نوشتن از ناشناختهها
مریم مویدپور. جامعهشناس و استاد دانشگاه فرانکفورت و مترجم کتاب وسوسههای غربت
ایلیا ترویانف یکی از سرشناسترین نویسندگان معاصر آلمان است. کتاب «وسوسههای غربت» معروفترین رمان او است که در سال 2006، برنده جایزه نمایشگاه کتاب لایپزیک آلمان شد.
ترویانف در سال ۱۹۶۵ در صوفیه به دنیا آمد. خانوادهاش از بلغارستان به آلمان و از آنجا به کنیا مهاجرت کردند. دوران کودکیاش را در کنیا گذراند. او در رشتههای حقوق و مردمشناسی تحصیل کرده است. وی از سال ۱۹۸۸، بهعنوان نویسنده، مترجم و ناشر فعالیت میکند. سال ۱۹۹۸ به بمبئی و پس از چندسال به کِیپتاون در آفریقایجنوبی نقلمکان کرد و درحالحاضر در شهر وین زندگی میکند. ترویانف تاکنون جوایز ادبی بسیاری ازجمله: جایزه نمایشگاه کتاب لایپزیک (۲۰۰۶)، جایزه ادبی برلن (۲۰۰۷)، جایزه ادبی شهر ماینز (۲۰۰۷)، جایزه ادبی خانههای ادبیات آلمان (۲۰۰۹)، جایزه ادبی وورت برای ادبیات اروپا (۲۰۱۰)، جایزه ادبی کارل آمِری (۲۰۱۱) و جایزه ادبی کرسی استادی برادران گریم در دانشگاه کاسل (۲۰۱۴) را دریافت کرده است. آثار ایلیا ترویانف تاکنون به زبانهای زیادی ترجمه شدهاند. رمان «وسوسههای غربت»، نخستین اثر داستانی او است که به فارسی ترجمه شده است.
ایلیا ترویانف 10ساله بود که در سالروز تولدش کتابی درباره کاشفان معروف اروپایی، مانند واسکو داگاما و هنری مورتون استنلی از پدر و مادرش هدیه گرفت. هیچکدام از شخصیتهای کتاب، او را به اندازه مردی با چشمانی نافذ، نگاهی وحشی و لباس بومی، مجذوب نمیکردند. این مرد نه تاجر بود و نه بردهفروش و نه سلطان. او یک افسر انگلیسی بود که به هندوستان میرفت و از آنجا به مصر و مکه و مدینه و سپس به آفریقا سفر میکرد. مردی با لباس مبدل که هیچ شباهتی به یک افسر انگلیسی نداشت. نام این مرد عجیبوغریب ریچارد فرانسیس برتون بود. بیستسال بعد ایلیا ترویانف راهی بمبئی میشود تا رمانی درباره ریچارد فرانسیس برتون، همان مردی که او را در کودکی شیفته و مجذوب کرده بود، بنویسد. برای تحقیق درباره زندگی برتون مدت زیادی در بمبئی و بارودا زندگی میکند تا مثل او با آداب و رسوم آن سرزمین ناشناخته آشنا بشود.
«وسوسههای غربت» یکی از پرفروشترین رمانهاییست که در چندسال گذشته در آلمان منتشر شده است. این رمان زاییده تخیل خلاقانه نویسنده و برگرفته از زندگی کاشف، نویسنده و مترجم معروف ریچارد فرانسیس برتون (۱۸90-۱۸21) است. ترویانف گاه به جزئیات زندگی برتون میپردازد و گاه از زندگی شخصی او دور میشود. او وقایع زندگی برتون را دستمایه قرار میدهد، ولی رویدادهای رمان زاییده تخیل خودش هستند و او هیچ ادعایی درمورد همسانی این رویدادها با وقایع تاریخی ندارد. ترویانف میگوید: «هر انسانی یک راز است، بهویژه کسی که او را هرگز ندیدهایم. این رمان را میتوان کوششی شمرد برای نزدیکشدن به یک راز، بدون آنکه قصد افشای آن را داشته باشد». «وسوسههای غربت» رمانی است درباره گرایشهای چندفرهنگی و هویتهای چندبعدی و بقای آنها در دنیایی متناقض. ریچارد فرانسیس برتون، جستوجوگر ناشناختهها و سایهروشنهاست. چندفرهنگی و چندهویتیبودن برتون در قرن ۱۹ میلادی سرنوشت بسیاری از انسانهای قرن ۲۱ میلادی نیز هست. جهانیشدن، مهاجرت و رفتوآمد انسانها بین کشورهای مختلف آنها را با پدیده چندفرهنگی و چندهویتیبودن و غربت درگیر میکند.
رمان «وسوسههای غربت» با صحنه مرگ برتون آغاز میشود. ترویانف در آغاز تصویری نمادین از آتش را به تصویر میکشد. آتشی که دفتر خاطرات برتون را به آتش میکشد و از میان آن شعلهها برتون جوان دوباره زنده و نمایان میشود. ساختار روایتی رمان دائم تغییر میکند. گفتههای برتون، خدمتکارش، همسفرش، افراد دیگر، نامههای مربوط به او، حرفهای دیگران درباره رفتار غیرعادی او به عنوان یک افسر انگلیسی، باورها و دیدگاههای برتون را کامل میکنند و ساختار تازهای را شکل میدهند. ترویانف این افراد و جایگاه اجتماعیشان را به خوبی میشناسد و از دیدگاه و زبان آنها مینویسد، طوری که خواننده احساس میکند در کنار آنها نشسته است. برتون که زبان هندی و فارسی میداند و برای انجام مأموریتهایش بیشتر و بیشتر با لباس و هویت مبدل ظاهر میشود، سرانجام در نقش بازرگانی ایرانی راز بزرگی را در ایالت سِند هندوستان فاش میکند. ولی او دچار تضاد بزرگی نیز هست، تضادی که برای خودش و امپراتوری بریتانیا سرنوشتساز خواهد شد. از یکسو به ارتش بریتانیا وفادار است و از سوی دیگر یکی از منتقدان سرسخت زمانه و فرهنگ انگلیسی خودش است و برای برقراری عدالت در هندوستان
مبارزه میکند. زنی زیبا و اسرارآمیز او را با ناشناختههای آن سرزمین آشنا میکند و شهرزاد قصهگو را برای خواننده تداعی میکند. برتون عاشق آن زن میشود، عشقی که او را به مرز جنون میکشد.
سبک نگارش ترویانف خلاق و زبانش چندصدایی است و به گفته خودش سالها طول کشید تا جمله اول رمان را پیدا کرد: «نخستین جمله رمان وسوسههای غربت دغدغه ذهنیام بود و سالها مشغولم کرده بود. فقط میدانستم که میخواهم رمان را با صحنه مرگ ریچارد فرانسیس برتون آغاز کنم، چون تولد و مرگ مثل سرچشمه یک رودخانه همراه همیشگی یک نویسنده هستند. در تمام سالهایی که در گیرودار پژوهش بودم، فهرست درازی از جملههایی که خوشم میآمد، جمع میکردم. جملههایی که هیچ ارتباطی به هم نداشتند. اصطلاحات و ضربالمثلهای مختلف را هم گردآوری میکردم و همه آنها را میخواندم. یکی از آنها این بود: «آنگاه که بتوانی ریسمان سیاه را از ریسمان سفید تشخیص بدهی دیگر اجازه خوردن و نوشیدن نداری». این یکی از احکام شرعی ماه رمضان است. این توصیف، مفهوم اسلامی سپیدهدم را بیان میکند. یک روز ناگهان جمله اول رمان که مدتها در انتظارش بودم، به ذهنم رسید: «سحرگاه چشم از جهان فروبست، پیش از آنکه بشود ریسمان سیاه و سفید را از هم بازشناخت».
نثر آلمانی رمان وسوسههای غربت ویژه نویسندهای است با زبان و تفکری چندوجهی که با زبانها و فرهنگهای گوناگون آشنا و تحتتأثیر آنهاست. متن، پر از واژههای هندی، انگلیسی، ایتالیایی و دیگر زبانهاست. ترویانف این واژهها را به کار میبرد بدون آنکه توضیحی درمورد آنها بدهد یا آنها را معنی کند. فقط یک واژهنامه به آخر کتاب اضافه میکند و میگوید: «هرچهبیشتر با برخی از واژهها آشنا میشدم، بیگانگیشان بیشتر رنگ میباخت، چه واژههای هندی، عربی یا غیره؛ واژههایی که بیشتر و بیشتر تمایل به ورود به متن را داشتند. دلم نمیخواست توضیحی درباره این واژهها بدهم، چون فکر میکردم که آنها گذشته از معنایشان، بهنحوی اسرارآمیز، بهدلیل ساختار توصیفیشان جذابند، ولی انتشاراتی که مسئول چاپ کتاب بود، به من توصیه کرد یک واژهنامه به کتاب اضافه کنم. از طرف دیگر واژههای ناآشنا الهامبخش هم بودند». زبان حسی و اسرارآمیز ترویانف خواننده را با پویش ماجراجویانه برتون آشنا میکند، با رفتار عجیب و غوطهورشدنش در دنیایی هیجانانگیز و کاملا ناشناخته. زبانی که خواننده را با زندگی روزمره، سنتها و ارزشهای اخلاقی و مذهبی کشورهای
مستعمره آشنا میکند و تفاوتهای آنها را با استعمارگرانی، که خودشان را دارنده بالاترین نوع تمدن و تکامل فکری میدانند، نشان میدهد. توانایی ترویانف در انتخاب چنین سبکی ناشی از تجربیات شخصی او در پیوندش با ملیتهای مختلف و اقامت در این کشورهاست. او میگوید: «چالش با ناشناختهها مرا در ابهامی هیجانانگیز نگاه میدارد، شرایطی بسیار مناسب برای نوشتن، زیرا برای نوشتن هیچچیز زیانبارتر از احساس اطمینان و دانستههای بدیهی نیست».
ایلیا ترویانف یکی از سرشناسترین نویسندگان معاصر آلمان است. کتاب «وسوسههای غربت» معروفترین رمان او است که در سال 2006، برنده جایزه نمایشگاه کتاب لایپزیک آلمان شد.
ترویانف در سال ۱۹۶۵ در صوفیه به دنیا آمد. خانوادهاش از بلغارستان به آلمان و از آنجا به کنیا مهاجرت کردند. دوران کودکیاش را در کنیا گذراند. او در رشتههای حقوق و مردمشناسی تحصیل کرده است. وی از سال ۱۹۸۸، بهعنوان نویسنده، مترجم و ناشر فعالیت میکند. سال ۱۹۹۸ به بمبئی و پس از چندسال به کِیپتاون در آفریقایجنوبی نقلمکان کرد و درحالحاضر در شهر وین زندگی میکند. ترویانف تاکنون جوایز ادبی بسیاری ازجمله: جایزه نمایشگاه کتاب لایپزیک (۲۰۰۶)، جایزه ادبی برلن (۲۰۰۷)، جایزه ادبی شهر ماینز (۲۰۰۷)، جایزه ادبی خانههای ادبیات آلمان (۲۰۰۹)، جایزه ادبی وورت برای ادبیات اروپا (۲۰۱۰)، جایزه ادبی کارل آمِری (۲۰۱۱) و جایزه ادبی کرسی استادی برادران گریم در دانشگاه کاسل (۲۰۱۴) را دریافت کرده است. آثار ایلیا ترویانف تاکنون به زبانهای زیادی ترجمه شدهاند. رمان «وسوسههای غربت»، نخستین اثر داستانی او است که به فارسی ترجمه شده است.
ایلیا ترویانف 10ساله بود که در سالروز تولدش کتابی درباره کاشفان معروف اروپایی، مانند واسکو داگاما و هنری مورتون استنلی از پدر و مادرش هدیه گرفت. هیچکدام از شخصیتهای کتاب، او را به اندازه مردی با چشمانی نافذ، نگاهی وحشی و لباس بومی، مجذوب نمیکردند. این مرد نه تاجر بود و نه بردهفروش و نه سلطان. او یک افسر انگلیسی بود که به هندوستان میرفت و از آنجا به مصر و مکه و مدینه و سپس به آفریقا سفر میکرد. مردی با لباس مبدل که هیچ شباهتی به یک افسر انگلیسی نداشت. نام این مرد عجیبوغریب ریچارد فرانسیس برتون بود. بیستسال بعد ایلیا ترویانف راهی بمبئی میشود تا رمانی درباره ریچارد فرانسیس برتون، همان مردی که او را در کودکی شیفته و مجذوب کرده بود، بنویسد. برای تحقیق درباره زندگی برتون مدت زیادی در بمبئی و بارودا زندگی میکند تا مثل او با آداب و رسوم آن سرزمین ناشناخته آشنا بشود.
«وسوسههای غربت» یکی از پرفروشترین رمانهاییست که در چندسال گذشته در آلمان منتشر شده است. این رمان زاییده تخیل خلاقانه نویسنده و برگرفته از زندگی کاشف، نویسنده و مترجم معروف ریچارد فرانسیس برتون (۱۸90-۱۸21) است. ترویانف گاه به جزئیات زندگی برتون میپردازد و گاه از زندگی شخصی او دور میشود. او وقایع زندگی برتون را دستمایه قرار میدهد، ولی رویدادهای رمان زاییده تخیل خودش هستند و او هیچ ادعایی درمورد همسانی این رویدادها با وقایع تاریخی ندارد. ترویانف میگوید: «هر انسانی یک راز است، بهویژه کسی که او را هرگز ندیدهایم. این رمان را میتوان کوششی شمرد برای نزدیکشدن به یک راز، بدون آنکه قصد افشای آن را داشته باشد». «وسوسههای غربت» رمانی است درباره گرایشهای چندفرهنگی و هویتهای چندبعدی و بقای آنها در دنیایی متناقض. ریچارد فرانسیس برتون، جستوجوگر ناشناختهها و سایهروشنهاست. چندفرهنگی و چندهویتیبودن برتون در قرن ۱۹ میلادی سرنوشت بسیاری از انسانهای قرن ۲۱ میلادی نیز هست. جهانیشدن، مهاجرت و رفتوآمد انسانها بین کشورهای مختلف آنها را با پدیده چندفرهنگی و چندهویتیبودن و غربت درگیر میکند.
رمان «وسوسههای غربت» با صحنه مرگ برتون آغاز میشود. ترویانف در آغاز تصویری نمادین از آتش را به تصویر میکشد. آتشی که دفتر خاطرات برتون را به آتش میکشد و از میان آن شعلهها برتون جوان دوباره زنده و نمایان میشود. ساختار روایتی رمان دائم تغییر میکند. گفتههای برتون، خدمتکارش، همسفرش، افراد دیگر، نامههای مربوط به او، حرفهای دیگران درباره رفتار غیرعادی او به عنوان یک افسر انگلیسی، باورها و دیدگاههای برتون را کامل میکنند و ساختار تازهای را شکل میدهند. ترویانف این افراد و جایگاه اجتماعیشان را به خوبی میشناسد و از دیدگاه و زبان آنها مینویسد، طوری که خواننده احساس میکند در کنار آنها نشسته است. برتون که زبان هندی و فارسی میداند و برای انجام مأموریتهایش بیشتر و بیشتر با لباس و هویت مبدل ظاهر میشود، سرانجام در نقش بازرگانی ایرانی راز بزرگی را در ایالت سِند هندوستان فاش میکند. ولی او دچار تضاد بزرگی نیز هست، تضادی که برای خودش و امپراتوری بریتانیا سرنوشتساز خواهد شد. از یکسو به ارتش بریتانیا وفادار است و از سوی دیگر یکی از منتقدان سرسخت زمانه و فرهنگ انگلیسی خودش است و برای برقراری عدالت در هندوستان
مبارزه میکند. زنی زیبا و اسرارآمیز او را با ناشناختههای آن سرزمین آشنا میکند و شهرزاد قصهگو را برای خواننده تداعی میکند. برتون عاشق آن زن میشود، عشقی که او را به مرز جنون میکشد.
سبک نگارش ترویانف خلاق و زبانش چندصدایی است و به گفته خودش سالها طول کشید تا جمله اول رمان را پیدا کرد: «نخستین جمله رمان وسوسههای غربت دغدغه ذهنیام بود و سالها مشغولم کرده بود. فقط میدانستم که میخواهم رمان را با صحنه مرگ ریچارد فرانسیس برتون آغاز کنم، چون تولد و مرگ مثل سرچشمه یک رودخانه همراه همیشگی یک نویسنده هستند. در تمام سالهایی که در گیرودار پژوهش بودم، فهرست درازی از جملههایی که خوشم میآمد، جمع میکردم. جملههایی که هیچ ارتباطی به هم نداشتند. اصطلاحات و ضربالمثلهای مختلف را هم گردآوری میکردم و همه آنها را میخواندم. یکی از آنها این بود: «آنگاه که بتوانی ریسمان سیاه را از ریسمان سفید تشخیص بدهی دیگر اجازه خوردن و نوشیدن نداری». این یکی از احکام شرعی ماه رمضان است. این توصیف، مفهوم اسلامی سپیدهدم را بیان میکند. یک روز ناگهان جمله اول رمان که مدتها در انتظارش بودم، به ذهنم رسید: «سحرگاه چشم از جهان فروبست، پیش از آنکه بشود ریسمان سیاه و سفید را از هم بازشناخت».
نثر آلمانی رمان وسوسههای غربت ویژه نویسندهای است با زبان و تفکری چندوجهی که با زبانها و فرهنگهای گوناگون آشنا و تحتتأثیر آنهاست. متن، پر از واژههای هندی، انگلیسی، ایتالیایی و دیگر زبانهاست. ترویانف این واژهها را به کار میبرد بدون آنکه توضیحی درمورد آنها بدهد یا آنها را معنی کند. فقط یک واژهنامه به آخر کتاب اضافه میکند و میگوید: «هرچهبیشتر با برخی از واژهها آشنا میشدم، بیگانگیشان بیشتر رنگ میباخت، چه واژههای هندی، عربی یا غیره؛ واژههایی که بیشتر و بیشتر تمایل به ورود به متن را داشتند. دلم نمیخواست توضیحی درباره این واژهها بدهم، چون فکر میکردم که آنها گذشته از معنایشان، بهنحوی اسرارآمیز، بهدلیل ساختار توصیفیشان جذابند، ولی انتشاراتی که مسئول چاپ کتاب بود، به من توصیه کرد یک واژهنامه به کتاب اضافه کنم. از طرف دیگر واژههای ناآشنا الهامبخش هم بودند». زبان حسی و اسرارآمیز ترویانف خواننده را با پویش ماجراجویانه برتون آشنا میکند، با رفتار عجیب و غوطهورشدنش در دنیایی هیجانانگیز و کاملا ناشناخته. زبانی که خواننده را با زندگی روزمره، سنتها و ارزشهای اخلاقی و مذهبی کشورهای
مستعمره آشنا میکند و تفاوتهای آنها را با استعمارگرانی، که خودشان را دارنده بالاترین نوع تمدن و تکامل فکری میدانند، نشان میدهد. توانایی ترویانف در انتخاب چنین سبکی ناشی از تجربیات شخصی او در پیوندش با ملیتهای مختلف و اقامت در این کشورهاست. او میگوید: «چالش با ناشناختهها مرا در ابهامی هیجانانگیز نگاه میدارد، شرایطی بسیار مناسب برای نوشتن، زیرا برای نوشتن هیچچیز زیانبارتر از احساس اطمینان و دانستههای بدیهی نیست».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.