|

شایع‌ترین مکانیسم‌های دفاعی روان انسان

علی مددیان

در زیر به 10 مکانیسم دفاعی معمول انسان در مواقع مختلف و شرایط گوناگون اشاره می‌کنیم

1 سرکوب یا واپس‌رانی (Repression) : سرکوب یا واپس‌رانی اصلی‌ترین مکانیسم دفاعی محسوب شده و دیگر مکانیسم‌ها به‌عنوان ابزار کمکی به‌کار می‌روند. واپس‌رانی به معنی جلوگیری از ورود افکار، خاطرات، آرزوها، امیال و تجارب دردناک، ناخوشایند، شرم‌آور و ناپسند به سطح خودآگاه و هوشیاری است. در این مکانیسم خاطرات تنش‌زا به‌طور گزینشی به ناخودآگاه رانده می‌شوند. واپس‌رانی با انکار متفاوت است چراکه در واپس‌رانی فرد هیچ چیزی را نفی نمی‌کند.
2 فرونشانی (Suppression) : واپس‌رانی‌ای که به‌طور ارادی و خودآگاه صورت می‌گیرد، فرونشانی نامیده می‌شود: بازداری ارادی و هوشیار از ورود افکار، احساسات، تجارب و خاطرات خاص به سطح هوشیار. احتراز از اندیشیدن به مواد اضطراب‌زا و آزاردهنده و منحرف کردن هوشیاری به موضوعات دیگر.
3 واپس‌روی (Regression) : در این مکانیسم، شیوه‌های حل مسایل به سبک بزرگسالان جای خود را به رویکردی کودکانه می‌دهند. واپس‌روی یعنی بازگشت به مراحل ابتدایی رشد و تکامل (مراحلی مطمئن‌تر، امن‌تر و بدون استرس) و بروز واکنش‌های بلوغ‌نیافته. مثال: مرد ۲۵ساله‌ای که دچار مشکلات مالی جدی شده، تمایل پیدا می‌کند به خانه پدری خود بازگشته و والدین از وی مراقبت کنند.
4 انکار (Denial): انکار عبارت است از انکار و نفی واقعیت، رفتار، کردار و عامل اضطراب‌زا به‌صورت خودآگاهانه. عدم پذیرش واقعیت و رد رویدادها. مثال: مادری پس از دریافت خبر کشته شدن پسرش در جنگ، مرگ پسرش را انکار کرده و باز بشقاب غذایش را سر میز غذاخوری می‌آورد یا لباس‌هایش را مرتب می‌کند.
5 جابه‌جایی (Displacement) : انتقال احساسات، هیجانات و تکانه‌های اضطراب‌زا از یک شخص یا شی (تهدیدکننده یا غیرقابل‌دسترس) به فرد یا شیء امن‌تر و قابل‌پذیرش‌تر. تخلیه احساسات فروخورده بر سر اهداف بی‌خطرتر (افراد زیردست، تحت فرمان، وابسته یا ضعیف‌تر از شما).
6 دلیل‌تراشی (Rationalization): دلیل‌تراشی عبارت است از استفاده از استدلال‌های منطقی و پذیرفتنی برای توجیه رفتار و احساسات غیرموجه و توجیه‌ناپذیر
(بازآرایی شناختی از ادراکات فردی). علل غیرواقعی، جانشین علت و انگیزه اصلی و واقعی می‌شود. مثال: فردی که از اداره خود اخراج شده علت اخراج خود را چنین توجیه می‌کند: من چون آدم متملقی نبودم و چاپلوسی رییس را نمی‌کردم، اخراج شدم. در صورتی که بی‌کفایتی و عملکرد ضعیف وی علت اصلی برکناری وی بوده است.
7 جبران (Compensation) : مستور ساختن جنبه‌های منفی (کاستی‌های نامطلوب) خودانگاره و شخصیت با تاکید و تقویت اغراق‌آمیز جنبه‌های مثبت. فرد حس خودکم‌بینی، حقارت و شکست‌هایش را با مطرح کردن خود در زمینه‌های دیگر پنهان می‌کند؛ تقویت یک ویژگی مثبت در جبران یک ویژگی منفی یا جبران ناکامی‌ها با کامجویی مفرط در زمینه‌های دیگر.
8 توجیه عقلی (Intellectualization) : استفاده مفرط از تفکر و منطق انتزاعی، پرهیز از احساسات آزاردهنده با تمرکز بر جنبه‌های عقلانی، انفصال هیجان از اندیشه، نادیده گرفتن جنبه احساسی قضایا و پرداختن به تجزیه و تحلیل شناختی آنها.
9 برون‌ریزی (Acting out) : استفاده از کنش‌های فیزیکی به‌جای کنار آمدن مستقیم با چالش‌ها و صحبت کردن درباره احساسات خود، این حالت درست نقطه مقابل مکانیسم والایش است، تسلیم خواسته‌های نهاد شدن بدون در نظر گرفتن عواقب منفی آن. مثال: فردی که هنگام خشمگین شدن قادر به کنترل خود نیست و به همه‌چیز آسیب می‌رساند.
10 درون‌فکنی (Introjection) : نوع شدید همانندسازی است که در آن فرد ارزش‌ها و ویژگی‌های فرد یا گروه دیگر را جذب ساختار «خود» می‌کند. درونی کردن احساسات، ارزش‌ها و ویژگی‌های فرد دیگر، ویژگی‌هایی که خودمان در آن زمینه ضعف داریم. نسبت دادن افکار و احساسات دیگران به خود و تقلید از آنها. در زیر به 10 مکانیسم دفاعی معمول انسان در مواقع مختلف و شرایط گوناگون اشاره می‌کنیم

1 سرکوب یا واپس‌رانی (Repression) : سرکوب یا واپس‌رانی اصلی‌ترین مکانیسم دفاعی محسوب شده و دیگر مکانیسم‌ها به‌عنوان ابزار کمکی به‌کار می‌روند. واپس‌رانی به معنی جلوگیری از ورود افکار، خاطرات، آرزوها، امیال و تجارب دردناک، ناخوشایند، شرم‌آور و ناپسند به سطح خودآگاه و هوشیاری است. در این مکانیسم خاطرات تنش‌زا به‌طور گزینشی به ناخودآگاه رانده می‌شوند. واپس‌رانی با انکار متفاوت است چراکه در واپس‌رانی فرد هیچ چیزی را نفی نمی‌کند.
2 فرونشانی (Suppression) : واپس‌رانی‌ای که به‌طور ارادی و خودآگاه صورت می‌گیرد، فرونشانی نامیده می‌شود: بازداری ارادی و هوشیار از ورود افکار، احساسات، تجارب و خاطرات خاص به سطح هوشیار. احتراز از اندیشیدن به مواد اضطراب‌زا و آزاردهنده و منحرف کردن هوشیاری به موضوعات دیگر.
3 واپس‌روی (Regression) : در این مکانیسم، شیوه‌های حل مسایل به سبک بزرگسالان جای خود را به رویکردی کودکانه می‌دهند. واپس‌روی یعنی بازگشت به مراحل ابتدایی رشد و تکامل (مراحلی مطمئن‌تر، امن‌تر و بدون استرس) و بروز واکنش‌های بلوغ‌نیافته. مثال: مرد ۲۵ساله‌ای که دچار مشکلات مالی جدی شده، تمایل پیدا می‌کند به خانه پدری خود بازگشته و والدین از وی مراقبت کنند.
4 انکار (Denial): انکار عبارت است از انکار و نفی واقعیت، رفتار، کردار و عامل اضطراب‌زا به‌صورت خودآگاهانه. عدم پذیرش واقعیت و رد رویدادها. مثال: مادری پس از دریافت خبر کشته شدن پسرش در جنگ، مرگ پسرش را انکار کرده و باز بشقاب غذایش را سر میز غذاخوری می‌آورد یا لباس‌هایش را مرتب می‌کند.
5 جابه‌جایی (Displacement) : انتقال احساسات، هیجانات و تکانه‌های اضطراب‌زا از یک شخص یا شی (تهدیدکننده یا غیرقابل‌دسترس) به فرد یا شیء امن‌تر و قابل‌پذیرش‌تر. تخلیه احساسات فروخورده بر سر اهداف بی‌خطرتر (افراد زیردست، تحت فرمان، وابسته یا ضعیف‌تر از شما).
6 دلیل‌تراشی (Rationalization): دلیل‌تراشی عبارت است از استفاده از استدلال‌های منطقی و پذیرفتنی برای توجیه رفتار و احساسات غیرموجه و توجیه‌ناپذیر
(بازآرایی شناختی از ادراکات فردی). علل غیرواقعی، جانشین علت و انگیزه اصلی و واقعی می‌شود. مثال: فردی که از اداره خود اخراج شده علت اخراج خود را چنین توجیه می‌کند: من چون آدم متملقی نبودم و چاپلوسی رییس را نمی‌کردم، اخراج شدم. در صورتی که بی‌کفایتی و عملکرد ضعیف وی علت اصلی برکناری وی بوده است.
7 جبران (Compensation) : مستور ساختن جنبه‌های منفی (کاستی‌های نامطلوب) خودانگاره و شخصیت با تاکید و تقویت اغراق‌آمیز جنبه‌های مثبت. فرد حس خودکم‌بینی، حقارت و شکست‌هایش را با مطرح کردن خود در زمینه‌های دیگر پنهان می‌کند؛ تقویت یک ویژگی مثبت در جبران یک ویژگی منفی یا جبران ناکامی‌ها با کامجویی مفرط در زمینه‌های دیگر.
8 توجیه عقلی (Intellectualization) : استفاده مفرط از تفکر و منطق انتزاعی، پرهیز از احساسات آزاردهنده با تمرکز بر جنبه‌های عقلانی، انفصال هیجان از اندیشه، نادیده گرفتن جنبه احساسی قضایا و پرداختن به تجزیه و تحلیل شناختی آنها.
9 برون‌ریزی (Acting out) : استفاده از کنش‌های فیزیکی به‌جای کنار آمدن مستقیم با چالش‌ها و صحبت کردن درباره احساسات خود، این حالت درست نقطه مقابل مکانیسم والایش است، تسلیم خواسته‌های نهاد شدن بدون در نظر گرفتن عواقب منفی آن. مثال: فردی که هنگام خشمگین شدن قادر به کنترل خود نیست و به همه‌چیز آسیب می‌رساند.
10 درون‌فکنی (Introjection) : نوع شدید همانندسازی است که در آن فرد ارزش‌ها و ویژگی‌های فرد یا گروه دیگر را جذب ساختار «خود» می‌کند. درونی کردن احساسات، ارزش‌ها و ویژگی‌های فرد دیگر، ویژگی‌هایی که خودمان در آن زمینه ضعف داریم. نسبت دادن افکار و احساسات دیگران به خود و تقلید از آنها.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.