اشتیاق ویکتور هوگو به عظمت
اورهان پاموک . ترجمه افسانه رشنو
عشق ما به برخی از نویسندگان به دلیل زیبایی نوشتههای آنهاست. این خالصانهترین نوع رابطه میان نویسنده/خواننده است و از همه به کمال نزدیکتر. سایر نویسندگان به دلیل داستان زندگیشان، عشقشان به نوشتن و جایگاهشان در تاریخ نقشی از خود در ما به جای میگذارند. از نظر من ویکتور هوگو به دسته دوم تعلق دارد. در دوران جوانیام او را بهعنوان رماننویس، نویسنده «بینوایان» میشناختم. عشق من به او به دلیل شیوهاش بود در انتقال جادوی شهرهای بزرگ، خیابانهای مملو از داستان و هیجان آنها و به دلیل توانایی او در نشان دادن منطق حاکم بر امور کاملا بیربط که همزمان با هم در یک شهر اتفاق میافتد (در همان دم که در سال1832 پاریسیها به سنگرهای همدیگر حمله میکنند، صدای بیلیارد از دوخیابان آن طرفتر میآید). او بر داستایوفسکی تاثیر گذاشت. در دوران جوانیام، بر من هم تاثیر گذاشت، در آن موسم که دلبسته تصوری ملودرامگونه از شهرها بودم، جاهایی تاریک و کثیف که فقرا و شکستخوردگان گردهم میآمدند. یکخرده که بزرگتر شدم، صدای هوگو مایه تکدر خاطرم میشد و پی بردم که مطنطن، متظاهر، خودنما و ساختگی است. در رمان تاریخی «نود و سه»، صفحات بسیاری را صرف قلمفرسایی آزاردهنده درباره یک اراده توپ نظامی جاکنشدهای میکند که در یک کشتی در دل طوفان به عقب و جلو میغلتد. به دلیل آنکه فاکنر از هوگو تاثیر پذیرفته است ناباکف او را سرزنش کرده و مثال ظالمانهای میآورد: «مرد به چوبهدار زل زد و چوبهدار هم به مرد.» چیزی که بیش از همه در من اثر کرد-و من را در مورد زندگی هوگو دچار تشویش کرد- استفاده او از احساس (در معنای منفی این کلمه رمانتیک) بود تا از طریق فن بیان و ماجراپردازی بسیار عظمت بیافریند. همه روشنفکران فرانسه، از زولا گرفته تا سارتر، مدیون اشتیاق هوگو به عظمت هستند. مفهوم نویسنده سیاسی متعهد بهعنوان قهرمان پرچمدار دفاع از حقیقت و عدالت تاثیر عمیقی بر ادبیات جهان گذاشت. هوگو که از اشتیاقاش به عظمت بیهیچ پردهپوشی آگاه بود -و در این فکر بود که به آن دست یافته است- به سمبل زنده ایدهآل خود بدل شد و از اینروی خود را به یک تندیس تبدیل کرد. اخلاق خود-آگاه و ژستهای سیاسیاش به او حالتی ساختگی داد، چیزی که نمیتوانست جلوی معذبشدن خوانندگان را بگیرد. در مباحثهاش درباره نبوغ شکسپیر، هوگو خود میگوید که دشمن عظمت ریاکاری است. علیرغم همه این ادا و اطوارها، بازگشت ظفرمندانه او از تبعید سیاسی و شم سخنوری عمومیاش، به وی میزانی از اصالت ارزانی داشت و قهرمانهایش درتخیل اروپا -و جهان- زندگی میکنند. شاید صرفا بههمیندلیل است که فرانسه و ادبیات فرانسوی برای مدتهای طولانی در خطمقدم تمدن بود. روزیروزگاری نویسندگان فرانسوی، بیآنکه چندوچون وطنپرستی آنها محل سوال باشد، نه تنها از فرانسه که از کل انسانیت سخن میراندند. اما امروزه آنگونه نیست. شاید بههمیندلیل است که علاقه مداوم فرانسه به کسی که در میان نویسندگان بزرگ از همه عجیبتر است نشان از نوستالژی فرانسه به روزهای از دسترفته پرافتخار دارد.
عشق ما به برخی از نویسندگان به دلیل زیبایی نوشتههای آنهاست. این خالصانهترین نوع رابطه میان نویسنده/خواننده است و از همه به کمال نزدیکتر. سایر نویسندگان به دلیل داستان زندگیشان، عشقشان به نوشتن و جایگاهشان در تاریخ نقشی از خود در ما به جای میگذارند. از نظر من ویکتور هوگو به دسته دوم تعلق دارد. در دوران جوانیام او را بهعنوان رماننویس، نویسنده «بینوایان» میشناختم. عشق من به او به دلیل شیوهاش بود در انتقال جادوی شهرهای بزرگ، خیابانهای مملو از داستان و هیجان آنها و به دلیل توانایی او در نشان دادن منطق حاکم بر امور کاملا بیربط که همزمان با هم در یک شهر اتفاق میافتد (در همان دم که در سال1832 پاریسیها به سنگرهای همدیگر حمله میکنند، صدای بیلیارد از دوخیابان آن طرفتر میآید). او بر داستایوفسکی تاثیر گذاشت. در دوران جوانیام، بر من هم تاثیر گذاشت، در آن موسم که دلبسته تصوری ملودرامگونه از شهرها بودم، جاهایی تاریک و کثیف که فقرا و شکستخوردگان گردهم میآمدند. یکخرده که بزرگتر شدم، صدای هوگو مایه تکدر خاطرم میشد و پی بردم که مطنطن، متظاهر، خودنما و ساختگی است. در رمان تاریخی «نود و سه»، صفحات بسیاری را صرف قلمفرسایی آزاردهنده درباره یک اراده توپ نظامی جاکنشدهای میکند که در یک کشتی در دل طوفان به عقب و جلو میغلتد. به دلیل آنکه فاکنر از هوگو تاثیر پذیرفته است ناباکف او را سرزنش کرده و مثال ظالمانهای میآورد: «مرد به چوبهدار زل زد و چوبهدار هم به مرد.» چیزی که بیش از همه در من اثر کرد-و من را در مورد زندگی هوگو دچار تشویش کرد- استفاده او از احساس (در معنای منفی این کلمه رمانتیک) بود تا از طریق فن بیان و ماجراپردازی بسیار عظمت بیافریند. همه روشنفکران فرانسه، از زولا گرفته تا سارتر، مدیون اشتیاق هوگو به عظمت هستند. مفهوم نویسنده سیاسی متعهد بهعنوان قهرمان پرچمدار دفاع از حقیقت و عدالت تاثیر عمیقی بر ادبیات جهان گذاشت. هوگو که از اشتیاقاش به عظمت بیهیچ پردهپوشی آگاه بود -و در این فکر بود که به آن دست یافته است- به سمبل زنده ایدهآل خود بدل شد و از اینروی خود را به یک تندیس تبدیل کرد. اخلاق خود-آگاه و ژستهای سیاسیاش به او حالتی ساختگی داد، چیزی که نمیتوانست جلوی معذبشدن خوانندگان را بگیرد. در مباحثهاش درباره نبوغ شکسپیر، هوگو خود میگوید که دشمن عظمت ریاکاری است. علیرغم همه این ادا و اطوارها، بازگشت ظفرمندانه او از تبعید سیاسی و شم سخنوری عمومیاش، به وی میزانی از اصالت ارزانی داشت و قهرمانهایش درتخیل اروپا -و جهان- زندگی میکنند. شاید صرفا بههمیندلیل است که فرانسه و ادبیات فرانسوی برای مدتهای طولانی در خطمقدم تمدن بود. روزیروزگاری نویسندگان فرانسوی، بیآنکه چندوچون وطنپرستی آنها محل سوال باشد، نه تنها از فرانسه که از کل انسانیت سخن میراندند. اما امروزه آنگونه نیست. شاید بههمیندلیل است که علاقه مداوم فرانسه به کسی که در میان نویسندگان بزرگ از همه عجیبتر است نشان از نوستالژی فرانسه به روزهای از دسترفته پرافتخار دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.