|

چند سطر درباره عکس‌های فتومونتاژ مهرداد عسگری

توهم جاودان‌شدن

حسین گنجی . عکاس و پژوهشگر

ارنست گامبریج در مؤخره تاریخ هنر خود می‌نویسد: «دانش تاریخی ما هیچ‌گاه کامل نیست. همواره واقعیات جدیدی در حال کشف‌شدن هستند؛ واقعیاتی که می‌توانند تصویر ما از گذشته را دگرگون کنند...». و این جمله به‌صورت دیگر نیز می‌تواند صادق باشد، یعنی دانش کنونی ما نیز هیچ‌گاه کامل نبوده. همواره واقعیات جدیدی در حال کشف‌شدن است که می‌تواند تصویر دریافتی ما را نه‌تنها از تاریخ، بلکه از امروزمان دگرگون کند. یا بهتر بگویم به‌نوعی می‌تواند ما را به واقعیتی برساند که بهتر حال‌وروزِ رفتار امروزمان را ببینیم؛ همان کاری که خیلی وقت‌ها، البته در مشاهده ظاهر، آینه برعهده دارد؛ کاری که امروزه عکس و نوع زاویه هوشمندانه‌اش به انسان، می‌تواند برعهده بگیرد. فرض کنید آینه پیش‌رویتان نیست و شما دست به موهایتان یا ابرویتان می‌کشید و از حسی که ناشی از لمس است، پیش خودتان تصویر‌سازی می‌کنید که موهایتان مرتب یا به‌هم‌ریخته است. خب، این انگاره ذهنی حاصل توهم یا یک احساس غیرواقعی است. زمانی حقیقت آن مشخص می‌شود و می‌توانید به‌عینه مشاهده کنید که موهایتان در چه وضعیتی به‌سر می‌برد که به آینه مراجعه کنید. انسان در طول زمان هم همین‌گونه است. زمانی می‌تواند بفهمد کجا ایستاده است و چه تغییری کرده که به تاریخ نگاهی زیرکانه داشته باشد. نمایشگاه عکس‌های فوتومونتاژشده مهرداد عسگری‌طاری انسان را به همین مکاشفه می‌کشاند؛ جایی که زمان گم می‌شود. با اینکه عکس‌های درون هرقاب خاصه برای دو یا چنددوره زمانی هستند، ولی انگار از یک‌ماهیت و یک‌درون‌مایه برخوردارند؛ چیزی که اگر عکس نبود تصورش سخت بود. در تصور ذهنی و متوهمانه انسان معاصر این است که از صدسال پیش به این‌سو یا نه همین 10 سال پیش به این‌سو، خیلی تغییر کرده است، ولی این تغییر با وجود سرعت تکنولوژی در ظاهر بوده است و در معنا چیزی تغییر نکرده است. نوع نگاه به محیط و دیگر انسان‌ها همان‌گونه است که بوده و همچنان خشونت و قلدرمآبی و بازیگری اجتماعی و دیگر معایب انسانی وجود دارد؛ فقط در لباسی دیگر و به شکلی دیگر. ماهیت ماجرا و چیزی که اتفاق را می‌تواند تغییر دهد، تغییر نکرده و فقط ظرف زمانی و رنگ‌ولعاب زمانی‌اش شکل و شمایل دیگری به خود گرفته است.
فوتومونتاژ بهترین شکل‌وشیوه برای نشان‌دادن این بازه کوتاه مفهومی و معنایی است که ما متوهمانه فکر می‌کنیم بسیار بزرگ است. عسگری‌طاری دست بر نقطه خوبی گذاشته و دو کلیدواژه را به چالش کشیده است؛ یکی توهم جاودانگی انسان و دیگری توهم فاصله زمانی و دوره و به یک معنا تاریخ را. شاید بیراه نیست که می‌گویند تاریخ یک دروغ بزرگ است. هرچند عمر عکس و عکاسی تغییر نکرده، ولی در همین‌دوره کوتاه زمانی و در تک‌تک شات‌های تصویری درون قاب‌های نمایشگاه عسگری‌طارمی به‌خوبی نشان داده شده است که مثل لحظه‌هایی که توسط عکاس شکار شده و کشته می‌شوند، انسان‌های درون عکس‌ها نیز کشته شده و از بین می‌روند. در این صورت نه از جاودانگی به معنایی که دنبالش بودند، اثری می‌ماند و نه خبری از تغییر روش و منش انسان به معنای پررنگ‌ترین عنصری که تاریخ درباره او و زاده خیال اوست، چیزی مشاهده می‌شود.
این عکس‌ها که در گالری «راه ابریشم» به نمایش گذاشته شده، از یک ایده کلی و یک‌دست سرچشمه می‌گیرد و هیچ‌گاه از این ایده جز در برخی معدود قاب‌ها عدول نکرده است. این یک‌دستی هم حسن این نمایشگاه محسوب می‌شود و هم عیب. حسنش این است که بازدید‌کننده تکلیفش از ابتدا دستش می‌آید که با چه‌چیز مواجه است و عیب آن اینکه تکرار یک حرف هرچقدر هم مهم، او را خسته می‌کند و بعد از دیدن چندعکس حتی اگر به بهترین شیوه‌ها خودت را مجهز کرده باشی، دیگر همراهت نمی‌آید. سورئالیسم اقواکنندگی دارد ولی اگر همراه با تنوع خرده‌ایده نباشد، خودش را تکرار می‌کند و تکرار مثل تاریخ گاهی ملال‌آور می‌شود. عکس‌ها، انسان را با یک واقعیت نهان به صورت استعاره‌گونه آشنا می‌کند، ولی بعد از آن، دست به رجزخوانی می‌زند و مدام همان ایده را داد می‌زند و به نمایش می‌گذارد و قاب‌به‌قاب از استعاره دور می‌شود و واقعیتی که نشان داده را کم‌رنگ‌و‌کم‌رنگ‌تر می‌کند.
رولان بارت به‌درستی در کتاب «اتاق روشن» اشاره می‌کند که «عکس باید ساکت باشد. این مسئله به موسیقی برمی‌گردد». در این عکس‌ها قدری خشکی و یکنواختی و رجزخوانی دیده می‌شود که از یک‌جایی به‌بعد تو را آزار می‌دهد. اما گشودن دست توهم جاودانگی چیزی نیست که بتوانیم از کنارش به‌سادگی عبور کنیم. این عکس‌ها توهم تغییر و توهم جاودان‌شدن بعد از به‌تصویردرآمدن و البته وجود فاصله مفهومی میان دوپاره زمانی و تاریخی را برای همیشه تاریخ به ما نشان داده است و این گوهر ناب خفته در میان این تصاویر است؛ تصاویری که می‌تواند هربیننده را به فکر وادارد و این شاید بهترین لذتی است که هنرمند می‌تواند از آن برخوردار شود و احساس کند تلاشش بی‌نتیجه نبوده است که نیست.

ارنست گامبریج در مؤخره تاریخ هنر خود می‌نویسد: «دانش تاریخی ما هیچ‌گاه کامل نیست. همواره واقعیات جدیدی در حال کشف‌شدن هستند؛ واقعیاتی که می‌توانند تصویر ما از گذشته را دگرگون کنند...». و این جمله به‌صورت دیگر نیز می‌تواند صادق باشد، یعنی دانش کنونی ما نیز هیچ‌گاه کامل نبوده. همواره واقعیات جدیدی در حال کشف‌شدن است که می‌تواند تصویر دریافتی ما را نه‌تنها از تاریخ، بلکه از امروزمان دگرگون کند. یا بهتر بگویم به‌نوعی می‌تواند ما را به واقعیتی برساند که بهتر حال‌وروزِ رفتار امروزمان را ببینیم؛ همان کاری که خیلی وقت‌ها، البته در مشاهده ظاهر، آینه برعهده دارد؛ کاری که امروزه عکس و نوع زاویه هوشمندانه‌اش به انسان، می‌تواند برعهده بگیرد. فرض کنید آینه پیش‌رویتان نیست و شما دست به موهایتان یا ابرویتان می‌کشید و از حسی که ناشی از لمس است، پیش خودتان تصویر‌سازی می‌کنید که موهایتان مرتب یا به‌هم‌ریخته است. خب، این انگاره ذهنی حاصل توهم یا یک احساس غیرواقعی است. زمانی حقیقت آن مشخص می‌شود و می‌توانید به‌عینه مشاهده کنید که موهایتان در چه وضعیتی به‌سر می‌برد که به آینه مراجعه کنید. انسان در طول زمان هم همین‌گونه است. زمانی می‌تواند بفهمد کجا ایستاده است و چه تغییری کرده که به تاریخ نگاهی زیرکانه داشته باشد. نمایشگاه عکس‌های فوتومونتاژشده مهرداد عسگری‌طاری انسان را به همین مکاشفه می‌کشاند؛ جایی که زمان گم می‌شود. با اینکه عکس‌های درون هرقاب خاصه برای دو یا چنددوره زمانی هستند، ولی انگار از یک‌ماهیت و یک‌درون‌مایه برخوردارند؛ چیزی که اگر عکس نبود تصورش سخت بود. در تصور ذهنی و متوهمانه انسان معاصر این است که از صدسال پیش به این‌سو یا نه همین 10 سال پیش به این‌سو، خیلی تغییر کرده است، ولی این تغییر با وجود سرعت تکنولوژی در ظاهر بوده است و در معنا چیزی تغییر نکرده است. نوع نگاه به محیط و دیگر انسان‌ها همان‌گونه است که بوده و همچنان خشونت و قلدرمآبی و بازیگری اجتماعی و دیگر معایب انسانی وجود دارد؛ فقط در لباسی دیگر و به شکلی دیگر. ماهیت ماجرا و چیزی که اتفاق را می‌تواند تغییر دهد، تغییر نکرده و فقط ظرف زمانی و رنگ‌ولعاب زمانی‌اش شکل و شمایل دیگری به خود گرفته است.
فوتومونتاژ بهترین شکل‌وشیوه برای نشان‌دادن این بازه کوتاه مفهومی و معنایی است که ما متوهمانه فکر می‌کنیم بسیار بزرگ است. عسگری‌طاری دست بر نقطه خوبی گذاشته و دو کلیدواژه را به چالش کشیده است؛ یکی توهم جاودانگی انسان و دیگری توهم فاصله زمانی و دوره و به یک معنا تاریخ را. شاید بیراه نیست که می‌گویند تاریخ یک دروغ بزرگ است. هرچند عمر عکس و عکاسی تغییر نکرده، ولی در همین‌دوره کوتاه زمانی و در تک‌تک شات‌های تصویری درون قاب‌های نمایشگاه عسگری‌طارمی به‌خوبی نشان داده شده است که مثل لحظه‌هایی که توسط عکاس شکار شده و کشته می‌شوند، انسان‌های درون عکس‌ها نیز کشته شده و از بین می‌روند. در این صورت نه از جاودانگی به معنایی که دنبالش بودند، اثری می‌ماند و نه خبری از تغییر روش و منش انسان به معنای پررنگ‌ترین عنصری که تاریخ درباره او و زاده خیال اوست، چیزی مشاهده می‌شود.
این عکس‌ها که در گالری «راه ابریشم» به نمایش گذاشته شده، از یک ایده کلی و یک‌دست سرچشمه می‌گیرد و هیچ‌گاه از این ایده جز در برخی معدود قاب‌ها عدول نکرده است. این یک‌دستی هم حسن این نمایشگاه محسوب می‌شود و هم عیب. حسنش این است که بازدید‌کننده تکلیفش از ابتدا دستش می‌آید که با چه‌چیز مواجه است و عیب آن اینکه تکرار یک حرف هرچقدر هم مهم، او را خسته می‌کند و بعد از دیدن چندعکس حتی اگر به بهترین شیوه‌ها خودت را مجهز کرده باشی، دیگر همراهت نمی‌آید. سورئالیسم اقواکنندگی دارد ولی اگر همراه با تنوع خرده‌ایده نباشد، خودش را تکرار می‌کند و تکرار مثل تاریخ گاهی ملال‌آور می‌شود. عکس‌ها، انسان را با یک واقعیت نهان به صورت استعاره‌گونه آشنا می‌کند، ولی بعد از آن، دست به رجزخوانی می‌زند و مدام همان ایده را داد می‌زند و به نمایش می‌گذارد و قاب‌به‌قاب از استعاره دور می‌شود و واقعیتی که نشان داده را کم‌رنگ‌و‌کم‌رنگ‌تر می‌کند.
رولان بارت به‌درستی در کتاب «اتاق روشن» اشاره می‌کند که «عکس باید ساکت باشد. این مسئله به موسیقی برمی‌گردد». در این عکس‌ها قدری خشکی و یکنواختی و رجزخوانی دیده می‌شود که از یک‌جایی به‌بعد تو را آزار می‌دهد. اما گشودن دست توهم جاودانگی چیزی نیست که بتوانیم از کنارش به‌سادگی عبور کنیم. این عکس‌ها توهم تغییر و توهم جاودان‌شدن بعد از به‌تصویردرآمدن و البته وجود فاصله مفهومی میان دوپاره زمانی و تاریخی را برای همیشه تاریخ به ما نشان داده است و این گوهر ناب خفته در میان این تصاویر است؛ تصاویری که می‌تواند هربیننده را به فکر وادارد و این شاید بهترین لذتی است که هنرمند می‌تواند از آن برخوردار شود و احساس کند تلاشش بی‌نتیجه نبوده است که نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.