گفتوگوی الجزیره با پزشک صدام:
عراقیها تنها به آینده فکر میکنند
«علاء بشیر»، هنرمند عراقی و پزشک شخصی «صدام حسین»، دیکتاتور پیشین عراق، در گفتوگو با شبکه خبری «الجزیره» از زندگی بین دو حمله نظامی در عراق گفت. او که یک هنرمند مشهور عراقی و جراح است، بیش از دو دهه از عمرش را بهعنوان پزشک شخصی صدام و جراح پلاستیک او گذرانده است. او علاوه بر شخص صدام، مسئولیت عمل جراحی اعضای خانواده و حلقه اطرافیان آنها را نیز برعهده داشته است. او رئیس پیشین بخش جراحی پلاستیک در دانشگاه بغداد بود. «بشیر» بهدلیل کاری که در عراق روی بیش از هزاران سرباز مجروح عراقی در جریان جنگ هشتساله عراق و ایران انجام میداد، مورد احترام فراوان بود. او بهدلیل توسعه جراحیهای نوین پلاستیک و استفاده از تکنیکهای تازه، ازجمله پیشتازی در انجام عملهای جراحی پیوند دستهای بهشدت آسیبدیده، فردی شناخته شده بود. او میگوید نقاشیهای سورئالیستیاش اغلب با مضمون تقدیر و سرنوشت و میرندگی کشیده میشوند و بهطور خاص تأثیر پذیرفته از تجربیات او در جریان جنگ و مشاهده صحنههای وحشتناک هستند. «بشیر»، دو ماه پس از حمله نظامی نیروهای آمریکایی که به سقوط حکومت صدام در سال 2003 میلادی انجامید، موفق شد از کشورش فرار کند. این نقاش 75ساله، اکنون در بریتانیا زندگی میکند و اخیرا نمایشگاه آثار هنریاش، تحت عنوان «خاطره صندلیها»، را در گالری «های هیل» لندن برگزار کرد.
ارزیابی شما درباره رویدادهای اخیر عراق چیست؟
آنچه ما شاهدش هستیم تبعات طبیعی رویدادهای گذشته است. من زمانیکه نخستین کودتا در جولای سال 1958 میلادی، در عراق روی داد، در دانشکده پزشکی بودم و بههمراه پسرعمویم به کاخ سلطنتی رفته بودیم. کاخ زیر آتش بود و شما میتوانستید نشانههایی از خون پادشاه و اعضای خاندان سلطنتی را روی زمین ببینید. در آن زمان، هزاران نفر از مردم اموال کاخ را غارت کردند. ولیعهد را در خیابانها روی زمین کشیده بودند و درنهایت سرش را بریده و قطعهقطعه کردند. من، خود شاهد این صحنهها بودم. کمونیستها به قدرت رسیدند و بعثیها را کشتند. بعثیها قدرت را در دست گرفتند و کمونیستها را کشتند. درنتیجه خشونتی که ما در حال تماشای آن هستیم، امری غیرمعمول نبوده است. علت آن نیز فرقهگرایی است. زمانیکه کودک بودم، از کسی نمیپرسیدند مسیحی، یهودی یا مسلمان شیعه است. هیچکس به این موضوع توجه نمیکرد. بااینحال، کنترل مردم از طریق مذهب کار آسانی است.
نوع رفتار شما با صدام پس از انتصاب بهعنوان پزشک شخصی او چگونه بود؟
وقتی فکر میکنم میبینم که رابطهای مشابه پزشک و بیمار را داشتیم. یک پزشک نمیتواند بیمارش را انتخاب کند و حرفه پزشکی اقتضا میکند که پزشک با انواع رفتارهای متفاوت مواجه شود. این موضوع نشاندهنده تنوع زندگی و دگرگونی آن است. شما میتوانید بگویید که من با دشواریهای زندگی رودررو بودم. صدام مردی بسیار باهوش و بسیاربسیار زیرک بود. البته او یک دیکتاتور بیرحم بود. آیا او دچار اختلالات روحی و روانی بود؟ من فکر میکنم اکثر مردمانی که بر مسند قدرت تکیه میزنند احتمالا دچار چنین اختلالاتی هستند. در کشورهای غربی قدرت محدودشدهتر است؛ چراکه مردم از تاریخ آموختهاند در صورتی که شما قدرت بیش از اندازهای را به یک فرد بدهید، کنترل او بسیار دشوار خواهد شد و جلوگیری از تبدیلشدن به یک حاکم مستبد کاری سخت است. دلیل آنکه نلسون ماندلا در تاریخ مردی بزرگ خواهد ماند، بدان خاطر است که او متوجه شد در قدرت باقیماندن انسان را فاسد میکند. به همین خاطر وی تصمیم گرفت تا یک دوره زمام امور را در دست داشته باشد و پس از آن از قدرت کنارهگیری کرد.
صدام و اطرافیانش بهدلیل قساوت و بیرحمی، شناخته شدهاند. آیا هرگز از جانب آنان احساس خطر داشتید؟
تنها یکبار، زمانی که گروهی از جراحان را برای عمل «وطبان ابراهیم حسن التکریتی»، برادر صدام، دعوت کرده بودم. او بعدا توسط «عدی حسین» پسر صدام در سال 1995 میلادی کشته شد.
یکی از کسانی که من دعوت کرده بودم یک جراح فرانسوی - یهودی بود. من به این موضوع فکر نمیکردم؛ چراکه او دوست من و جراحی بزرگ بود.
روز بعد یکی از افسران گارد صدام به دیدار من آمد. او به من گفت: «یکی از پزشکانی که شما دعوت کردهاید یهودی است». من گفتم: «خب، که چه؟» بااینحال، میدانستم که این موضوع میتواند برایم دردسرساز شود، بنابراین تصمیم گرفتم که بهتر است موضوع را بهطور مستقیم با صدام در میان بگذارم. در نتیجه، من به دیدار او رفتم و با وی صحبت کردم.
صدام به من گفت: «چرا فکر میکنید کارتان اشتباه بوده است؟ ما دشمن یهودیان نیستیم. ما علیه آن کسانی هستیم که به فلسطین حمله کردهاند».
چه انگیزههایی موجب شدند تا هنرمند شوید؟
پدر من یک مأمور پلیس بود و من از آن موقعیت استفاده میکردم و برای بازی در باغ به مرکز پلیس میرفتم. یک روز زمانی که چهارساله بودم جنازه یک قربانی قتل را دیدم که روی آن را با یک پارچه سفید پوشانده بودند. آن زمان اولین لحظه آشنایی من با مرگ بود. بعدها بهعنوان جراح در فاصله جنگ ایران و عراق خودم را در محاصره مرگ یافتم. من هر روز بیشتر به خطی نزدیک میشدم که مابین مرگ و زندگی بود. برخی مواقع ما 30 تا 50 سرباز مجروح را تحویل میگرفتیم و باید انتخاب میکردیم که کدام یک را درمان کنیم. برخی زنده میماندند و برخی میمردند. این بستگی به حدس و گمان من و میزان صحت آن داشت. همهچیز در گرو ارزیابی و انتخاب من بود. برای من این موضوع یک کابوس بود. چنین رویدادهایی باعث شکلدهی مجدد به دیدگاه من درباره زندگی شد. پس از این تجربه، زمانی که به زندگی و تمام وسوسههای آن نگریستم، به این نتیجه رسیدم هر آنچه یک فرد در زندگیاش به دست میآورد، واقعا هیچ است؛ چراکه دیر یا زود آن را از دست میدهد و مجبور به ترکش میشود. من دریافتم که هر چیزی با وجود زرقوبرق و جاذبههایش دروغین است.
درباره آینده عراق چه فکر میکنید؟
اگر بخواهم صادقانه حقیقت را بگویم در جامعه ما آسیبهای جدی وارد شده، ناشی از یک بیماری عفونی بوده که آن هم نفرت است. وجود فضای نفرت و انتقامجویی و زندگی در آن شرایط، کار را برای دیدن محیطی فراتر از آن محیط بسیار دشوار میکند.
اگر بخواهم خیلی خوشبینانه به موضوع نگاه کنم عراق برای هرگونه بهترشدن اوضاع نیاز به صرف زمانی بیش از نیمقرن دارد. نسل جوان عراق امروز در غارتگری و کشتار صورت گرفته شریک است. فرزندان آنان نیز از آنچه روی میدهد، تأثیر خواهند پذیرفت. در نتیجه، خوشبینی بیش از اندازه نسبت به آینده عراق احمقانه و غیرواقعبینانه است. درصورتیکه با واقعیتها مواجه نشویم و در آینه به خودمان نگاه نکنیم و اشتباهاتمان را ارزیابی نکنیم، رسیدن به آینده بهتر بسیار دشوار خواهد بود. من فکر میکنم مردم درباره صدام بههیچوجه فکر نمیکنند. تنها دغدغه ذهنی آنان درباره آینده است. خوب یا بد، صدام بخشی از گذشته بود و اگر از من بپرسید آیا عراق در حال حرکت در مسیر صحیحی است، جواب من قطعا منفی خواهد بود. عراق نیازمند مردمانی غیر از مردمان دوران رژیم صدام یا رژیم کنونی است. عراق کشوری غنی است و ظرفیتهای بسیاری دارد، اما افرادی که اکنون در حال حکمرانی هستند شبیه یک چرخ دوچرخه بر روی یک خودروی مرسدس بنز خوب هستند. حرکتدادن چنین خودرویی غیرممکن خواهد بود. اکثر مردم افرادی کوتهبین هستند، مانند یک فرد چشمبسته. برخی در این میان پول زیادی به جیب
میزنند و بسیار خوشحال هستند، اما آنان نسبت به این موضوع آگاهی ندارند که به سمت لبه پرتگاه در حال حرکتاند.
«علاء بشیر»، هنرمند عراقی و پزشک شخصی «صدام حسین»، دیکتاتور پیشین عراق، در گفتوگو با شبکه خبری «الجزیره» از زندگی بین دو حمله نظامی در عراق گفت. او که یک هنرمند مشهور عراقی و جراح است، بیش از دو دهه از عمرش را بهعنوان پزشک شخصی صدام و جراح پلاستیک او گذرانده است. او علاوه بر شخص صدام، مسئولیت عمل جراحی اعضای خانواده و حلقه اطرافیان آنها را نیز برعهده داشته است. او رئیس پیشین بخش جراحی پلاستیک در دانشگاه بغداد بود. «بشیر» بهدلیل کاری که در عراق روی بیش از هزاران سرباز مجروح عراقی در جریان جنگ هشتساله عراق و ایران انجام میداد، مورد احترام فراوان بود. او بهدلیل توسعه جراحیهای نوین پلاستیک و استفاده از تکنیکهای تازه، ازجمله پیشتازی در انجام عملهای جراحی پیوند دستهای بهشدت آسیبدیده، فردی شناخته شده بود. او میگوید نقاشیهای سورئالیستیاش اغلب با مضمون تقدیر و سرنوشت و میرندگی کشیده میشوند و بهطور خاص تأثیر پذیرفته از تجربیات او در جریان جنگ و مشاهده صحنههای وحشتناک هستند. «بشیر»، دو ماه پس از حمله نظامی نیروهای آمریکایی که به سقوط حکومت صدام در سال 2003 میلادی انجامید، موفق شد از کشورش فرار کند. این نقاش 75ساله، اکنون در بریتانیا زندگی میکند و اخیرا نمایشگاه آثار هنریاش، تحت عنوان «خاطره صندلیها»، را در گالری «های هیل» لندن برگزار کرد.
ارزیابی شما درباره رویدادهای اخیر عراق چیست؟
آنچه ما شاهدش هستیم تبعات طبیعی رویدادهای گذشته است. من زمانیکه نخستین کودتا در جولای سال 1958 میلادی، در عراق روی داد، در دانشکده پزشکی بودم و بههمراه پسرعمویم به کاخ سلطنتی رفته بودیم. کاخ زیر آتش بود و شما میتوانستید نشانههایی از خون پادشاه و اعضای خاندان سلطنتی را روی زمین ببینید. در آن زمان، هزاران نفر از مردم اموال کاخ را غارت کردند. ولیعهد را در خیابانها روی زمین کشیده بودند و درنهایت سرش را بریده و قطعهقطعه کردند. من، خود شاهد این صحنهها بودم. کمونیستها به قدرت رسیدند و بعثیها را کشتند. بعثیها قدرت را در دست گرفتند و کمونیستها را کشتند. درنتیجه خشونتی که ما در حال تماشای آن هستیم، امری غیرمعمول نبوده است. علت آن نیز فرقهگرایی است. زمانیکه کودک بودم، از کسی نمیپرسیدند مسیحی، یهودی یا مسلمان شیعه است. هیچکس به این موضوع توجه نمیکرد. بااینحال، کنترل مردم از طریق مذهب کار آسانی است.
نوع رفتار شما با صدام پس از انتصاب بهعنوان پزشک شخصی او چگونه بود؟
وقتی فکر میکنم میبینم که رابطهای مشابه پزشک و بیمار را داشتیم. یک پزشک نمیتواند بیمارش را انتخاب کند و حرفه پزشکی اقتضا میکند که پزشک با انواع رفتارهای متفاوت مواجه شود. این موضوع نشاندهنده تنوع زندگی و دگرگونی آن است. شما میتوانید بگویید که من با دشواریهای زندگی رودررو بودم. صدام مردی بسیار باهوش و بسیاربسیار زیرک بود. البته او یک دیکتاتور بیرحم بود. آیا او دچار اختلالات روحی و روانی بود؟ من فکر میکنم اکثر مردمانی که بر مسند قدرت تکیه میزنند احتمالا دچار چنین اختلالاتی هستند. در کشورهای غربی قدرت محدودشدهتر است؛ چراکه مردم از تاریخ آموختهاند در صورتی که شما قدرت بیش از اندازهای را به یک فرد بدهید، کنترل او بسیار دشوار خواهد شد و جلوگیری از تبدیلشدن به یک حاکم مستبد کاری سخت است. دلیل آنکه نلسون ماندلا در تاریخ مردی بزرگ خواهد ماند، بدان خاطر است که او متوجه شد در قدرت باقیماندن انسان را فاسد میکند. به همین خاطر وی تصمیم گرفت تا یک دوره زمام امور را در دست داشته باشد و پس از آن از قدرت کنارهگیری کرد.
صدام و اطرافیانش بهدلیل قساوت و بیرحمی، شناخته شدهاند. آیا هرگز از جانب آنان احساس خطر داشتید؟
تنها یکبار، زمانی که گروهی از جراحان را برای عمل «وطبان ابراهیم حسن التکریتی»، برادر صدام، دعوت کرده بودم. او بعدا توسط «عدی حسین» پسر صدام در سال 1995 میلادی کشته شد.
یکی از کسانی که من دعوت کرده بودم یک جراح فرانسوی - یهودی بود. من به این موضوع فکر نمیکردم؛ چراکه او دوست من و جراحی بزرگ بود.
روز بعد یکی از افسران گارد صدام به دیدار من آمد. او به من گفت: «یکی از پزشکانی که شما دعوت کردهاید یهودی است». من گفتم: «خب، که چه؟» بااینحال، میدانستم که این موضوع میتواند برایم دردسرساز شود، بنابراین تصمیم گرفتم که بهتر است موضوع را بهطور مستقیم با صدام در میان بگذارم. در نتیجه، من به دیدار او رفتم و با وی صحبت کردم.
صدام به من گفت: «چرا فکر میکنید کارتان اشتباه بوده است؟ ما دشمن یهودیان نیستیم. ما علیه آن کسانی هستیم که به فلسطین حمله کردهاند».
چه انگیزههایی موجب شدند تا هنرمند شوید؟
پدر من یک مأمور پلیس بود و من از آن موقعیت استفاده میکردم و برای بازی در باغ به مرکز پلیس میرفتم. یک روز زمانی که چهارساله بودم جنازه یک قربانی قتل را دیدم که روی آن را با یک پارچه سفید پوشانده بودند. آن زمان اولین لحظه آشنایی من با مرگ بود. بعدها بهعنوان جراح در فاصله جنگ ایران و عراق خودم را در محاصره مرگ یافتم. من هر روز بیشتر به خطی نزدیک میشدم که مابین مرگ و زندگی بود. برخی مواقع ما 30 تا 50 سرباز مجروح را تحویل میگرفتیم و باید انتخاب میکردیم که کدام یک را درمان کنیم. برخی زنده میماندند و برخی میمردند. این بستگی به حدس و گمان من و میزان صحت آن داشت. همهچیز در گرو ارزیابی و انتخاب من بود. برای من این موضوع یک کابوس بود. چنین رویدادهایی باعث شکلدهی مجدد به دیدگاه من درباره زندگی شد. پس از این تجربه، زمانی که به زندگی و تمام وسوسههای آن نگریستم، به این نتیجه رسیدم هر آنچه یک فرد در زندگیاش به دست میآورد، واقعا هیچ است؛ چراکه دیر یا زود آن را از دست میدهد و مجبور به ترکش میشود. من دریافتم که هر چیزی با وجود زرقوبرق و جاذبههایش دروغین است.
درباره آینده عراق چه فکر میکنید؟
اگر بخواهم صادقانه حقیقت را بگویم در جامعه ما آسیبهای جدی وارد شده، ناشی از یک بیماری عفونی بوده که آن هم نفرت است. وجود فضای نفرت و انتقامجویی و زندگی در آن شرایط، کار را برای دیدن محیطی فراتر از آن محیط بسیار دشوار میکند.
اگر بخواهم خیلی خوشبینانه به موضوع نگاه کنم عراق برای هرگونه بهترشدن اوضاع نیاز به صرف زمانی بیش از نیمقرن دارد. نسل جوان عراق امروز در غارتگری و کشتار صورت گرفته شریک است. فرزندان آنان نیز از آنچه روی میدهد، تأثیر خواهند پذیرفت. در نتیجه، خوشبینی بیش از اندازه نسبت به آینده عراق احمقانه و غیرواقعبینانه است. درصورتیکه با واقعیتها مواجه نشویم و در آینه به خودمان نگاه نکنیم و اشتباهاتمان را ارزیابی نکنیم، رسیدن به آینده بهتر بسیار دشوار خواهد بود. من فکر میکنم مردم درباره صدام بههیچوجه فکر نمیکنند. تنها دغدغه ذهنی آنان درباره آینده است. خوب یا بد، صدام بخشی از گذشته بود و اگر از من بپرسید آیا عراق در حال حرکت در مسیر صحیحی است، جواب من قطعا منفی خواهد بود. عراق نیازمند مردمانی غیر از مردمان دوران رژیم صدام یا رژیم کنونی است. عراق کشوری غنی است و ظرفیتهای بسیاری دارد، اما افرادی که اکنون در حال حکمرانی هستند شبیه یک چرخ دوچرخه بر روی یک خودروی مرسدس بنز خوب هستند. حرکتدادن چنین خودرویی غیرممکن خواهد بود. اکثر مردم افرادی کوتهبین هستند، مانند یک فرد چشمبسته. برخی در این میان پول زیادی به جیب
میزنند و بسیار خوشحال هستند، اما آنان نسبت به این موضوع آگاهی ندارند که به سمت لبه پرتگاه در حال حرکتاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.