گفتوگوی «شرق» با نماینده اقلیم کردستان در ایران
سوسیالیستهای حامی بخش خصوصی
عکس: آیدین رهبر، شرق
مهدی الیاسی: کردستان عراق این روزها برای تاجران و سرمایهداران ایرانی یکی از گزینههای جذاب است. جالب آنجاست که سیاسیون کرد و اقلیم کردستان با تفکرات چپ عجین هستند و خود را سوسیال دموکرات میدانند اما از سرمایههای خارجی در کشور حمایتهای لازم را میکنند و قوانین را هر چه بیشتر در جهت سهلتر کردن جذب سرمایه، هدایت میکنند. بخش خصوصی هم در کردستان احترامهای لازم را دارد. اینها با چارچوبهای شناختهشده از چپ فاصله دارند و شکل نوین چپ در گوش شمالغربی ما شکل گرفته و اتفاقا پیش به سوی موفقیت میرود. این گفتوگویی یک ساعته است با آقای «ناظم دباغ» سفیر اقلیم کردستان در این مورد.
با توجه به سابقه سوسیالیستی و چپگرایانه دو حزب اصلی کردستان عراق (اتحادیه میهنی و پارتدموکرات)، نگاه فعلی این احزاب به اقتصاد چگونه است؟ آیا از اقتصاد آزاد دفاع میکنند؟ امروز حقوق مالکیت به عنوان یکی از مهمترین شاخصههای اقتصاد آزاد چه جایگاهی در کردستان عراق دارد؟
بهدلیل مسایل ایدئولوژیکی و اعتقاداتی که گروههای سیاسی اقلیم کردستان عراق دارند، این احزاب هوادار نوعی سیستم سوسیال دموکرات هستند. مثلا تشکیلات پارتدموکرات کردستان عراق، مواضع روشن سوسیالیستی دارد. اتحادیه میهنی کردستان عراق هم عضو انترناسیونال سوسیالیستی است. معنیاش این است که نگاهشان به اقتصاد آزاد و بخش خصوصی در درون یک سیستم سوسیال دموکرات است. دولت در اقلیم کردستان چندان در امور اجرایی دخالت نمیکند و بیشتر بخش خصوصی میداندار است. وقتی قرار باشد بخش خصوصی فعال باشد، طبعا باید یک سری حقوق برای بخش خصوصی پذیرفته و تثبیت شود. یکی از این موارد همین حقوق مالکیت است و همینطور امنیت سرمایه.
گفتید احزاب کردی، نگاه سوسیالیستی به اقتصاد دارند. تلقیشان از سوسیالیسم چیست؟
سوسیالیسمی که الان احزاب کرد به آن اعتقاد دارند به معنی مارکسیسم لنینیسم نیست. ما سوسیال دموکرات هستیم. سوسیال دموکراسی در اروپا معنی روشنی دارد. ما به روایت اروپایی از سوسیالیسم اعتقاد داریم. در واقع چیزی در میانه سوسیالیسم و کاپیتالیسم! امروز در اروپا همین سیستم رایج است و مردم با این سیستم زندگیشان راحتتر است.
امروز وضعیت شاخصهای اقتصادی اقلیم کردستان عراق در بخشهای مختلف، چگونه است؟
کردستان عراق (که جزیی از دولت فدرال عراق است) از دوران رژیم سابق آسیبهای بسیاری دید. اقدامات «صدام حسین» به تخریب و نابودی زیرساختهای عراق منتهی شد. امروز اگر به کردستان بیایید و وضعیت فعلی را رویت کنید، مشاهده میکنید کردستان عراق نسبت به کل عراق بسیار بیشتر پیشرفت کرده است. الان در کردستان، بخش خصوصی در حال رشد است و در تامین عموم مسایلی که اقلیم نیاز دارد، بخش خصوصی در حال فعالیت است. مثلا بخش مسکن، راهسازی، سدسازی و .... اساسا ساختوساز در اقلیم توسط پیمانکاران بخش خصوصی انجام میشود. چه پیمانکاران داخلی و چه شرکتها و سرمایهگذاران خصوصی خارجی. الان دولت به شرکتهای مسکنساز وام میدهد و ساخت مسکن توسط بخش خصوصی انجام میشود و آنها هم خانه را به صورت قسطی به مردم واگذار میکنند. در ساخت اتوبان و جاده و سد هم، بخش خصوصی فعال است و تصمیم داریم این قبیل پروژههای عمرانی با مشارکت بخش خصوصی و سرمایهگذاری خارجی، انجام شود. در حوزه ساخت نیروگاه و برق، کلا بخش خصوصی فعال است و بخش خصوصی به مردم برق میفروشد. یعنی اکثریت نیروگاههای کردستان عراق متعلق به بخش خصوصی است، البته دولت حمایتشان میکند. دولت به آنها سوخت میدهد و آنها هم برق را با یک قیمت توافقی به مردم میفروشند. الان در بخش صنعت هم بخش خصوصی میداندار است. یکی از مواردی که بخش خصوصی در اقلیم بسیار فعال شده، بخش سیمان است. الان در اقلیم روزانه بالای 15 هزارتن سیمان تولید میشود.
یعنی دیگر واردات سیمان ندارید؟
از ایران و ترکیه هنوز سیمان وارد میکنیم. چون مصرف سیمانمان بالاست و تولید خودمان کفایت نمیکند. مصرف بالای سیمان در اقلیم کردستان عراق نشاندهنده فعالیت زیاد بخش مسکن، راهسازی و سدسازی است. الان در کردستان، شرکتی هم در تولید فولاد فعال شده است، البته تکافوی نیازهای مصرفیمان را نمیدهد و همچنان واردات فولاد داریم.
در جذب سرمایهگذاری خارجی چقدر موفق بودهاید؟
جذب سرمایهگذاری خارجی به بالای 25 میلیارددلار رسیده است. این مبلغ شاید نسبت به حجم اقتصاد ایران، چیزی نباشد اما نسبت به حجم خود اقتصاد اقلیم کردستان، رقم بالایی است. جمعیت اقلیم کردستان پنجمیلیوننفر است. با توجه به مقدار جمعیت و همینطور جغرافیای اقلیم کردستان، جذب این میزان سرمایه خارجی، رقم بالایی است.
یعنی میتوان گفت که اکنون بخش خصوصی، بازیگر اصلی تولید و تجارت در کردستان عراق است؟
بله. نگاه ما به آزادسازی حداکثری است. ما برنامهای داریم که در آینده سلیمانیه به یک دوبی جدید در منطقه تبدیل شود یا چیزی شبیه هنگهنک بشود؛ یعنی شرایط اینقدر آزاد باشد.
یکی از ابزارهای مهم آزادسازی اقتصادی، نظام مالی و بانکی مناسب است. الان در اقلیم کردستان، وضعیت نظام بانکی چگونه است؟ آیا بانکداری دولتی است؟
الان اکثر بانکها خصوصی است، البته بانک دولتی هم هست. بانکهای اقلیم در تمام عراق فعال هستند و با بانکهای خارجی هم همکاری دارند. وقتی ما هدفمان میدانداری بخش خصوصی و آزادسازی اقتصادی است، یکی از مهمترین ابزارهای آزادسازی، آزادسازی نظام پولی و بانکی است و ما هم به همین سمت در حال حرکت هستیم.
اقتصاد متمرکز دولتی، میراث صدام حسین برای عراق و همینطور منطقه اقلیم بود. رشد فساد یکی از مولفه اقتصاد دولتی است. آنچه اکنون هم در کردستان عراق مشاهده میشود، وجود فساد اقتصادی است که گاه به اعتراضات مردمی در منطقه اقلیم انجامیده است. در سالهای اخیر چه اقداماتی برای مبارزه با فساد و ارتقای شفافیت اقتصادی در کردستان عراق صورت گرفته است؟
مساله فساد اقتصادی چیزی نیست که صرفا مختص عراق یا اقلیم کردستان باشد. به روزنامههای اروپایی هم که نگاه بیندازید، میبینید فساد مالی در اروپا هم موجود است. فقط به دلیل اینکه امروز عراق و کردستان در یک شرایط خاص هستند و مردم تازه احساس آزادی میکنند، این قبیل مسایل در عراق با بزرگنمایی، بیان میشود، البته من نمیگویم فساد اقتصادی در اقلیم کردستان نیست. قطعا هست ولی این مساله نباید دلیلی شود برای سنگاندازی در اجرای پروژههایی که مردم به آن نیاز دارند. اگر شما الان به کردستان عراق تشریف ببرید، میبینید نسبت به چند سال قبل چقدر پیشرفت کرده است. خب در این پیشرفتهایی که شما میبینید حتما یک مقدار فساد هم پیدا میشود. مثلا در واگذاری پروژهها اما خب در همهجا این مسایل هست. در ایران هم، چنین مسایلی هست. در اروپا هم هست. من در شهری که در کشور هلند هستم، میبینم آنجا هم فساد مقامات دولتی مطرح میشود. این مساله در همهجای دنیا وجود دارد. الان ما 17درصد از بودجه عراق را دریافت میکنیم اما قسمتی از آن در بغداد باقی میماند. آن قسمتی که به کردستان عراق میآید 5/63درصدش صرف پرداخت حقوق کارمندان دولت اقلیم میشود. خب چقدر باقی میماند که بخواهد فساد ایجاد کند؟ چیز زیادی باقی نمیماند. وزارت آموزش و پرورش و بهداشت و ... هم بودجه میخواهند و این وزارتخانهها که درآمدی ندارند.
اما دولت اقلیم کردستان، خودش از فروش نفت درآمد دارد.
نخیر. درآمد جدایی نیست. ما سهم خودمان را از بودجه عراق میگیریم.
یعنی دولت اقلیم جدای از دولت مرکزی عراق، نفت نمیفروشد؟
خیر. این مسایلی است که در روزنامهها مطرح میشود. ما فروش نفت را به عنوان درآمدی جداگانه برای خودمان بر نمیداریم. ما در چارچوب دولت عراق هستیم. سیاست مالی، سیاست دفاعی و سیاست خارجی برعهده دولت مرکزی عراق است. نفتی که از کردستان عراق صادر میشود از همان لولهای صادر میشود که کل نفت عراق صادر میشود. الان شما منطقه اقلیم را از لحاظ پیشرفت با مناطق میانی و جنوبی عراق مقایسه کنید. چرا آنجا پیشرفت نکرده است؟ فساد این است. چرا پول نفتی که در اختیار آنهاست صرف ساخت و ساز و پیشرفت آن مناطق نمیشود؟ چرا صرف احداث زیرساختها نمیشود؟ ما الان در منطقه اقلیم کردستان در شبانهروز 23 ساعت برق داریم. فقط روزی یک ساعت برق نداریم. قبلا روزی دو ساعت برق داشتیم. الان 23 ساعت برق داریم اما الان در بغداد در شبانهروز حداکثر ششساعت برق دارند. این نشان میدهد فساد در کجا بیشتر است.
یعنی شما در اقلیم از نفتی که میفروشید هیچ چیزی خارج از بودجه و ضوابط قانونی، برای خودتان برنمیدارید؟
ببینید ما پایبند هستیم به قراردادهای خودمان با شرکتهای خارجی که آمدهاند و در کردستان کار میکنند. آن نفتی که از این لولهها میرفت، پولش را دولت مرکزی به ما پرداخت نمیکند. خب ما چهکار باید بکنیم؟ ما کاری که میکنیم این است که خودمان نفت را میفروشیم و سهم خودمان را برمیداریم و بقیه را به دولت مرکزی پرداخت میکنیم.
در حال حاضر وضعیت مناسبات اقتصادی ایران و اقلیم چگونه است؟ با توجه به نزدیکیهای تاریخی و فرهنگی میان ما، بازتاب آن در حوزه اقتصاد چگونه بوده؟ در حال حاضر حجم مالی روابط اقتصادی و تجاری میان ایران و اقلیم کردستان عراق چه میزان است؟
از بدو تاسیس دولت اقلیم، روزبهروز پیشرفت و گسترش روابط میان ما و جمهوری اسلامی ایران را شاهد هستیم. زمانی که روابط ما شروع شد کل فعالیت اقتصادی مشترک ما سالانه 100میلیوندلار بود. در حال حاضر سطح روابط اقتصادی و تجاری ما بالای چهارمیلیارددلار است. البته الان تحریمی که بر ایران اعمال میشود، بر گسترش روابط اثر منفی گذاشته است ولی جهتگیری کلی بر رشد روابط استوار است. اخیرا در اربیل کنفرانسی به ریاست دکتر سعیدلو و با حضور شرکتهای ایرانی و شرکتهای اقلیم برگزار شد. در همین ماه هم اتاق بازرگانی اصفهان در سلیمانیه با اتاق بازرگانی سلیمانیه همایشی برگزار میکنند تا راههای گسترش روابط را بررسی کنند.
دولت اقلیم چه تسهیلاتی را برای سرمایهگذاران ایرانی قایل شده و دو اقتصاد به یکدیگر چه کمکی میتوانند بکنند؟
مهمترین تسهیلات ما این است که اقلیم کردستان یک منطقه آزاد برای تمام ایرانیان است. البته بخشی از مسایل سرمایهگذاری و مبادلات بانکی و ... به شرایط بینالمللی خود شما بستگی دارد و بحث تحریمهایی که درگیر آن هستید. جدای از این بحث ما به گسترش روابط اقتصادی با ایران بسیار علاقهمند هستیم. چرا آمریکاییها، اعراب و ترکها بیایند در کردستان سرمایهگذاری کنند و در بازار ما حضور داشته باشند و چرا ایرانیها که ما با هم اشتراکات فرهنگی داریم و در تمام سالهای گذشته با هم بودهایم، نباید در کردستان حضور داشته باشند؟ این البته به شرایط بینالمللی خود ایران بستگی دارد. الان یک سرمایهگذار ایرانی در هر کجای دنیا که باشد مسایل بانکیاش مشکل دارد. این مساله مقداری همکاری را مشکل میکند. دولتها نمیتوانند ریسک کنند چه برسد به سرمایهگذار بخش خصوصی. سرمایهدار با جایی همکاری میکند که امنیت سرمایهاش تضمین شده باشد. ما شرایط و تسهیلاتی که برای ترکها، عربها و آمریکاییها قایل هستیم، بسیار بیشتر برای ایرانیها قایل هستیم. در گذشته شرکتهای ایرانی در بازار اقلیم کردستان بسیار فعال بودند. شاید نسبت شرکتهای ترکیه به شرکتهای ایرانی در اقلیم به 15درصد هم نمیرسید. الان این روند در حال برعکس شدن است. خب واقعا چرا؟
این کاهش حضور شرکتهای ایرانی در منطقه اقلیم فقط به دلیل تحریمهای بینالمللی علیه ایران است یا مسایل دیگر منطقهای هم دخیل هستند؟
بخشی از آن بهدلیل تحریم است و بخش دیگرش به دلیل نوع نگاه دولت ایران به اقتصاد است. الان ایران نگاهش بیشتر امنیتی و ترکیه نگاهش بیشتر اقتصادی است. در ضمن اقتصاد ترکیه بسیار بازتر است. فرآیند ثبت شرکت و کسب مجوز برای شروع یک فعالیت اقتصادی در ترکیه بسیار کوتاه است. مجوز گرفتن در ترکیه خیلی ساده است ولی در ایران نیاز به مراجعات متعدد و طولانیمدت است.
گفتید سطح روابط اقتصادی و تجاری میان ایران و دولت اقلیم در حال حاضر چهارمیلیارددلار است. الان سطح روابط اقتصادیتان با ترکیه چقدر است؟
بالای هشتمیلیارددلار است و این روابط رو به رشد هم است.
ایران و اقلیم کردستان روابطی دیرینه دارند اما امروز با وجود مشکلاتی که ترکیه با کردها دارد، سطح روابط ترکیه و دولت اقلیم رو به گسترش است. گسترش روابط اقتصادی شما با ترکیه چگونه مقدور شد؟
ببینید ما در روابطمان برمبنای منافعمان عمل میکنیم و چیز دیگری را دخالت نمیدهیم. ما کردها با ایرانیها روابط دیرینه و همبستگی فرهنگی و نژادی داریم. بهعلاوه در تمام دوران مبارزهمان در عراق، عقبه و خط حمایت از مبارزات ما، ایران بود ولی ما برای روابطمان با ترکیه، سوریه، اردن و تمام کشورهای همسایه عراق، ارزش قایل هستیم.
در مورد اقتصاد و روابط اقتصادی، مردم در یک فضای آزاد بیشتر دنبال این هستند که ببینند در کدام منطقه منفعت بیشتری میبرند. کردها میبینند که راهشان برای دسترسی به اروپا (چه زمینی و چه هوایی) ترکیه است. وقتی راه انسان به جایی افتاد، خودبهخود آشنایی و دوستی شکل میگیرد. مساله بعدی آزادی بازرگانی و تجارت است. بازرگان کردی که به ترکیه میرود، آن آزادی اقتصادی که در آنجا احساس میکند را در ایران احساس نمیکند. بازرگان، سرباز نیست که دستور بپذیرد و من به او بگویم حتما به ایران برو. بازرگان کرد وقتی به ترکیه میرود و به سادگی اقامت میگیرد، به سادگی شرکت ثبت میکند، دفتر اجاره میکند، حساب بانکی باز میکند، وقتی به ایران میآید، هیچکدام از این کارها را به سادگی نمیتواند انجام دهد. تحریمها علیه ایران هم شرایط را سختتر کرده است.
یک مساله دیگر هم این است که نوع فعالیت و مبادلات اقتصادی ما با یکدیگر به صورت رسمی و در قالب شرکتها انجام شود یا به صورت پیلهوری و خردهکاسبی؟ متاسفانه تا این لحظه در ایران به دلیل سیاستی که استانداران برای ایجاد شغل برای بیکاران مرزی دارند، پیلهوری و خردهکاسبی در مرزها را ترغیب میکنند اما مبادلات اقتصادی شفاف، نباید اینگونه باشد. باید در قالب شرکتها و موسسات اقتصادی صورت بگیرد. مبادلات بین شرکتها مبتنی بر قراردادها و توافقنامههای اقتصادی است و همه چیزش شفاف است. در سالهای اخیر روابط اقتصادی منطقه اقلیم و ایران افزایش پیدا کرده اما این روابط بعضا بهداشتی و صحیح نیست. ضابطهمند نشده و در چارچوب مبادلات خردهکاسبان لب مرز انجام میشود اما الان روابط اقتصادی ما و ترکیه شفاف و ضابطهمند است و در قالب مبادلات اقتصادی بین شرکتها صورت میگیرد.
با توجه به سابقه سوسیالیستی و چپگرایانه دو حزب اصلی کردستان عراق (اتحادیه میهنی و پارتدموکرات)، نگاه فعلی این احزاب به اقتصاد چگونه است؟ آیا از اقتصاد آزاد دفاع میکنند؟ امروز حقوق مالکیت به عنوان یکی از مهمترین شاخصههای اقتصاد آزاد چه جایگاهی در کردستان عراق دارد؟
بهدلیل مسایل ایدئولوژیکی و اعتقاداتی که گروههای سیاسی اقلیم کردستان عراق دارند، این احزاب هوادار نوعی سیستم سوسیال دموکرات هستند. مثلا تشکیلات پارتدموکرات کردستان عراق، مواضع روشن سوسیالیستی دارد. اتحادیه میهنی کردستان عراق هم عضو انترناسیونال سوسیالیستی است. معنیاش این است که نگاهشان به اقتصاد آزاد و بخش خصوصی در درون یک سیستم سوسیال دموکرات است. دولت در اقلیم کردستان چندان در امور اجرایی دخالت نمیکند و بیشتر بخش خصوصی میداندار است. وقتی قرار باشد بخش خصوصی فعال باشد، طبعا باید یک سری حقوق برای بخش خصوصی پذیرفته و تثبیت شود. یکی از این موارد همین حقوق مالکیت است و همینطور امنیت سرمایه.
گفتید احزاب کردی، نگاه سوسیالیستی به اقتصاد دارند. تلقیشان از سوسیالیسم چیست؟
سوسیالیسمی که الان احزاب کرد به آن اعتقاد دارند به معنی مارکسیسم لنینیسم نیست. ما سوسیال دموکرات هستیم. سوسیال دموکراسی در اروپا معنی روشنی دارد. ما به روایت اروپایی از سوسیالیسم اعتقاد داریم. در واقع چیزی در میانه سوسیالیسم و کاپیتالیسم! امروز در اروپا همین سیستم رایج است و مردم با این سیستم زندگیشان راحتتر است.
امروز وضعیت شاخصهای اقتصادی اقلیم کردستان عراق در بخشهای مختلف، چگونه است؟
کردستان عراق (که جزیی از دولت فدرال عراق است) از دوران رژیم سابق آسیبهای بسیاری دید. اقدامات «صدام حسین» به تخریب و نابودی زیرساختهای عراق منتهی شد. امروز اگر به کردستان بیایید و وضعیت فعلی را رویت کنید، مشاهده میکنید کردستان عراق نسبت به کل عراق بسیار بیشتر پیشرفت کرده است. الان در کردستان، بخش خصوصی در حال رشد است و در تامین عموم مسایلی که اقلیم نیاز دارد، بخش خصوصی در حال فعالیت است. مثلا بخش مسکن، راهسازی، سدسازی و .... اساسا ساختوساز در اقلیم توسط پیمانکاران بخش خصوصی انجام میشود. چه پیمانکاران داخلی و چه شرکتها و سرمایهگذاران خصوصی خارجی. الان دولت به شرکتهای مسکنساز وام میدهد و ساخت مسکن توسط بخش خصوصی انجام میشود و آنها هم خانه را به صورت قسطی به مردم واگذار میکنند. در ساخت اتوبان و جاده و سد هم، بخش خصوصی فعال است و تصمیم داریم این قبیل پروژههای عمرانی با مشارکت بخش خصوصی و سرمایهگذاری خارجی، انجام شود. در حوزه ساخت نیروگاه و برق، کلا بخش خصوصی فعال است و بخش خصوصی به مردم برق میفروشد. یعنی اکثریت نیروگاههای کردستان عراق متعلق به بخش خصوصی است، البته دولت حمایتشان میکند. دولت به آنها سوخت میدهد و آنها هم برق را با یک قیمت توافقی به مردم میفروشند. الان در بخش صنعت هم بخش خصوصی میداندار است. یکی از مواردی که بخش خصوصی در اقلیم بسیار فعال شده، بخش سیمان است. الان در اقلیم روزانه بالای 15 هزارتن سیمان تولید میشود.
یعنی دیگر واردات سیمان ندارید؟
از ایران و ترکیه هنوز سیمان وارد میکنیم. چون مصرف سیمانمان بالاست و تولید خودمان کفایت نمیکند. مصرف بالای سیمان در اقلیم کردستان عراق نشاندهنده فعالیت زیاد بخش مسکن، راهسازی و سدسازی است. الان در کردستان، شرکتی هم در تولید فولاد فعال شده است، البته تکافوی نیازهای مصرفیمان را نمیدهد و همچنان واردات فولاد داریم.
در جذب سرمایهگذاری خارجی چقدر موفق بودهاید؟
جذب سرمایهگذاری خارجی به بالای 25 میلیارددلار رسیده است. این مبلغ شاید نسبت به حجم اقتصاد ایران، چیزی نباشد اما نسبت به حجم خود اقتصاد اقلیم کردستان، رقم بالایی است. جمعیت اقلیم کردستان پنجمیلیوننفر است. با توجه به مقدار جمعیت و همینطور جغرافیای اقلیم کردستان، جذب این میزان سرمایه خارجی، رقم بالایی است.
یعنی میتوان گفت که اکنون بخش خصوصی، بازیگر اصلی تولید و تجارت در کردستان عراق است؟
بله. نگاه ما به آزادسازی حداکثری است. ما برنامهای داریم که در آینده سلیمانیه به یک دوبی جدید در منطقه تبدیل شود یا چیزی شبیه هنگهنک بشود؛ یعنی شرایط اینقدر آزاد باشد.
یکی از ابزارهای مهم آزادسازی اقتصادی، نظام مالی و بانکی مناسب است. الان در اقلیم کردستان، وضعیت نظام بانکی چگونه است؟ آیا بانکداری دولتی است؟
الان اکثر بانکها خصوصی است، البته بانک دولتی هم هست. بانکهای اقلیم در تمام عراق فعال هستند و با بانکهای خارجی هم همکاری دارند. وقتی ما هدفمان میدانداری بخش خصوصی و آزادسازی اقتصادی است، یکی از مهمترین ابزارهای آزادسازی، آزادسازی نظام پولی و بانکی است و ما هم به همین سمت در حال حرکت هستیم.
اقتصاد متمرکز دولتی، میراث صدام حسین برای عراق و همینطور منطقه اقلیم بود. رشد فساد یکی از مولفه اقتصاد دولتی است. آنچه اکنون هم در کردستان عراق مشاهده میشود، وجود فساد اقتصادی است که گاه به اعتراضات مردمی در منطقه اقلیم انجامیده است. در سالهای اخیر چه اقداماتی برای مبارزه با فساد و ارتقای شفافیت اقتصادی در کردستان عراق صورت گرفته است؟
مساله فساد اقتصادی چیزی نیست که صرفا مختص عراق یا اقلیم کردستان باشد. به روزنامههای اروپایی هم که نگاه بیندازید، میبینید فساد مالی در اروپا هم موجود است. فقط به دلیل اینکه امروز عراق و کردستان در یک شرایط خاص هستند و مردم تازه احساس آزادی میکنند، این قبیل مسایل در عراق با بزرگنمایی، بیان میشود، البته من نمیگویم فساد اقتصادی در اقلیم کردستان نیست. قطعا هست ولی این مساله نباید دلیلی شود برای سنگاندازی در اجرای پروژههایی که مردم به آن نیاز دارند. اگر شما الان به کردستان عراق تشریف ببرید، میبینید نسبت به چند سال قبل چقدر پیشرفت کرده است. خب در این پیشرفتهایی که شما میبینید حتما یک مقدار فساد هم پیدا میشود. مثلا در واگذاری پروژهها اما خب در همهجا این مسایل هست. در ایران هم، چنین مسایلی هست. در اروپا هم هست. من در شهری که در کشور هلند هستم، میبینم آنجا هم فساد مقامات دولتی مطرح میشود. این مساله در همهجای دنیا وجود دارد. الان ما 17درصد از بودجه عراق را دریافت میکنیم اما قسمتی از آن در بغداد باقی میماند. آن قسمتی که به کردستان عراق میآید 5/63درصدش صرف پرداخت حقوق کارمندان دولت اقلیم میشود. خب چقدر باقی میماند که بخواهد فساد ایجاد کند؟ چیز زیادی باقی نمیماند. وزارت آموزش و پرورش و بهداشت و ... هم بودجه میخواهند و این وزارتخانهها که درآمدی ندارند.
اما دولت اقلیم کردستان، خودش از فروش نفت درآمد دارد.
نخیر. درآمد جدایی نیست. ما سهم خودمان را از بودجه عراق میگیریم.
یعنی دولت اقلیم جدای از دولت مرکزی عراق، نفت نمیفروشد؟
خیر. این مسایلی است که در روزنامهها مطرح میشود. ما فروش نفت را به عنوان درآمدی جداگانه برای خودمان بر نمیداریم. ما در چارچوب دولت عراق هستیم. سیاست مالی، سیاست دفاعی و سیاست خارجی برعهده دولت مرکزی عراق است. نفتی که از کردستان عراق صادر میشود از همان لولهای صادر میشود که کل نفت عراق صادر میشود. الان شما منطقه اقلیم را از لحاظ پیشرفت با مناطق میانی و جنوبی عراق مقایسه کنید. چرا آنجا پیشرفت نکرده است؟ فساد این است. چرا پول نفتی که در اختیار آنهاست صرف ساخت و ساز و پیشرفت آن مناطق نمیشود؟ چرا صرف احداث زیرساختها نمیشود؟ ما الان در منطقه اقلیم کردستان در شبانهروز 23 ساعت برق داریم. فقط روزی یک ساعت برق نداریم. قبلا روزی دو ساعت برق داشتیم. الان 23 ساعت برق داریم اما الان در بغداد در شبانهروز حداکثر ششساعت برق دارند. این نشان میدهد فساد در کجا بیشتر است.
یعنی شما در اقلیم از نفتی که میفروشید هیچ چیزی خارج از بودجه و ضوابط قانونی، برای خودتان برنمیدارید؟
ببینید ما پایبند هستیم به قراردادهای خودمان با شرکتهای خارجی که آمدهاند و در کردستان کار میکنند. آن نفتی که از این لولهها میرفت، پولش را دولت مرکزی به ما پرداخت نمیکند. خب ما چهکار باید بکنیم؟ ما کاری که میکنیم این است که خودمان نفت را میفروشیم و سهم خودمان را برمیداریم و بقیه را به دولت مرکزی پرداخت میکنیم.
در حال حاضر وضعیت مناسبات اقتصادی ایران و اقلیم چگونه است؟ با توجه به نزدیکیهای تاریخی و فرهنگی میان ما، بازتاب آن در حوزه اقتصاد چگونه بوده؟ در حال حاضر حجم مالی روابط اقتصادی و تجاری میان ایران و اقلیم کردستان عراق چه میزان است؟
از بدو تاسیس دولت اقلیم، روزبهروز پیشرفت و گسترش روابط میان ما و جمهوری اسلامی ایران را شاهد هستیم. زمانی که روابط ما شروع شد کل فعالیت اقتصادی مشترک ما سالانه 100میلیوندلار بود. در حال حاضر سطح روابط اقتصادی و تجاری ما بالای چهارمیلیارددلار است. البته الان تحریمی که بر ایران اعمال میشود، بر گسترش روابط اثر منفی گذاشته است ولی جهتگیری کلی بر رشد روابط استوار است. اخیرا در اربیل کنفرانسی به ریاست دکتر سعیدلو و با حضور شرکتهای ایرانی و شرکتهای اقلیم برگزار شد. در همین ماه هم اتاق بازرگانی اصفهان در سلیمانیه با اتاق بازرگانی سلیمانیه همایشی برگزار میکنند تا راههای گسترش روابط را بررسی کنند.
دولت اقلیم چه تسهیلاتی را برای سرمایهگذاران ایرانی قایل شده و دو اقتصاد به یکدیگر چه کمکی میتوانند بکنند؟
مهمترین تسهیلات ما این است که اقلیم کردستان یک منطقه آزاد برای تمام ایرانیان است. البته بخشی از مسایل سرمایهگذاری و مبادلات بانکی و ... به شرایط بینالمللی خود شما بستگی دارد و بحث تحریمهایی که درگیر آن هستید. جدای از این بحث ما به گسترش روابط اقتصادی با ایران بسیار علاقهمند هستیم. چرا آمریکاییها، اعراب و ترکها بیایند در کردستان سرمایهگذاری کنند و در بازار ما حضور داشته باشند و چرا ایرانیها که ما با هم اشتراکات فرهنگی داریم و در تمام سالهای گذشته با هم بودهایم، نباید در کردستان حضور داشته باشند؟ این البته به شرایط بینالمللی خود ایران بستگی دارد. الان یک سرمایهگذار ایرانی در هر کجای دنیا که باشد مسایل بانکیاش مشکل دارد. این مساله مقداری همکاری را مشکل میکند. دولتها نمیتوانند ریسک کنند چه برسد به سرمایهگذار بخش خصوصی. سرمایهدار با جایی همکاری میکند که امنیت سرمایهاش تضمین شده باشد. ما شرایط و تسهیلاتی که برای ترکها، عربها و آمریکاییها قایل هستیم، بسیار بیشتر برای ایرانیها قایل هستیم. در گذشته شرکتهای ایرانی در بازار اقلیم کردستان بسیار فعال بودند. شاید نسبت شرکتهای ترکیه به شرکتهای ایرانی در اقلیم به 15درصد هم نمیرسید. الان این روند در حال برعکس شدن است. خب واقعا چرا؟
این کاهش حضور شرکتهای ایرانی در منطقه اقلیم فقط به دلیل تحریمهای بینالمللی علیه ایران است یا مسایل دیگر منطقهای هم دخیل هستند؟
بخشی از آن بهدلیل تحریم است و بخش دیگرش به دلیل نوع نگاه دولت ایران به اقتصاد است. الان ایران نگاهش بیشتر امنیتی و ترکیه نگاهش بیشتر اقتصادی است. در ضمن اقتصاد ترکیه بسیار بازتر است. فرآیند ثبت شرکت و کسب مجوز برای شروع یک فعالیت اقتصادی در ترکیه بسیار کوتاه است. مجوز گرفتن در ترکیه خیلی ساده است ولی در ایران نیاز به مراجعات متعدد و طولانیمدت است.
گفتید سطح روابط اقتصادی و تجاری میان ایران و دولت اقلیم در حال حاضر چهارمیلیارددلار است. الان سطح روابط اقتصادیتان با ترکیه چقدر است؟
بالای هشتمیلیارددلار است و این روابط رو به رشد هم است.
ایران و اقلیم کردستان روابطی دیرینه دارند اما امروز با وجود مشکلاتی که ترکیه با کردها دارد، سطح روابط ترکیه و دولت اقلیم رو به گسترش است. گسترش روابط اقتصادی شما با ترکیه چگونه مقدور شد؟
ببینید ما در روابطمان برمبنای منافعمان عمل میکنیم و چیز دیگری را دخالت نمیدهیم. ما کردها با ایرانیها روابط دیرینه و همبستگی فرهنگی و نژادی داریم. بهعلاوه در تمام دوران مبارزهمان در عراق، عقبه و خط حمایت از مبارزات ما، ایران بود ولی ما برای روابطمان با ترکیه، سوریه، اردن و تمام کشورهای همسایه عراق، ارزش قایل هستیم.
در مورد اقتصاد و روابط اقتصادی، مردم در یک فضای آزاد بیشتر دنبال این هستند که ببینند در کدام منطقه منفعت بیشتری میبرند. کردها میبینند که راهشان برای دسترسی به اروپا (چه زمینی و چه هوایی) ترکیه است. وقتی راه انسان به جایی افتاد، خودبهخود آشنایی و دوستی شکل میگیرد. مساله بعدی آزادی بازرگانی و تجارت است. بازرگان کردی که به ترکیه میرود، آن آزادی اقتصادی که در آنجا احساس میکند را در ایران احساس نمیکند. بازرگان، سرباز نیست که دستور بپذیرد و من به او بگویم حتما به ایران برو. بازرگان کرد وقتی به ترکیه میرود و به سادگی اقامت میگیرد، به سادگی شرکت ثبت میکند، دفتر اجاره میکند، حساب بانکی باز میکند، وقتی به ایران میآید، هیچکدام از این کارها را به سادگی نمیتواند انجام دهد. تحریمها علیه ایران هم شرایط را سختتر کرده است.
یک مساله دیگر هم این است که نوع فعالیت و مبادلات اقتصادی ما با یکدیگر به صورت رسمی و در قالب شرکتها انجام شود یا به صورت پیلهوری و خردهکاسبی؟ متاسفانه تا این لحظه در ایران به دلیل سیاستی که استانداران برای ایجاد شغل برای بیکاران مرزی دارند، پیلهوری و خردهکاسبی در مرزها را ترغیب میکنند اما مبادلات اقتصادی شفاف، نباید اینگونه باشد. باید در قالب شرکتها و موسسات اقتصادی صورت بگیرد. مبادلات بین شرکتها مبتنی بر قراردادها و توافقنامههای اقتصادی است و همه چیزش شفاف است. در سالهای اخیر روابط اقتصادی منطقه اقلیم و ایران افزایش پیدا کرده اما این روابط بعضا بهداشتی و صحیح نیست. ضابطهمند نشده و در چارچوب مبادلات خردهکاسبان لب مرز انجام میشود اما الان روابط اقتصادی ما و ترکیه شفاف و ضابطهمند است و در قالب مبادلات اقتصادی بین شرکتها صورت میگیرد.
مهدی الیاسی: کردستان عراق این روزها برای تاجران و سرمایهداران ایرانی یکی از گزینههای جذاب است. جالب آنجاست که سیاسیون کرد و اقلیم کردستان با تفکرات چپ عجین هستند و خود را سوسیال دموکرات میدانند اما از سرمایههای خارجی در کشور حمایتهای لازم را میکنند و قوانین را هر چه بیشتر در جهت سهلتر کردن جذب سرمایه، هدایت میکنند. بخش خصوصی هم در کردستان احترامهای لازم را دارد. اینها با چارچوبهای شناختهشده از چپ فاصله دارند و شکل نوین چپ در گوش شمالغربی ما شکل گرفته و اتفاقا پیش به سوی موفقیت میرود. این گفتوگویی یک ساعته است با آقای «ناظم دباغ» سفیر اقلیم کردستان در این مورد.
با توجه به سابقه سوسیالیستی و چپگرایانه دو حزب اصلی کردستان عراق (اتحادیه میهنی و پارتدموکرات)، نگاه فعلی این احزاب به اقتصاد چگونه است؟ آیا از اقتصاد آزاد دفاع میکنند؟ امروز حقوق مالکیت به عنوان یکی از مهمترین شاخصههای اقتصاد آزاد چه جایگاهی در کردستان عراق دارد؟
بهدلیل مسایل ایدئولوژیکی و اعتقاداتی که گروههای سیاسی اقلیم کردستان عراق دارند، این احزاب هوادار نوعی سیستم سوسیال دموکرات هستند. مثلا تشکیلات پارتدموکرات کردستان عراق، مواضع روشن سوسیالیستی دارد. اتحادیه میهنی کردستان عراق هم عضو انترناسیونال سوسیالیستی است. معنیاش این است که نگاهشان به اقتصاد آزاد و بخش خصوصی در درون یک سیستم سوسیال دموکرات است. دولت در اقلیم کردستان چندان در امور اجرایی دخالت نمیکند و بیشتر بخش خصوصی میداندار است. وقتی قرار باشد بخش خصوصی فعال باشد، طبعا باید یک سری حقوق برای بخش خصوصی پذیرفته و تثبیت شود. یکی از این موارد همین حقوق مالکیت است و همینطور امنیت سرمایه.
گفتید احزاب کردی، نگاه سوسیالیستی به اقتصاد دارند. تلقیشان از سوسیالیسم چیست؟
سوسیالیسمی که الان احزاب کرد به آن اعتقاد دارند به معنی مارکسیسم لنینیسم نیست. ما سوسیال دموکرات هستیم. سوسیال دموکراسی در اروپا معنی روشنی دارد. ما به روایت اروپایی از سوسیالیسم اعتقاد داریم. در واقع چیزی در میانه سوسیالیسم و کاپیتالیسم! امروز در اروپا همین سیستم رایج است و مردم با این سیستم زندگیشان راحتتر است.
امروز وضعیت شاخصهای اقتصادی اقلیم کردستان عراق در بخشهای مختلف، چگونه است؟
کردستان عراق (که جزیی از دولت فدرال عراق است) از دوران رژیم سابق آسیبهای بسیاری دید. اقدامات «صدام حسین» به تخریب و نابودی زیرساختهای عراق منتهی شد. امروز اگر به کردستان بیایید و وضعیت فعلی را رویت کنید، مشاهده میکنید کردستان عراق نسبت به کل عراق بسیار بیشتر پیشرفت کرده است. الان در کردستان، بخش خصوصی در حال رشد است و در تامین عموم مسایلی که اقلیم نیاز دارد، بخش خصوصی در حال فعالیت است. مثلا بخش مسکن، راهسازی، سدسازی و .... اساسا ساختوساز در اقلیم توسط پیمانکاران بخش خصوصی انجام میشود. چه پیمانکاران داخلی و چه شرکتها و سرمایهگذاران خصوصی خارجی. الان دولت به شرکتهای مسکنساز وام میدهد و ساخت مسکن توسط بخش خصوصی انجام میشود و آنها هم خانه را به صورت قسطی به مردم واگذار میکنند. در ساخت اتوبان و جاده و سد هم، بخش خصوصی فعال است و تصمیم داریم این قبیل پروژههای عمرانی با مشارکت بخش خصوصی و سرمایهگذاری خارجی، انجام شود. در حوزه ساخت نیروگاه و برق، کلا بخش خصوصی فعال است و بخش خصوصی به مردم برق میفروشد. یعنی اکثریت نیروگاههای کردستان عراق متعلق به بخش خصوصی است، البته دولت حمایتشان میکند. دولت به آنها سوخت میدهد و آنها هم برق را با یک قیمت توافقی به مردم میفروشند. الان در بخش صنعت هم بخش خصوصی میداندار است. یکی از مواردی که بخش خصوصی در اقلیم بسیار فعال شده، بخش سیمان است. الان در اقلیم روزانه بالای 15 هزارتن سیمان تولید میشود.
یعنی دیگر واردات سیمان ندارید؟
از ایران و ترکیه هنوز سیمان وارد میکنیم. چون مصرف سیمانمان بالاست و تولید خودمان کفایت نمیکند. مصرف بالای سیمان در اقلیم کردستان عراق نشاندهنده فعالیت زیاد بخش مسکن، راهسازی و سدسازی است. الان در کردستان، شرکتی هم در تولید فولاد فعال شده است، البته تکافوی نیازهای مصرفیمان را نمیدهد و همچنان واردات فولاد داریم.
در جذب سرمایهگذاری خارجی چقدر موفق بودهاید؟
جذب سرمایهگذاری خارجی به بالای 25 میلیارددلار رسیده است. این مبلغ شاید نسبت به حجم اقتصاد ایران، چیزی نباشد اما نسبت به حجم خود اقتصاد اقلیم کردستان، رقم بالایی است. جمعیت اقلیم کردستان پنجمیلیوننفر است. با توجه به مقدار جمعیت و همینطور جغرافیای اقلیم کردستان، جذب این میزان سرمایه خارجی، رقم بالایی است.
یعنی میتوان گفت که اکنون بخش خصوصی، بازیگر اصلی تولید و تجارت در کردستان عراق است؟
بله. نگاه ما به آزادسازی حداکثری است. ما برنامهای داریم که در آینده سلیمانیه به یک دوبی جدید در منطقه تبدیل شود یا چیزی شبیه هنگهنک بشود؛ یعنی شرایط اینقدر آزاد باشد.
یکی از ابزارهای مهم آزادسازی اقتصادی، نظام مالی و بانکی مناسب است. الان در اقلیم کردستان، وضعیت نظام بانکی چگونه است؟ آیا بانکداری دولتی است؟
الان اکثر بانکها خصوصی است، البته بانک دولتی هم هست. بانکهای اقلیم در تمام عراق فعال هستند و با بانکهای خارجی هم همکاری دارند. وقتی ما هدفمان میدانداری بخش خصوصی و آزادسازی اقتصادی است، یکی از مهمترین ابزارهای آزادسازی، آزادسازی نظام پولی و بانکی است و ما هم به همین سمت در حال حرکت هستیم.
اقتصاد متمرکز دولتی، میراث صدام حسین برای عراق و همینطور منطقه اقلیم بود. رشد فساد یکی از مولفه اقتصاد دولتی است. آنچه اکنون هم در کردستان عراق مشاهده میشود، وجود فساد اقتصادی است که گاه به اعتراضات مردمی در منطقه اقلیم انجامیده است. در سالهای اخیر چه اقداماتی برای مبارزه با فساد و ارتقای شفافیت اقتصادی در کردستان عراق صورت گرفته است؟
مساله فساد اقتصادی چیزی نیست که صرفا مختص عراق یا اقلیم کردستان باشد. به روزنامههای اروپایی هم که نگاه بیندازید، میبینید فساد مالی در اروپا هم موجود است. فقط به دلیل اینکه امروز عراق و کردستان در یک شرایط خاص هستند و مردم تازه احساس آزادی میکنند، این قبیل مسایل در عراق با بزرگنمایی، بیان میشود، البته من نمیگویم فساد اقتصادی در اقلیم کردستان نیست. قطعا هست ولی این مساله نباید دلیلی شود برای سنگاندازی در اجرای پروژههایی که مردم به آن نیاز دارند. اگر شما الان به کردستان عراق تشریف ببرید، میبینید نسبت به چند سال قبل چقدر پیشرفت کرده است. خب در این پیشرفتهایی که شما میبینید حتما یک مقدار فساد هم پیدا میشود. مثلا در واگذاری پروژهها اما خب در همهجا این مسایل هست. در ایران هم، چنین مسایلی هست. در اروپا هم هست. من در شهری که در کشور هلند هستم، میبینم آنجا هم فساد مقامات دولتی مطرح میشود. این مساله در همهجای دنیا وجود دارد. الان ما 17درصد از بودجه عراق را دریافت میکنیم اما قسمتی از آن در بغداد باقی میماند. آن قسمتی که به کردستان عراق میآید 5/63درصدش صرف پرداخت حقوق کارمندان دولت اقلیم میشود. خب چقدر باقی میماند که بخواهد فساد ایجاد کند؟ چیز زیادی باقی نمیماند. وزارت آموزش و پرورش و بهداشت و ... هم بودجه میخواهند و این وزارتخانهها که درآمدی ندارند.
اما دولت اقلیم کردستان، خودش از فروش نفت درآمد دارد.
نخیر. درآمد جدایی نیست. ما سهم خودمان را از بودجه عراق میگیریم.
یعنی دولت اقلیم جدای از دولت مرکزی عراق، نفت نمیفروشد؟
خیر. این مسایلی است که در روزنامهها مطرح میشود. ما فروش نفت را به عنوان درآمدی جداگانه برای خودمان بر نمیداریم. ما در چارچوب دولت عراق هستیم. سیاست مالی، سیاست دفاعی و سیاست خارجی برعهده دولت مرکزی عراق است. نفتی که از کردستان عراق صادر میشود از همان لولهای صادر میشود که کل نفت عراق صادر میشود. الان شما منطقه اقلیم را از لحاظ پیشرفت با مناطق میانی و جنوبی عراق مقایسه کنید. چرا آنجا پیشرفت نکرده است؟ فساد این است. چرا پول نفتی که در اختیار آنهاست صرف ساخت و ساز و پیشرفت آن مناطق نمیشود؟ چرا صرف احداث زیرساختها نمیشود؟ ما الان در منطقه اقلیم کردستان در شبانهروز 23 ساعت برق داریم. فقط روزی یک ساعت برق نداریم. قبلا روزی دو ساعت برق داشتیم. الان 23 ساعت برق داریم اما الان در بغداد در شبانهروز حداکثر ششساعت برق دارند. این نشان میدهد فساد در کجا بیشتر است.
یعنی شما در اقلیم از نفتی که میفروشید هیچ چیزی خارج از بودجه و ضوابط قانونی، برای خودتان برنمیدارید؟
ببینید ما پایبند هستیم به قراردادهای خودمان با شرکتهای خارجی که آمدهاند و در کردستان کار میکنند. آن نفتی که از این لولهها میرفت، پولش را دولت مرکزی به ما پرداخت نمیکند. خب ما چهکار باید بکنیم؟ ما کاری که میکنیم این است که خودمان نفت را میفروشیم و سهم خودمان را برمیداریم و بقیه را به دولت مرکزی پرداخت میکنیم.
در حال حاضر وضعیت مناسبات اقتصادی ایران و اقلیم چگونه است؟ با توجه به نزدیکیهای تاریخی و فرهنگی میان ما، بازتاب آن در حوزه اقتصاد چگونه بوده؟ در حال حاضر حجم مالی روابط اقتصادی و تجاری میان ایران و اقلیم کردستان عراق چه میزان است؟
از بدو تاسیس دولت اقلیم، روزبهروز پیشرفت و گسترش روابط میان ما و جمهوری اسلامی ایران را شاهد هستیم. زمانی که روابط ما شروع شد کل فعالیت اقتصادی مشترک ما سالانه 100میلیوندلار بود. در حال حاضر سطح روابط اقتصادی و تجاری ما بالای چهارمیلیارددلار است. البته الان تحریمی که بر ایران اعمال میشود، بر گسترش روابط اثر منفی گذاشته است ولی جهتگیری کلی بر رشد روابط استوار است. اخیرا در اربیل کنفرانسی به ریاست دکتر سعیدلو و با حضور شرکتهای ایرانی و شرکتهای اقلیم برگزار شد. در همین ماه هم اتاق بازرگانی اصفهان در سلیمانیه با اتاق بازرگانی سلیمانیه همایشی برگزار میکنند تا راههای گسترش روابط را بررسی کنند.
دولت اقلیم چه تسهیلاتی را برای سرمایهگذاران ایرانی قایل شده و دو اقتصاد به یکدیگر چه کمکی میتوانند بکنند؟
مهمترین تسهیلات ما این است که اقلیم کردستان یک منطقه آزاد برای تمام ایرانیان است. البته بخشی از مسایل سرمایهگذاری و مبادلات بانکی و ... به شرایط بینالمللی خود شما بستگی دارد و بحث تحریمهایی که درگیر آن هستید. جدای از این بحث ما به گسترش روابط اقتصادی با ایران بسیار علاقهمند هستیم. چرا آمریکاییها، اعراب و ترکها بیایند در کردستان سرمایهگذاری کنند و در بازار ما حضور داشته باشند و چرا ایرانیها که ما با هم اشتراکات فرهنگی داریم و در تمام سالهای گذشته با هم بودهایم، نباید در کردستان حضور داشته باشند؟ این البته به شرایط بینالمللی خود ایران بستگی دارد. الان یک سرمایهگذار ایرانی در هر کجای دنیا که باشد مسایل بانکیاش مشکل دارد. این مساله مقداری همکاری را مشکل میکند. دولتها نمیتوانند ریسک کنند چه برسد به سرمایهگذار بخش خصوصی. سرمایهدار با جایی همکاری میکند که امنیت سرمایهاش تضمین شده باشد. ما شرایط و تسهیلاتی که برای ترکها، عربها و آمریکاییها قایل هستیم، بسیار بیشتر برای ایرانیها قایل هستیم. در گذشته شرکتهای ایرانی در بازار اقلیم کردستان بسیار فعال بودند. شاید نسبت شرکتهای ترکیه به شرکتهای ایرانی در اقلیم به 15درصد هم نمیرسید. الان این روند در حال برعکس شدن است. خب واقعا چرا؟
این کاهش حضور شرکتهای ایرانی در منطقه اقلیم فقط به دلیل تحریمهای بینالمللی علیه ایران است یا مسایل دیگر منطقهای هم دخیل هستند؟
بخشی از آن بهدلیل تحریم است و بخش دیگرش به دلیل نوع نگاه دولت ایران به اقتصاد است. الان ایران نگاهش بیشتر امنیتی و ترکیه نگاهش بیشتر اقتصادی است. در ضمن اقتصاد ترکیه بسیار بازتر است. فرآیند ثبت شرکت و کسب مجوز برای شروع یک فعالیت اقتصادی در ترکیه بسیار کوتاه است. مجوز گرفتن در ترکیه خیلی ساده است ولی در ایران نیاز به مراجعات متعدد و طولانیمدت است.
گفتید سطح روابط اقتصادی و تجاری میان ایران و دولت اقلیم در حال حاضر چهارمیلیارددلار است. الان سطح روابط اقتصادیتان با ترکیه چقدر است؟
بالای هشتمیلیارددلار است و این روابط رو به رشد هم است.
ایران و اقلیم کردستان روابطی دیرینه دارند اما امروز با وجود مشکلاتی که ترکیه با کردها دارد، سطح روابط ترکیه و دولت اقلیم رو به گسترش است. گسترش روابط اقتصادی شما با ترکیه چگونه مقدور شد؟
ببینید ما در روابطمان برمبنای منافعمان عمل میکنیم و چیز دیگری را دخالت نمیدهیم. ما کردها با ایرانیها روابط دیرینه و همبستگی فرهنگی و نژادی داریم. بهعلاوه در تمام دوران مبارزهمان در عراق، عقبه و خط حمایت از مبارزات ما، ایران بود ولی ما برای روابطمان با ترکیه، سوریه، اردن و تمام کشورهای همسایه عراق، ارزش قایل هستیم.
در مورد اقتصاد و روابط اقتصادی، مردم در یک فضای آزاد بیشتر دنبال این هستند که ببینند در کدام منطقه منفعت بیشتری میبرند. کردها میبینند که راهشان برای دسترسی به اروپا (چه زمینی و چه هوایی) ترکیه است. وقتی راه انسان به جایی افتاد، خودبهخود آشنایی و دوستی شکل میگیرد. مساله بعدی آزادی بازرگانی و تجارت است. بازرگان کردی که به ترکیه میرود، آن آزادی اقتصادی که در آنجا احساس میکند را در ایران احساس نمیکند. بازرگان، سرباز نیست که دستور بپذیرد و من به او بگویم حتما به ایران برو. بازرگان کرد وقتی به ترکیه میرود و به سادگی اقامت میگیرد، به سادگی شرکت ثبت میکند، دفتر اجاره میکند، حساب بانکی باز میکند، وقتی به ایران میآید، هیچکدام از این کارها را به سادگی نمیتواند انجام دهد. تحریمها علیه ایران هم شرایط را سختتر کرده است.
یک مساله دیگر هم این است که نوع فعالیت و مبادلات اقتصادی ما با یکدیگر به صورت رسمی و در قالب شرکتها انجام شود یا به صورت پیلهوری و خردهکاسبی؟ متاسفانه تا این لحظه در ایران به دلیل سیاستی که استانداران برای ایجاد شغل برای بیکاران مرزی دارند، پیلهوری و خردهکاسبی در مرزها را ترغیب میکنند اما مبادلات اقتصادی شفاف، نباید اینگونه باشد. باید در قالب شرکتها و موسسات اقتصادی صورت بگیرد. مبادلات بین شرکتها مبتنی بر قراردادها و توافقنامههای اقتصادی است و همه چیزش شفاف است. در سالهای اخیر روابط اقتصادی منطقه اقلیم و ایران افزایش پیدا کرده اما این روابط بعضا بهداشتی و صحیح نیست. ضابطهمند نشده و در چارچوب مبادلات خردهکاسبان لب مرز انجام میشود اما الان روابط اقتصادی ما و ترکیه شفاف و ضابطهمند است و در قالب مبادلات اقتصادی بین شرکتها صورت میگیرد.
با توجه به سابقه سوسیالیستی و چپگرایانه دو حزب اصلی کردستان عراق (اتحادیه میهنی و پارتدموکرات)، نگاه فعلی این احزاب به اقتصاد چگونه است؟ آیا از اقتصاد آزاد دفاع میکنند؟ امروز حقوق مالکیت به عنوان یکی از مهمترین شاخصههای اقتصاد آزاد چه جایگاهی در کردستان عراق دارد؟
بهدلیل مسایل ایدئولوژیکی و اعتقاداتی که گروههای سیاسی اقلیم کردستان عراق دارند، این احزاب هوادار نوعی سیستم سوسیال دموکرات هستند. مثلا تشکیلات پارتدموکرات کردستان عراق، مواضع روشن سوسیالیستی دارد. اتحادیه میهنی کردستان عراق هم عضو انترناسیونال سوسیالیستی است. معنیاش این است که نگاهشان به اقتصاد آزاد و بخش خصوصی در درون یک سیستم سوسیال دموکرات است. دولت در اقلیم کردستان چندان در امور اجرایی دخالت نمیکند و بیشتر بخش خصوصی میداندار است. وقتی قرار باشد بخش خصوصی فعال باشد، طبعا باید یک سری حقوق برای بخش خصوصی پذیرفته و تثبیت شود. یکی از این موارد همین حقوق مالکیت است و همینطور امنیت سرمایه.
گفتید احزاب کردی، نگاه سوسیالیستی به اقتصاد دارند. تلقیشان از سوسیالیسم چیست؟
سوسیالیسمی که الان احزاب کرد به آن اعتقاد دارند به معنی مارکسیسم لنینیسم نیست. ما سوسیال دموکرات هستیم. سوسیال دموکراسی در اروپا معنی روشنی دارد. ما به روایت اروپایی از سوسیالیسم اعتقاد داریم. در واقع چیزی در میانه سوسیالیسم و کاپیتالیسم! امروز در اروپا همین سیستم رایج است و مردم با این سیستم زندگیشان راحتتر است.
امروز وضعیت شاخصهای اقتصادی اقلیم کردستان عراق در بخشهای مختلف، چگونه است؟
کردستان عراق (که جزیی از دولت فدرال عراق است) از دوران رژیم سابق آسیبهای بسیاری دید. اقدامات «صدام حسین» به تخریب و نابودی زیرساختهای عراق منتهی شد. امروز اگر به کردستان بیایید و وضعیت فعلی را رویت کنید، مشاهده میکنید کردستان عراق نسبت به کل عراق بسیار بیشتر پیشرفت کرده است. الان در کردستان، بخش خصوصی در حال رشد است و در تامین عموم مسایلی که اقلیم نیاز دارد، بخش خصوصی در حال فعالیت است. مثلا بخش مسکن، راهسازی، سدسازی و .... اساسا ساختوساز در اقلیم توسط پیمانکاران بخش خصوصی انجام میشود. چه پیمانکاران داخلی و چه شرکتها و سرمایهگذاران خصوصی خارجی. الان دولت به شرکتهای مسکنساز وام میدهد و ساخت مسکن توسط بخش خصوصی انجام میشود و آنها هم خانه را به صورت قسطی به مردم واگذار میکنند. در ساخت اتوبان و جاده و سد هم، بخش خصوصی فعال است و تصمیم داریم این قبیل پروژههای عمرانی با مشارکت بخش خصوصی و سرمایهگذاری خارجی، انجام شود. در حوزه ساخت نیروگاه و برق، کلا بخش خصوصی فعال است و بخش خصوصی به مردم برق میفروشد. یعنی اکثریت نیروگاههای کردستان عراق متعلق به بخش خصوصی است، البته دولت حمایتشان میکند. دولت به آنها سوخت میدهد و آنها هم برق را با یک قیمت توافقی به مردم میفروشند. الان در بخش صنعت هم بخش خصوصی میداندار است. یکی از مواردی که بخش خصوصی در اقلیم بسیار فعال شده، بخش سیمان است. الان در اقلیم روزانه بالای 15 هزارتن سیمان تولید میشود.
یعنی دیگر واردات سیمان ندارید؟
از ایران و ترکیه هنوز سیمان وارد میکنیم. چون مصرف سیمانمان بالاست و تولید خودمان کفایت نمیکند. مصرف بالای سیمان در اقلیم کردستان عراق نشاندهنده فعالیت زیاد بخش مسکن، راهسازی و سدسازی است. الان در کردستان، شرکتی هم در تولید فولاد فعال شده است، البته تکافوی نیازهای مصرفیمان را نمیدهد و همچنان واردات فولاد داریم.
در جذب سرمایهگذاری خارجی چقدر موفق بودهاید؟
جذب سرمایهگذاری خارجی به بالای 25 میلیارددلار رسیده است. این مبلغ شاید نسبت به حجم اقتصاد ایران، چیزی نباشد اما نسبت به حجم خود اقتصاد اقلیم کردستان، رقم بالایی است. جمعیت اقلیم کردستان پنجمیلیوننفر است. با توجه به مقدار جمعیت و همینطور جغرافیای اقلیم کردستان، جذب این میزان سرمایه خارجی، رقم بالایی است.
یعنی میتوان گفت که اکنون بخش خصوصی، بازیگر اصلی تولید و تجارت در کردستان عراق است؟
بله. نگاه ما به آزادسازی حداکثری است. ما برنامهای داریم که در آینده سلیمانیه به یک دوبی جدید در منطقه تبدیل شود یا چیزی شبیه هنگهنک بشود؛ یعنی شرایط اینقدر آزاد باشد.
یکی از ابزارهای مهم آزادسازی اقتصادی، نظام مالی و بانکی مناسب است. الان در اقلیم کردستان، وضعیت نظام بانکی چگونه است؟ آیا بانکداری دولتی است؟
الان اکثر بانکها خصوصی است، البته بانک دولتی هم هست. بانکهای اقلیم در تمام عراق فعال هستند و با بانکهای خارجی هم همکاری دارند. وقتی ما هدفمان میدانداری بخش خصوصی و آزادسازی اقتصادی است، یکی از مهمترین ابزارهای آزادسازی، آزادسازی نظام پولی و بانکی است و ما هم به همین سمت در حال حرکت هستیم.
اقتصاد متمرکز دولتی، میراث صدام حسین برای عراق و همینطور منطقه اقلیم بود. رشد فساد یکی از مولفه اقتصاد دولتی است. آنچه اکنون هم در کردستان عراق مشاهده میشود، وجود فساد اقتصادی است که گاه به اعتراضات مردمی در منطقه اقلیم انجامیده است. در سالهای اخیر چه اقداماتی برای مبارزه با فساد و ارتقای شفافیت اقتصادی در کردستان عراق صورت گرفته است؟
مساله فساد اقتصادی چیزی نیست که صرفا مختص عراق یا اقلیم کردستان باشد. به روزنامههای اروپایی هم که نگاه بیندازید، میبینید فساد مالی در اروپا هم موجود است. فقط به دلیل اینکه امروز عراق و کردستان در یک شرایط خاص هستند و مردم تازه احساس آزادی میکنند، این قبیل مسایل در عراق با بزرگنمایی، بیان میشود، البته من نمیگویم فساد اقتصادی در اقلیم کردستان نیست. قطعا هست ولی این مساله نباید دلیلی شود برای سنگاندازی در اجرای پروژههایی که مردم به آن نیاز دارند. اگر شما الان به کردستان عراق تشریف ببرید، میبینید نسبت به چند سال قبل چقدر پیشرفت کرده است. خب در این پیشرفتهایی که شما میبینید حتما یک مقدار فساد هم پیدا میشود. مثلا در واگذاری پروژهها اما خب در همهجا این مسایل هست. در ایران هم، چنین مسایلی هست. در اروپا هم هست. من در شهری که در کشور هلند هستم، میبینم آنجا هم فساد مقامات دولتی مطرح میشود. این مساله در همهجای دنیا وجود دارد. الان ما 17درصد از بودجه عراق را دریافت میکنیم اما قسمتی از آن در بغداد باقی میماند. آن قسمتی که به کردستان عراق میآید 5/63درصدش صرف پرداخت حقوق کارمندان دولت اقلیم میشود. خب چقدر باقی میماند که بخواهد فساد ایجاد کند؟ چیز زیادی باقی نمیماند. وزارت آموزش و پرورش و بهداشت و ... هم بودجه میخواهند و این وزارتخانهها که درآمدی ندارند.
اما دولت اقلیم کردستان، خودش از فروش نفت درآمد دارد.
نخیر. درآمد جدایی نیست. ما سهم خودمان را از بودجه عراق میگیریم.
یعنی دولت اقلیم جدای از دولت مرکزی عراق، نفت نمیفروشد؟
خیر. این مسایلی است که در روزنامهها مطرح میشود. ما فروش نفت را به عنوان درآمدی جداگانه برای خودمان بر نمیداریم. ما در چارچوب دولت عراق هستیم. سیاست مالی، سیاست دفاعی و سیاست خارجی برعهده دولت مرکزی عراق است. نفتی که از کردستان عراق صادر میشود از همان لولهای صادر میشود که کل نفت عراق صادر میشود. الان شما منطقه اقلیم را از لحاظ پیشرفت با مناطق میانی و جنوبی عراق مقایسه کنید. چرا آنجا پیشرفت نکرده است؟ فساد این است. چرا پول نفتی که در اختیار آنهاست صرف ساخت و ساز و پیشرفت آن مناطق نمیشود؟ چرا صرف احداث زیرساختها نمیشود؟ ما الان در منطقه اقلیم کردستان در شبانهروز 23 ساعت برق داریم. فقط روزی یک ساعت برق نداریم. قبلا روزی دو ساعت برق داشتیم. الان 23 ساعت برق داریم اما الان در بغداد در شبانهروز حداکثر ششساعت برق دارند. این نشان میدهد فساد در کجا بیشتر است.
یعنی شما در اقلیم از نفتی که میفروشید هیچ چیزی خارج از بودجه و ضوابط قانونی، برای خودتان برنمیدارید؟
ببینید ما پایبند هستیم به قراردادهای خودمان با شرکتهای خارجی که آمدهاند و در کردستان کار میکنند. آن نفتی که از این لولهها میرفت، پولش را دولت مرکزی به ما پرداخت نمیکند. خب ما چهکار باید بکنیم؟ ما کاری که میکنیم این است که خودمان نفت را میفروشیم و سهم خودمان را برمیداریم و بقیه را به دولت مرکزی پرداخت میکنیم.
در حال حاضر وضعیت مناسبات اقتصادی ایران و اقلیم چگونه است؟ با توجه به نزدیکیهای تاریخی و فرهنگی میان ما، بازتاب آن در حوزه اقتصاد چگونه بوده؟ در حال حاضر حجم مالی روابط اقتصادی و تجاری میان ایران و اقلیم کردستان عراق چه میزان است؟
از بدو تاسیس دولت اقلیم، روزبهروز پیشرفت و گسترش روابط میان ما و جمهوری اسلامی ایران را شاهد هستیم. زمانی که روابط ما شروع شد کل فعالیت اقتصادی مشترک ما سالانه 100میلیوندلار بود. در حال حاضر سطح روابط اقتصادی و تجاری ما بالای چهارمیلیارددلار است. البته الان تحریمی که بر ایران اعمال میشود، بر گسترش روابط اثر منفی گذاشته است ولی جهتگیری کلی بر رشد روابط استوار است. اخیرا در اربیل کنفرانسی به ریاست دکتر سعیدلو و با حضور شرکتهای ایرانی و شرکتهای اقلیم برگزار شد. در همین ماه هم اتاق بازرگانی اصفهان در سلیمانیه با اتاق بازرگانی سلیمانیه همایشی برگزار میکنند تا راههای گسترش روابط را بررسی کنند.
دولت اقلیم چه تسهیلاتی را برای سرمایهگذاران ایرانی قایل شده و دو اقتصاد به یکدیگر چه کمکی میتوانند بکنند؟
مهمترین تسهیلات ما این است که اقلیم کردستان یک منطقه آزاد برای تمام ایرانیان است. البته بخشی از مسایل سرمایهگذاری و مبادلات بانکی و ... به شرایط بینالمللی خود شما بستگی دارد و بحث تحریمهایی که درگیر آن هستید. جدای از این بحث ما به گسترش روابط اقتصادی با ایران بسیار علاقهمند هستیم. چرا آمریکاییها، اعراب و ترکها بیایند در کردستان سرمایهگذاری کنند و در بازار ما حضور داشته باشند و چرا ایرانیها که ما با هم اشتراکات فرهنگی داریم و در تمام سالهای گذشته با هم بودهایم، نباید در کردستان حضور داشته باشند؟ این البته به شرایط بینالمللی خود ایران بستگی دارد. الان یک سرمایهگذار ایرانی در هر کجای دنیا که باشد مسایل بانکیاش مشکل دارد. این مساله مقداری همکاری را مشکل میکند. دولتها نمیتوانند ریسک کنند چه برسد به سرمایهگذار بخش خصوصی. سرمایهدار با جایی همکاری میکند که امنیت سرمایهاش تضمین شده باشد. ما شرایط و تسهیلاتی که برای ترکها، عربها و آمریکاییها قایل هستیم، بسیار بیشتر برای ایرانیها قایل هستیم. در گذشته شرکتهای ایرانی در بازار اقلیم کردستان بسیار فعال بودند. شاید نسبت شرکتهای ترکیه به شرکتهای ایرانی در اقلیم به 15درصد هم نمیرسید. الان این روند در حال برعکس شدن است. خب واقعا چرا؟
این کاهش حضور شرکتهای ایرانی در منطقه اقلیم فقط به دلیل تحریمهای بینالمللی علیه ایران است یا مسایل دیگر منطقهای هم دخیل هستند؟
بخشی از آن بهدلیل تحریم است و بخش دیگرش به دلیل نوع نگاه دولت ایران به اقتصاد است. الان ایران نگاهش بیشتر امنیتی و ترکیه نگاهش بیشتر اقتصادی است. در ضمن اقتصاد ترکیه بسیار بازتر است. فرآیند ثبت شرکت و کسب مجوز برای شروع یک فعالیت اقتصادی در ترکیه بسیار کوتاه است. مجوز گرفتن در ترکیه خیلی ساده است ولی در ایران نیاز به مراجعات متعدد و طولانیمدت است.
گفتید سطح روابط اقتصادی و تجاری میان ایران و دولت اقلیم در حال حاضر چهارمیلیارددلار است. الان سطح روابط اقتصادیتان با ترکیه چقدر است؟
بالای هشتمیلیارددلار است و این روابط رو به رشد هم است.
ایران و اقلیم کردستان روابطی دیرینه دارند اما امروز با وجود مشکلاتی که ترکیه با کردها دارد، سطح روابط ترکیه و دولت اقلیم رو به گسترش است. گسترش روابط اقتصادی شما با ترکیه چگونه مقدور شد؟
ببینید ما در روابطمان برمبنای منافعمان عمل میکنیم و چیز دیگری را دخالت نمیدهیم. ما کردها با ایرانیها روابط دیرینه و همبستگی فرهنگی و نژادی داریم. بهعلاوه در تمام دوران مبارزهمان در عراق، عقبه و خط حمایت از مبارزات ما، ایران بود ولی ما برای روابطمان با ترکیه، سوریه، اردن و تمام کشورهای همسایه عراق، ارزش قایل هستیم.
در مورد اقتصاد و روابط اقتصادی، مردم در یک فضای آزاد بیشتر دنبال این هستند که ببینند در کدام منطقه منفعت بیشتری میبرند. کردها میبینند که راهشان برای دسترسی به اروپا (چه زمینی و چه هوایی) ترکیه است. وقتی راه انسان به جایی افتاد، خودبهخود آشنایی و دوستی شکل میگیرد. مساله بعدی آزادی بازرگانی و تجارت است. بازرگان کردی که به ترکیه میرود، آن آزادی اقتصادی که در آنجا احساس میکند را در ایران احساس نمیکند. بازرگان، سرباز نیست که دستور بپذیرد و من به او بگویم حتما به ایران برو. بازرگان کرد وقتی به ترکیه میرود و به سادگی اقامت میگیرد، به سادگی شرکت ثبت میکند، دفتر اجاره میکند، حساب بانکی باز میکند، وقتی به ایران میآید، هیچکدام از این کارها را به سادگی نمیتواند انجام دهد. تحریمها علیه ایران هم شرایط را سختتر کرده است.
یک مساله دیگر هم این است که نوع فعالیت و مبادلات اقتصادی ما با یکدیگر به صورت رسمی و در قالب شرکتها انجام شود یا به صورت پیلهوری و خردهکاسبی؟ متاسفانه تا این لحظه در ایران به دلیل سیاستی که استانداران برای ایجاد شغل برای بیکاران مرزی دارند، پیلهوری و خردهکاسبی در مرزها را ترغیب میکنند اما مبادلات اقتصادی شفاف، نباید اینگونه باشد. باید در قالب شرکتها و موسسات اقتصادی صورت بگیرد. مبادلات بین شرکتها مبتنی بر قراردادها و توافقنامههای اقتصادی است و همه چیزش شفاف است. در سالهای اخیر روابط اقتصادی منطقه اقلیم و ایران افزایش پیدا کرده اما این روابط بعضا بهداشتی و صحیح نیست. ضابطهمند نشده و در چارچوب مبادلات خردهکاسبان لب مرز انجام میشود اما الان روابط اقتصادی ما و ترکیه شفاف و ضابطهمند است و در قالب مبادلات اقتصادی بین شرکتها صورت میگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.