نگاهی به حاجیفیروز و عمونوروز
آیینهای نوروزی
سحر سلطانی
جواد انصافی از نمایشنامهنویسان و کارگردانانی است که همواره در حوزه نمایشهای ایرانی و بر پایه سنتهای نمایشی مرسوم، پژوهش و کار کرده است. اینکه کارش پایه علمی و پژوهشی دارد، باعث شده همیشه جدی گرفته شود و اینکه در این مسیر، ثابتقدم و پابرجا بوده، باعث شده که بتواند با تحول و درنگ به جایگاه قابل اعتنا و معتبری برسد. نمایش «حاجیفیروز و عمونوروز» درنگی درباره آیینهای نوروزی است. اینکه نوروز و فیروز چیستند و چگونه و بر مبنای چه آیینهای نوروزیای برگزار میشود، جنبههای آموزشی نمایش را بسیار بالا میبرد. این نگاه را در غرب برتولد برشت و البته او هم متأثر از تئاتر شرق سروسامان و ترویج داده است و نام تئاتر آموزشی بر آن نهاده که برای مخاطب عامه و توده مردم، نقشی بارز و اساسی را عهدهدار شده است.
عمونوروز یکی از نمادهای نوروز است که در شب عید نوروز برای بچهها هدیه میآورد و به همراه حاجیفیروز سفر میکند... . این شخصیت از دیرباز پیامآور شادی و نشاط در کشور ما بوده است. حاجیفیروز یا حاجیپیروز مردی است لاغراندام با چهره سیاهکرده و لباسی قرمزرنگ همراه با کلاه دوکیشکل قرمز که در روزهای نزدیک به نوروز، با دایره و تنبکی به خیابان میآید و به رقص، شیرینکاری و خواندن شعرهای ضربی میپردازد.
همچنین در این نمایش، برخی از آیینهای اصلی نوروزی روایت میشود که زمینهساز یادآوری و آموزش برای مخاطبان آن باشد، برای مثال در آن به خانهتکانی و هفتسین اشارهای دقیق شده است. چنانچه میدانیم، خانهتکانی یکی از آیینهای نوروزی است که مردم بیشتر مناطقی که نوروز را جشن میگیرند، به آن پایبندند. در این آیین، تمام خانه و وسایل آن در آستانه نوروز گردگیری، شستوشو و تمیز میشوند.
هفتسین سفرهای است که ایرانیان هنگام نوروز میآرایند. این سفره ممکن است روی زمین یا روی میز گذاشته شود. اعضای خانواده معمولا لحظه تحویل سال را در کنار سفره هفتسین میگذرانند. بعضیها نیز سفره را تا 13 روز نگاه میدارند و در پایان این دوره، در روز 13 نوروز، سبزه را به آب میدهند. در سفره هفتسین معمولا هفت جزء یا بیشتر که با حرف سین آغاز میشوند، قرار میگیرد که معمولا از مجموعه زیر انتخاب میشوند: سیر، سیب، سبزه، سنجد، سرکه، سمنو، سماق، سنبل، سکه، سپند، سپستان، سوهان، سوسن، سرمه، سنگک، سبزی، سیاهدانه و... .
بستر اصلی داستان، روایت دختر پادشاه شهر است که بیمار شده، حکیمان و طبیبان شهر نمیتوانند آن را درمان کنند، اما این دختر به واسطه دایه باهوشش به بیرون از قصر و به میان مردم عادی جامعه آورده میشود و در جشنهای نوروزی آنها شرکت میکند. حضور در این مراسم و روبهروشدن با عمونوروز و حاجیفیروز، باعث درمان او میشود.
بنابراین از رویارویی یک بستر نمایشی و آیینی، مخاطب با آنچه باید درباره نوروز بداند، آشنا میشود و این سادگی داستان آمیخته به ترانههای فولکلور است که میتواند جاذبههای موسیقایی آن را تقویت کند و با ضرباهنگ درخوری، مخاطب را با آیینها درگیر کند و نتیجهای پویا نصیبش شود.
جواد انصافی از نمایشنامهنویسان و کارگردانانی است که همواره در حوزه نمایشهای ایرانی و بر پایه سنتهای نمایشی مرسوم، پژوهش و کار کرده است. اینکه کارش پایه علمی و پژوهشی دارد، باعث شده همیشه جدی گرفته شود و اینکه در این مسیر، ثابتقدم و پابرجا بوده، باعث شده که بتواند با تحول و درنگ به جایگاه قابل اعتنا و معتبری برسد. نمایش «حاجیفیروز و عمونوروز» درنگی درباره آیینهای نوروزی است. اینکه نوروز و فیروز چیستند و چگونه و بر مبنای چه آیینهای نوروزیای برگزار میشود، جنبههای آموزشی نمایش را بسیار بالا میبرد. این نگاه را در غرب برتولد برشت و البته او هم متأثر از تئاتر شرق سروسامان و ترویج داده است و نام تئاتر آموزشی بر آن نهاده که برای مخاطب عامه و توده مردم، نقشی بارز و اساسی را عهدهدار شده است.
عمونوروز یکی از نمادهای نوروز است که در شب عید نوروز برای بچهها هدیه میآورد و به همراه حاجیفیروز سفر میکند... . این شخصیت از دیرباز پیامآور شادی و نشاط در کشور ما بوده است. حاجیفیروز یا حاجیپیروز مردی است لاغراندام با چهره سیاهکرده و لباسی قرمزرنگ همراه با کلاه دوکیشکل قرمز که در روزهای نزدیک به نوروز، با دایره و تنبکی به خیابان میآید و به رقص، شیرینکاری و خواندن شعرهای ضربی میپردازد.
همچنین در این نمایش، برخی از آیینهای اصلی نوروزی روایت میشود که زمینهساز یادآوری و آموزش برای مخاطبان آن باشد، برای مثال در آن به خانهتکانی و هفتسین اشارهای دقیق شده است. چنانچه میدانیم، خانهتکانی یکی از آیینهای نوروزی است که مردم بیشتر مناطقی که نوروز را جشن میگیرند، به آن پایبندند. در این آیین، تمام خانه و وسایل آن در آستانه نوروز گردگیری، شستوشو و تمیز میشوند.
هفتسین سفرهای است که ایرانیان هنگام نوروز میآرایند. این سفره ممکن است روی زمین یا روی میز گذاشته شود. اعضای خانواده معمولا لحظه تحویل سال را در کنار سفره هفتسین میگذرانند. بعضیها نیز سفره را تا 13 روز نگاه میدارند و در پایان این دوره، در روز 13 نوروز، سبزه را به آب میدهند. در سفره هفتسین معمولا هفت جزء یا بیشتر که با حرف سین آغاز میشوند، قرار میگیرد که معمولا از مجموعه زیر انتخاب میشوند: سیر، سیب، سبزه، سنجد، سرکه، سمنو، سماق، سنبل، سکه، سپند، سپستان، سوهان، سوسن، سرمه، سنگک، سبزی، سیاهدانه و... .
بستر اصلی داستان، روایت دختر پادشاه شهر است که بیمار شده، حکیمان و طبیبان شهر نمیتوانند آن را درمان کنند، اما این دختر به واسطه دایه باهوشش به بیرون از قصر و به میان مردم عادی جامعه آورده میشود و در جشنهای نوروزی آنها شرکت میکند. حضور در این مراسم و روبهروشدن با عمونوروز و حاجیفیروز، باعث درمان او میشود.
بنابراین از رویارویی یک بستر نمایشی و آیینی، مخاطب با آنچه باید درباره نوروز بداند، آشنا میشود و این سادگی داستان آمیخته به ترانههای فولکلور است که میتواند جاذبههای موسیقایی آن را تقویت کند و با ضرباهنگ درخوری، مخاطب را با آیینها درگیر کند و نتیجهای پویا نصیبش شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.