نویسندگانی رفته‌اند که در دسترس‌شان بوده‌اند. این است که چنین متن‌هایی نه‌فقط راهی یا روزنه‌ای باز نمی‌کنند، که ناتوانی از فکرکردن به مسئله را نیز آشکار می‌کنند.
دست آخر اینکه، به تعبیر ریموند ویلیامز، ادبیات وقتی به شکلِ کالای فرهنگی عرضه می‌شود در معرض سه نوع ایدئولوژی یا آگاهی کاذب قرار می‌گیرد: ایده واپس‌نگر که می‌خواهد گذشته را امتداد دهد، ایده پیشرو که در شرف شکل‌گیری است به فراخور شرایط از اکنون فاصله می گیرد، و ایده غالب که خود را به شکل مُد نشان می‌دهد و چیزی نیست جز دلیل‌تراشی به قصد سرایت و تداوم هرچه بیشتر، که حالا با تغییر نام به جریان چهارم، بر آن است تا دوباره خود را احیا کند.

مدخلی از دانشنامه چینی در متنِ بورخس، ایده‌ای از اوضاع جهان معاصر را در ذهن فوکو شکل می‌دهد، که اسباب نوشتن «نظم اشیا» را فراهم می‌آورد. یکی از قطعات بورخس که توصیف فشرده‌ای از آشفتگی مفهومی در جهان معاصر به دست می‌دهد، نقلی است از دانشنامه‌ای چینی که موجودات را به‌طرزی طنزآمیز طبقه‌بندی کرده است. در این مدخل، موجوداتِ متعلق به امپراطور به موجوداتِ مومیایی، اهلی، خوش‌صدا، افسانه‌ای یا تخیلی، شمارش‌ناپذیر، آنها که هم‌اکنون کوزه آب را شکسته‌اند و مابقی موجودات، تقسیم شده‌اند. گذشته از طنزِ این طبقه‌بندی، قطعه بورخس در نظر فوکو حامل نشانه‌هایی است که به‌طرزی حیرت‌آور با دورانِ ما و تفکر ما پیوند دارد، و با سطوح و پلان‌های مختلف زندگی معاصر منطبق است. مقولات این دانشنامه درست برخلاف روش متداول صورت‌بندی مقولاتِ متمایز، گاه هم‌پوشانی دارند و گاه با یکدیگر ناسازگارند. این رده‌بندیِ ناسازگار البته نشان از گسست‌های معرفت‌شناختی دارد و موقعیت‌های پارادوکسیکال را به نمایش می‌گذارد. از این‌رو است که فوکو در «نظم اشیا»، با نقد نظام‌های طبقه‌بندی که خود را راستین می‌خوانند، به این ایده می‌رسد که در عصرِ ما هرگز نمی‌توان به خودِ پدیده‌ها نگاه کرد، مگر آنکه گسست‌های نظمِ آن چیز را شناخت. اما مسئله‌ای که فوکو مطرح می‌کند فراتر از اینها است. او نشان می‌دهد که نظام‌های طبقه‌بندی چطور جهش‌ها را به شکل دانشنامه جا می‌اندازند، و هر نظام معرفتی با چه مکانیسمی بر ناتوانی‌هایش سرپوش می‌گذارد. افسانه‌سازی، بی‌شک از ابزارهای بنیادینِ این مکانیسم‌ها است.
میشل فوکو برای درکِ قواعد حاکم بر یک گفتمان، همیشه آثار
ادبی/هنری را در کنار گزاره‌های دیگر نشانده تا صورت‌بندی‌های گفتمانی یک دوره تاریخی را شناسایی کند. هم از این‌روست که فوکو بر مبنای دانشنامه چینی در متنِ بورخس، مدلی به دست می‌دهد که در غالبِ طبقه‌بندی‌‌های ادبی و هنری، سخت به کار می‌آید. یکی از طبقه‌بندی‌ها در ادبیات ما، کتاب تازه منتشرشده «جریان چهارم» با عنوان فرعی «مروری بر آثار نویسندگان نسل چهارم» است. طبقه‌بندی نویسندگانِ -به زعم مولفان متعلق به جریان چهارم، بیش از آنکه بخواهد تحلیلی از وضعیتِ موجود ارائه کند، جهش‌ها و عدم توازن را نشان می‌دهد. هدف چنین مکتوباتی نه طرح مشکل و نه حل مسئله‌ای است. همان‌طور که فوکو معتقد بود «دایره‌المعارف، نیروی سرایت را مکان‌مند می‌کند»، این متن‌ها نیز سرایتِ ادبیاتی را ترسیم می‌کند که اینجا با عنوان «جریان چهارم» نام‌گذاری شده است. البته این نام‌گذاری، خود روایت دیگری از نام‌گذاری این جریان با عنوان «جریان غالب داستان‌نویسی» است، بگذریم از اینکه خودِ‌ این جریان آن زمان نام‌گذاری‌اش با عنوان «جریان» را نمی‌پذیرفت و بر «تک‌کتاب‌ها» تأکید می‌کرد. مسئله این است: ادبیاتِ جریان چهارم یا همان جریان غالب، وضعیتی اپیدمیک پیدا کرده است. و حالا می‌خواهد خود را در افسانه‌ای مکان‌مند کند. این است که «حکایت» جای تحلیل می‌نشیند و برآن است تا خود را جای تفکر و تاریخِ ادبیات جا بزند. حال آنکه از همان مقدمه‌ کتاب -که سعی دارد مبنا یا روشی برای خود دست‌و‌پا کند- به عیان پیداست که متن فاقد هرگونه روش تاریخی است. به معنای دیگر، این کتاب بیش از آنکه تاریخ‌نگاری باشد، تاریخ‌نگری (کرونولوژی) است. زیرا وقایع رفته بر ادبیات ما را همچو تاریخ می‌داند، و به تبیین روشی برای تاریخی‌شدنِ گذشته، قائل نیست. نه روشِ نظری مشخصی را دنبال می‌کند و نه تصویری از جریان‌های اول و دوم و سوم و ارتباطش با جریان موسوم به چهارم ارائه می‌کند.
نقطه عزیمتِ طبقه‌بندی کتاب، سال هفتاد‌و‌شش عنوان شده است که «تغییر گفتمان غالب سیاسی جامعه ایرانی مبدا تحولات و تغییرات زیادی در ساختارها و نهادهای این جامعه شد». پس تا اینجا مولفان نشان می‌دهند که تعلق‌خاطری به مفاهیم روش‌شناختی «گردش بازدهی» و از این‌دست ندارند. انگار جریانِ چهارم به‌طور خلق‌الساعه از تاریخ اعلام نتایج انتخابات دوم خرداد ظهور کرده است و حاصل هیچ پیشینه و فرایندی هم نیست. دست بر قضا آنچه از فردای دوم خرداد تحت‌عنوان ادبیات بروز می‌کند حاصل رویدادهای پیش از این تاریخ است، منتها حالا در قامت مفهومِ تازه‌تاسیس «فرهنگ» ظاهر شده و حکایتی پرداخته، که خود را به شکلِ دایره‌المعارف نشان می‌دهد. حکایتِ جریان چهارم از نظر محتوایی هم ادبیات دهه‌های شصت و هفتاد را وام‌دار ادبیات چپ‌گرا و درگیر مکتب واقع‌گرایی اجتماعی می‌داند که در سال‌های بعد از دوم خرداد به‌تدریج سفری به درون را پیگیری می‌کند. در این حکایت، ادبیات با شدت و حدت به سمت شخصی‌نویسی و دوری از ایدئولوژی پیش می‌رود. اما آنچه در واقعیت اتفاق افتاد هیچ نسبتی با حکایتِ ادای احترام به فردیت و شخصی‌شدن ادبیات نداشت. اتفاقا همین‌ها بودند که می‌خواستند مافیا راه بیندازند و در نشرها و کارگاه‌های تضمینی داستان‌نویسی، ادبیات را از امری خلاقه و فردی به امری جمعی و همگانی بدل کردند، و با ایستادن در برابر فیگور نویسنده/روشنفکر، داعیه‌دار جریان حرفه‌ای‌کردن ادبیات شدند و با همین رویکرد، ایدئولوژی خود را برساختند.
اما اینکه در دو خط، مبنای تاریخی طبقه‌بندیِ نویسندگان را چند مقطع تاریخیِ مشروطه و کودتای سی‌و‌دو و انقلاب پنجاه‌وهفت و دوم خرداد در نظر بگیریم، چندان قابل پذیرش نیست. زیرا در فرضِ پذیرفتنی‌بودن این مقطع‌ها، هیچ رد و نشانی از امتداد یا انقطاع و یا هرگونه ارتباط جریان‌های ادبی در این دوره‌ها به دست نمی‌دهد. برای لحظاتی مبنای جعلی حکایتِ جریان چهارم را فراموش کنیم و از نام‌هایی چون رضا قاسمی، ابوتراب خسروی، حسین سناپور، علی خدایی، حمیدرضا نجفی، شهرام رحیمیان و برندگان جوایز ادبی معتبر آن دوران و دیگران -که بسیاری‌شان نوشتن را پیش‌ترها شروع کرده بودند اما در دوران اصلاحات در قامت نویسنده شناخته شدند- و البته در کتاب به آینده و مجلدات بعدی احاله داده شده‌اند، درگذریم تا مبنا و اساس دیگری برای این حکایت بازشناسیم. دانشنامه چینی در صورت‌بندی دیگر، موجودات را به دو دسته کلی‌تر تقسیم کرده بود: موجوداتی که در دسترس امپراطور‌اند و موجوداتی که در دسترس نیستند. که اولی انگار نظام طبقه‌بندی «جریان چهارم» را شکل می‌دهد. مولفان کتاب سراغ نویسندگانی رفته‌اند که در دسترس‌شان بوده‌اند. این است که چنین متن‌هایی نه‌فقط راهی یا روزنه‌ای باز نمی‌کنند، که ناتوانی از فکرکردن به مسئله را نیز آشکار می‌کنند.
دست آخر اینکه، به تعبیر ریموند ویلیامز، ادبیات وقتی به شکلِ کالای فرهنگی عرضه می‌شود در معرض سه نوع ایدئولوژی یا آگاهی کاذب قرار می‌گیرد: ایده واپس‌نگر که می‌خواهد گذشته را امتداد دهد، ایده پیشرو که در شرف شکل‌گیری است به فراخور شرایط از اکنون فاصله می گیرد، و ایده غالب که خود را به شکل مُد نشان می‌دهد و چیزی نیست جز دلیل‌تراشی به قصد سرایت و تداوم هرچه بیشتر، که حالا با تغییر نام به جریان چهارم، بر آن است تا دوباره خود را احیا کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.