|

موسیقی الکترونیک از جان ما چه می‌خواهد

بیهودگی و مازاد فناوری

علیرضا امیرحاجبی

معاصر هستیم. پس باید همه‌چیزمان معاصر باشد. حرفی نیست، قبول، اما نکاتی در این وسط جا مانده است؛ درباره اینکه معاصریت چیست و آیا باید همگام با سایر نقاط برف‌خیز جهان، ما هم قبای کهنه خود را به کنار بگذاریم. حرف‌های زیادی وجود دارد.
روزی از فردی که به‌شدت ادعای آهنگ‌سازی و مدیریت ارکستر دارد و داشت و درباره فرکانس‌ها و سینوس‌های صوتی و بسامدهای آکوستیک حرف می‌زد، پرسیده شد: «شما ساز تخصصی‌ات چیه؟» فرمودند: «هیچ‌سازی نمی‌زنم. ساز تخصصی ندارم. کار من بیشتر الکتروآکوستیک است». پرسنده خندید و گفت: «آفرین، نیازی به ساز نداری. چون داری با ساز دیگران تَرَقُص می‌کنی».
در موسیقی معاصر و از آن زمان که تولید - تقویت اصوات الکتریک و الکترونیک باب شد، هنرمندان ریزودرشتی دست به آزمون‌هایی در زمینه ترکیب اصوات زده‌اند.
ریشه‌های این روش تولید صوت به فوتوریست‌ها بازمی‌گردد. نابغه نیمه‌دیوانه‌ای به نام لوئیجی رُسولو که بعدها شد پدربزرگ موسیقی الکتریک و الکترونیک. آثار موسیقایی که چه عرض شود... آثار صوتی رسولو که دهن‌کجی به هزار سال سنت موسیقایی غرب بود؛ سروصدا، پارازیت و آلودگی صوتی. درهم‌آمیختگی اصوات نیمه‌صنعتی. صدای موتور دیزل ترکیب شده با صدای مضحک پروانه کائوچوئی روی نوار مغناطیسی ضخیم. تق‌تق‌تق‌تق به‌علاوه تپ‌تپ‌تپ‌تپ... این بود حماسه موسیقی رسولو. بازتانی از ناعقلانیت مدرن که ادعای عقلانیت داشت. از این جنبه آثار و ایده‌های رسولو واجد اهمیت جامعه- روان‌شناختی است.
بعد از آن هم ادگار وارز فرانسوی سر از تخم درآورد و راه استاد رسولو را ادامه داد. یک پیانویی درست کرد نیمه‌برقی که با لامپ‌های نیم‌سوخت‌ رادیو تقویت می‌شد. بعد هم با اسم‌هایی مثل پوئم سمفونی الکترونیک به مقهورکردن مخاطبان پرداخت. اگر شما 10 دقیقه از آثار این دو بزرگوار را گوش کنید، به‌طور قطع و یقین باید به متخصص گوش، حلق ‌و بینی مراجعه کنید. این جریانات مربوط قبل و بعد از جنگ جهانی اول است. یعنی هنوز اروپا و ذهن هنرمندانش کاملا داغان نشده بود.
جنگ‌جهانی دوم تیر خلاص را زد و اتفاقات مهمی کلید خورد. در این زمان با نوعی هویت‌زدایی، ضدیت با عقل و ستایش هیجان مواجه هستیم که میراث همان موج تأثیرگذار فوتوریسم و دادائیسم بین دو جنگ بود. این وضعیت یک تابع دوگانه بود. از سمتی هویت‌زدایی و طرح پرسش‌هایی از جمله: «من کیستم؟» از یک طرف پیش می‌رفت و از طرف دیگر مرحله سوم انقلاب فناورانه در گستره وسیعی در حال پیشرفت بود. سیستم‌های الکتریک (مخزنی) جای خود را به پدیده‌ای نو دادند: «ترانزیستور»، این دو روند بر یکدیگر تأثیر زیادی گذاشتند.
موسیقی الکتریک و الکترونیک هم یک پیوند مولکولی بین پوچ‌گرایی پساجنگ و پیشرفت تکنولوژیک ایجاد کرد. حال موسیقی‌دانان و شبه‌موسیقی‌دانان توان این را یافته بودند که در یک زمان به چندین‌حاصل‌ضرب برسند: تولید اصوات، تقویت اصوات، تغییر اصوات، ترکیب اصوات و پخش اصوات. این نتیجه جالب‌توجهی بوده و هست. دستاوردهای دنیای ترانزیستور مانند هر پدیده‌ای دو لبه بود. در بسیاری از دانشگاه‌ها و نهادهای علمی و هنری، موسیقی ترانزیستوری مورد استفاده قرار می‌گرفت. آهنگ‌سازان متعددی در سبک‌وسیاق‌های متنوع از سازهای الکتریک و سپس سینتی‌سایزر‌ها بهره می‌گرفتند. ماجرا از آن حالت مالیخولیایی پسا‌جنگ خارج شده بود و موسیقی الکترونیک عقلانی‌تر و موجه‌تر خود را معرفی می‌کرد.
بسیاری از آثار نوابغی چون اشتوکهاوزن، جورج کرامب، جان کیج و دیوید تودور با سازهای الکتریک تصنیف شد. در موسیقی راک نیز آثار به‌یادماندنی و قابل‌توجهی ساخته شد، از فرانک زاپا تا آثار پینک فلوید و... .
نمی‌توان کتمان کرد که بخش مهمی از موسیقی مینی‌مالیست‌ها از جمله آثار لامونت یانگ، ‌تری رایلی و استیو رایک با ابزارها و سیستم‌های الکترونیک ساخته شده است. آهنگ‌سازانی نیز بوده و هستند که با ابداع تکنیک‌های مختص به سینتی سایزرها در دهه 67 میلادی ذهن هر مخاطبی را معطوف به خود می‌کردند، از جمله آهنگ‌سازان برجسته آلمانی کلاوس شولتز، دویتر و روبرت شروی‌در. از اواخر دهه 80 میلادی و با جهش علمی در حوزه یارانه و نرم‌افزارها، موسیقی الکترونیک پا در عرصه جدیدی گذاشت: «جهان سیلیکون». این عرصه تا به امروز گسترش‌ یافته و شاخه‌های متنوع و متعددی را در خود جای داده است. موسیقی الکترونیک در سبک‌های دیگر موسیقی حل شد و هویت دهه شصت و هفتادی خود را به‌کلی از دست داد. مفاهیم و زائده‌هایی در موسیقی پاپ خود را به بدنه نحیف موسیقی الکترونیک چسباندند، که با هیچ، پول می‌سازند و الی آخر... .
نرم‌افزارهای تولید و تدوین اصوات به همگان اجازه می‌دهند تا اتاق منزل خود را تبدیل به استودیوی خانگی (زیرزمینی) کنند. در ایران نیز همین جنبش زیرزمینی خوراک خوبی شده برای رسانه‌های ‌آن‌وری و این‌وری... که بعله! ایران نوعی موسیقی غیررسمی دارد، موسیقی زیرزمینی دارد بیا و ببین... چه می‌کنند این استعداد‌های کشف‌نشده.

معاصر هستیم. پس باید همه‌چیزمان معاصر باشد. حرفی نیست، قبول، اما نکاتی در این وسط جا مانده است؛ درباره اینکه معاصریت چیست و آیا باید همگام با سایر نقاط برف‌خیز جهان، ما هم قبای کهنه خود را به کنار بگذاریم. حرف‌های زیادی وجود دارد.
روزی از فردی که به‌شدت ادعای آهنگ‌سازی و مدیریت ارکستر دارد و داشت و درباره فرکانس‌ها و سینوس‌های صوتی و بسامدهای آکوستیک حرف می‌زد، پرسیده شد: «شما ساز تخصصی‌ات چیه؟» فرمودند: «هیچ‌سازی نمی‌زنم. ساز تخصصی ندارم. کار من بیشتر الکتروآکوستیک است». پرسنده خندید و گفت: «آفرین، نیازی به ساز نداری. چون داری با ساز دیگران تَرَقُص می‌کنی».
در موسیقی معاصر و از آن زمان که تولید - تقویت اصوات الکتریک و الکترونیک باب شد، هنرمندان ریزودرشتی دست به آزمون‌هایی در زمینه ترکیب اصوات زده‌اند.
ریشه‌های این روش تولید صوت به فوتوریست‌ها بازمی‌گردد. نابغه نیمه‌دیوانه‌ای به نام لوئیجی رُسولو که بعدها شد پدربزرگ موسیقی الکتریک و الکترونیک. آثار موسیقایی که چه عرض شود... آثار صوتی رسولو که دهن‌کجی به هزار سال سنت موسیقایی غرب بود؛ سروصدا، پارازیت و آلودگی صوتی. درهم‌آمیختگی اصوات نیمه‌صنعتی. صدای موتور دیزل ترکیب شده با صدای مضحک پروانه کائوچوئی روی نوار مغناطیسی ضخیم. تق‌تق‌تق‌تق به‌علاوه تپ‌تپ‌تپ‌تپ... این بود حماسه موسیقی رسولو. بازتانی از ناعقلانیت مدرن که ادعای عقلانیت داشت. از این جنبه آثار و ایده‌های رسولو واجد اهمیت جامعه- روان‌شناختی است.
بعد از آن هم ادگار وارز فرانسوی سر از تخم درآورد و راه استاد رسولو را ادامه داد. یک پیانویی درست کرد نیمه‌برقی که با لامپ‌های نیم‌سوخت‌ رادیو تقویت می‌شد. بعد هم با اسم‌هایی مثل پوئم سمفونی الکترونیک به مقهورکردن مخاطبان پرداخت. اگر شما 10 دقیقه از آثار این دو بزرگوار را گوش کنید، به‌طور قطع و یقین باید به متخصص گوش، حلق ‌و بینی مراجعه کنید. این جریانات مربوط قبل و بعد از جنگ جهانی اول است. یعنی هنوز اروپا و ذهن هنرمندانش کاملا داغان نشده بود.
جنگ‌جهانی دوم تیر خلاص را زد و اتفاقات مهمی کلید خورد. در این زمان با نوعی هویت‌زدایی، ضدیت با عقل و ستایش هیجان مواجه هستیم که میراث همان موج تأثیرگذار فوتوریسم و دادائیسم بین دو جنگ بود. این وضعیت یک تابع دوگانه بود. از سمتی هویت‌زدایی و طرح پرسش‌هایی از جمله: «من کیستم؟» از یک طرف پیش می‌رفت و از طرف دیگر مرحله سوم انقلاب فناورانه در گستره وسیعی در حال پیشرفت بود. سیستم‌های الکتریک (مخزنی) جای خود را به پدیده‌ای نو دادند: «ترانزیستور»، این دو روند بر یکدیگر تأثیر زیادی گذاشتند.
موسیقی الکتریک و الکترونیک هم یک پیوند مولکولی بین پوچ‌گرایی پساجنگ و پیشرفت تکنولوژیک ایجاد کرد. حال موسیقی‌دانان و شبه‌موسیقی‌دانان توان این را یافته بودند که در یک زمان به چندین‌حاصل‌ضرب برسند: تولید اصوات، تقویت اصوات، تغییر اصوات، ترکیب اصوات و پخش اصوات. این نتیجه جالب‌توجهی بوده و هست. دستاوردهای دنیای ترانزیستور مانند هر پدیده‌ای دو لبه بود. در بسیاری از دانشگاه‌ها و نهادهای علمی و هنری، موسیقی ترانزیستوری مورد استفاده قرار می‌گرفت. آهنگ‌سازان متعددی در سبک‌وسیاق‌های متنوع از سازهای الکتریک و سپس سینتی‌سایزر‌ها بهره می‌گرفتند. ماجرا از آن حالت مالیخولیایی پسا‌جنگ خارج شده بود و موسیقی الکترونیک عقلانی‌تر و موجه‌تر خود را معرفی می‌کرد.
بسیاری از آثار نوابغی چون اشتوکهاوزن، جورج کرامب، جان کیج و دیوید تودور با سازهای الکتریک تصنیف شد. در موسیقی راک نیز آثار به‌یادماندنی و قابل‌توجهی ساخته شد، از فرانک زاپا تا آثار پینک فلوید و... .
نمی‌توان کتمان کرد که بخش مهمی از موسیقی مینی‌مالیست‌ها از جمله آثار لامونت یانگ، ‌تری رایلی و استیو رایک با ابزارها و سیستم‌های الکترونیک ساخته شده است. آهنگ‌سازانی نیز بوده و هستند که با ابداع تکنیک‌های مختص به سینتی سایزرها در دهه 67 میلادی ذهن هر مخاطبی را معطوف به خود می‌کردند، از جمله آهنگ‌سازان برجسته آلمانی کلاوس شولتز، دویتر و روبرت شروی‌در. از اواخر دهه 80 میلادی و با جهش علمی در حوزه یارانه و نرم‌افزارها، موسیقی الکترونیک پا در عرصه جدیدی گذاشت: «جهان سیلیکون». این عرصه تا به امروز گسترش‌ یافته و شاخه‌های متنوع و متعددی را در خود جای داده است. موسیقی الکترونیک در سبک‌های دیگر موسیقی حل شد و هویت دهه شصت و هفتادی خود را به‌کلی از دست داد. مفاهیم و زائده‌هایی در موسیقی پاپ خود را به بدنه نحیف موسیقی الکترونیک چسباندند، که با هیچ، پول می‌سازند و الی آخر... .
نرم‌افزارهای تولید و تدوین اصوات به همگان اجازه می‌دهند تا اتاق منزل خود را تبدیل به استودیوی خانگی (زیرزمینی) کنند. در ایران نیز همین جنبش زیرزمینی خوراک خوبی شده برای رسانه‌های ‌آن‌وری و این‌وری... که بعله! ایران نوعی موسیقی غیررسمی دارد، موسیقی زیرزمینی دارد بیا و ببین... چه می‌کنند این استعداد‌های کشف‌نشده.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.