نکاتی درباره «پریدن از ارتفاع کم»
تراژدی جنین مرده
سیدرضا صائمی : شاید در ابتدا به نظر برسد کارگردان در فضایی شبهروشنفکرانه یک نوع ادا و اطوار انتزاعی را روایت میکند اما با رویکردی فردگرایانهتر میتوان به تأویل روانشناختی قصه دست زد که البته خالی از مؤلفههای جامعهشناسانه هم نیست. درواقع اگر قصه را برمبنای منطق سینمایی و مبانی دراماتیکش در نظر بگیریم ممکن است یا به حفرهای تهی بربخوریم یا برای چفتوبست برخی موقعیتها، منطق کافی نداشته باشیم. اما باید فراتر از صورت فرمیک قصه، کمی به لایههای نمادین اثر نظر انداخت تا از کاستیهای متعارف آن فراتر رفت. فیلم، قصه افسردگی مزمن اجتماعی است که سالهاست بسیاری از آدمیان متوسط با آن دستبهگریبانند. شاید از طریق برقراری یک رابطه دیالکتیکوار بین صورت و باطن قصه به درک موقعیت روانشناختی آن دست یافت. ظاهر قصه این است که فیلم داستان زنی به نام نهال (نگار جواهریان) است که چهارماه حامله است و ناگهان میفهمد که جنین در شکمش مرده است. سکوت میکند و تصمیم میگیرد از این ماجرا به کسی چیزی نگوید. سکوت او اگرچه ظاهرا برآمده از یک شوک و بحران عاطفی/ روانی است اما رفتارشناسی نهال (نگار جواهریان) در ادامه
نشان میدهد که او دچار یک نوع روانرنجوری فلسفی است و چهبسا آن جنین مرده همان خود ایدهآل و مطلوبی است در فضایی که مجبور به سرکوب خواستهها، نیازها و آرزوهایش بوده. گویی پنهانکردن جنین مرده و میل به نگهداری آن برساخته همان عادتوارگیهایی است که ما به درد و رنجهای درونی خویش داریم. بهراستی اگر این جنین را به آرزوها و رؤیاهای درونی خویش نسبت دهیم، چنددرصد از ما در درون خود این جنینهای مرده را نگهداری میکنیم. میل به سقط و دفن آن نیست چون هویت خویش را با آن پیوند زدهایم و گمان میکنیم شاید بدون آن دچار بحران شخصیتی شویم دریغ از آنکه گاهی همین نگهداشتن و دورنریختن تصورات و رؤیاهای مرده در درون فکر و ذهن و ضمیرمان مانع از پریدن و تعالی ما میشود. نهال، گویی چون خود آن جنین را پرورانده، تاب دلکندن از آن را ندارد و در نهایت چون شرایط زندگی و دیگرانی که در زندگیاش حضور داشتهاند را مسبب این اتفاق میداند، علیه آنها میشورد و طغیان میکند. اگر با روانشناسی آدمهایی از جنس نهال آشنا باشیم، سکوت و درخودفرورفتگی او که تقریبا در نیمساعت اول فیلم میبینیم، کدها و نشانههایی است که مبین همین است. شاید از
حیث سینمایی فیلم فاقد رمزگذاریهای دراماتیک باشد اما برای مخاطبان آشنا به روانشناسی همه این نشانهها بهراحتی قابل رمزگشایی است. طغیان او علیه محیط اطراف از جمله همسرش (رامبد جوان) در درون همین موقعیت روانی قابلفهم است؛ همسری که مخاطب بهتدریج با شخصیت ضعیف و محافظهکار و ترسویش آشنا میشود. او حتی زمانی که نهال در حضور دوستش از علاقه درونی همسرش به دوستش میگوید، قدرت دفاع حتی دفاع متظاهرانه از خود را ندارد.
اوج این طغیانگری را میتوان در خانه جدید و نوع پذیرایی از میهمانان و اقوام ردیابی کرد که انگار دارد پوچی و تجربه دردناک نهیلیست را به صورت دیگران میزند و هیچ ابایی ندارد که آنها چه قضاوتی درباره او میکنند. هرچند این سکانس برای مخاطبی که منطق رئالیستی قصه را دنبال میکند، کمی اغراقآمیز و حتی بیمنطق جلوه میکند. گویی همه امید نهال به تغییر و دگردیسی در زندگی و تجربه فصلی تازه در زندگیاش در تولد فرزندش بود و حالا که تقدیر این تولد، مرگ بود، از درون آن یک طغیان مرگاندیشانه متولد میشود؛ چیزی شبیه به آنچه فروید غریزه مرگ میگوید و میل به تخریب و ویرانی و نابودی را برمیانگیزد. از همینرو شاید واکنشهای او را نسبت به جنین مردهاش باید یک رفتار طبیعی (از حیث روانشناختی) تلقی کرد. این واکنش روانی را البته میتوان از منظر روانشناختی دیگری نیز تحلیل کرد؛ تحلیلی مبتنی بر نظریه ناکامی- پرخاشگری که مبین آن است که ناکامی و سرخوردگیهای مدام در آدمی موجب برانگیختن پرخاشگری و خشم در او میشود و جالب اینکه در روانشناسی افسردگی نوعی خشم است، منتها خشم علیه خود! البته نهال هردوگونه این پرخاشگری را تجربه میکند؛
ابتدا به شکل خشم علیه خویش و افسردگی و دوم از طریق پریدن به دیگران. او حتی روانشناس و مشاور خود را نیز مورد عتاب قرار میدهد و تلاش میکند او را از حیث منطقی در موضع منفعلانهای قرار دهد. درواقع نیمهدوم فیلم که بازنمایی تدریجی نیمه درونی و پنهان نهال هم هست، نشان میدهد ریشه این طغیانگری و آشفتگی از قبل نیز در او وجود داشته و با مرگ جنین صرفا سر باز کرده و به طغیانگری رسیده است.البته این اولین تجربه بلند حامد رجبی است و باید با کمی اغماض به آن نگریست. به نظر میرسد مشکل اصلی فیلم او کاستی و ضعفهایی در پیوندزدن بین منطق روانشناختی شخصیتها با ساختار و زبان سینمایی قصه است و اگر این همنشینی بین زبان سینمایی و زبان روانشناختی در بستر درام صورتبندی میشد، حتما با فیلم کمنقضتر و شستهرفتهتری مواجه میشدیم. طبیعتا نمیتوان از فیلم «پریدن از ارتفاع کم» حرف زد و از بازی خوب، متفاوت و کنترلشده رامبد جوان چیزی نگفت. بدون شک یکی از مهمترین امتیازات این فیلم بازی اوست.
سیدرضا صائمی : شاید در ابتدا به نظر برسد کارگردان در فضایی شبهروشنفکرانه یک نوع ادا و اطوار انتزاعی را روایت میکند اما با رویکردی فردگرایانهتر میتوان به تأویل روانشناختی قصه دست زد که البته خالی از مؤلفههای جامعهشناسانه هم نیست. درواقع اگر قصه را برمبنای منطق سینمایی و مبانی دراماتیکش در نظر بگیریم ممکن است یا به حفرهای تهی بربخوریم یا برای چفتوبست برخی موقعیتها، منطق کافی نداشته باشیم. اما باید فراتر از صورت فرمیک قصه، کمی به لایههای نمادین اثر نظر انداخت تا از کاستیهای متعارف آن فراتر رفت. فیلم، قصه افسردگی مزمن اجتماعی است که سالهاست بسیاری از آدمیان متوسط با آن دستبهگریبانند. شاید از طریق برقراری یک رابطه دیالکتیکوار بین صورت و باطن قصه به درک موقعیت روانشناختی آن دست یافت. ظاهر قصه این است که فیلم داستان زنی به نام نهال (نگار جواهریان) است که چهارماه حامله است و ناگهان میفهمد که جنین در شکمش مرده است. سکوت میکند و تصمیم میگیرد از این ماجرا به کسی چیزی نگوید. سکوت او اگرچه ظاهرا برآمده از یک شوک و بحران عاطفی/ روانی است اما رفتارشناسی نهال (نگار جواهریان) در ادامه
نشان میدهد که او دچار یک نوع روانرنجوری فلسفی است و چهبسا آن جنین مرده همان خود ایدهآل و مطلوبی است در فضایی که مجبور به سرکوب خواستهها، نیازها و آرزوهایش بوده. گویی پنهانکردن جنین مرده و میل به نگهداری آن برساخته همان عادتوارگیهایی است که ما به درد و رنجهای درونی خویش داریم. بهراستی اگر این جنین را به آرزوها و رؤیاهای درونی خویش نسبت دهیم، چنددرصد از ما در درون خود این جنینهای مرده را نگهداری میکنیم. میل به سقط و دفن آن نیست چون هویت خویش را با آن پیوند زدهایم و گمان میکنیم شاید بدون آن دچار بحران شخصیتی شویم دریغ از آنکه گاهی همین نگهداشتن و دورنریختن تصورات و رؤیاهای مرده در درون فکر و ذهن و ضمیرمان مانع از پریدن و تعالی ما میشود. نهال، گویی چون خود آن جنین را پرورانده، تاب دلکندن از آن را ندارد و در نهایت چون شرایط زندگی و دیگرانی که در زندگیاش حضور داشتهاند را مسبب این اتفاق میداند، علیه آنها میشورد و طغیان میکند. اگر با روانشناسی آدمهایی از جنس نهال آشنا باشیم، سکوت و درخودفرورفتگی او که تقریبا در نیمساعت اول فیلم میبینیم، کدها و نشانههایی است که مبین همین است. شاید از
حیث سینمایی فیلم فاقد رمزگذاریهای دراماتیک باشد اما برای مخاطبان آشنا به روانشناسی همه این نشانهها بهراحتی قابل رمزگشایی است. طغیان او علیه محیط اطراف از جمله همسرش (رامبد جوان) در درون همین موقعیت روانی قابلفهم است؛ همسری که مخاطب بهتدریج با شخصیت ضعیف و محافظهکار و ترسویش آشنا میشود. او حتی زمانی که نهال در حضور دوستش از علاقه درونی همسرش به دوستش میگوید، قدرت دفاع حتی دفاع متظاهرانه از خود را ندارد.
اوج این طغیانگری را میتوان در خانه جدید و نوع پذیرایی از میهمانان و اقوام ردیابی کرد که انگار دارد پوچی و تجربه دردناک نهیلیست را به صورت دیگران میزند و هیچ ابایی ندارد که آنها چه قضاوتی درباره او میکنند. هرچند این سکانس برای مخاطبی که منطق رئالیستی قصه را دنبال میکند، کمی اغراقآمیز و حتی بیمنطق جلوه میکند. گویی همه امید نهال به تغییر و دگردیسی در زندگی و تجربه فصلی تازه در زندگیاش در تولد فرزندش بود و حالا که تقدیر این تولد، مرگ بود، از درون آن یک طغیان مرگاندیشانه متولد میشود؛ چیزی شبیه به آنچه فروید غریزه مرگ میگوید و میل به تخریب و ویرانی و نابودی را برمیانگیزد. از همینرو شاید واکنشهای او را نسبت به جنین مردهاش باید یک رفتار طبیعی (از حیث روانشناختی) تلقی کرد. این واکنش روانی را البته میتوان از منظر روانشناختی دیگری نیز تحلیل کرد؛ تحلیلی مبتنی بر نظریه ناکامی- پرخاشگری که مبین آن است که ناکامی و سرخوردگیهای مدام در آدمی موجب برانگیختن پرخاشگری و خشم در او میشود و جالب اینکه در روانشناسی افسردگی نوعی خشم است، منتها خشم علیه خود! البته نهال هردوگونه این پرخاشگری را تجربه میکند؛
ابتدا به شکل خشم علیه خویش و افسردگی و دوم از طریق پریدن به دیگران. او حتی روانشناس و مشاور خود را نیز مورد عتاب قرار میدهد و تلاش میکند او را از حیث منطقی در موضع منفعلانهای قرار دهد. درواقع نیمهدوم فیلم که بازنمایی تدریجی نیمه درونی و پنهان نهال هم هست، نشان میدهد ریشه این طغیانگری و آشفتگی از قبل نیز در او وجود داشته و با مرگ جنین صرفا سر باز کرده و به طغیانگری رسیده است.البته این اولین تجربه بلند حامد رجبی است و باید با کمی اغماض به آن نگریست. به نظر میرسد مشکل اصلی فیلم او کاستی و ضعفهایی در پیوندزدن بین منطق روانشناختی شخصیتها با ساختار و زبان سینمایی قصه است و اگر این همنشینی بین زبان سینمایی و زبان روانشناختی در بستر درام صورتبندی میشد، حتما با فیلم کمنقضتر و شستهرفتهتری مواجه میشدیم. طبیعتا نمیتوان از فیلم «پریدن از ارتفاع کم» حرف زد و از بازی خوب، متفاوت و کنترلشده رامبد جوان چیزی نگفت. بدون شک یکی از مهمترین امتیازات این فیلم بازی اوست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.