|

هنر برای رهایی از خشونت

هلیا آبادی

برادری خواهر و پدرش را بر سر دعوا برای تماشای تلویزیون می‌کشد، زنی را به اتهام ناروای سوزاندن قرآن در خانه خود در حضور پلیس و همسایگان می‌کشند، مردم درهای زندان و دیوارهایش را ویران می‌کنند و مردی را که به تجاوز متهم است، بیرون می‌کشند و می‌کُشند. در حمله عربستان به یمن حداقل
75 کودک در بمباران‌ها از بین می‌روند. در اردوگاه یرموک که سالیان سال است فلسطینی‌ها زندگی می‌کنند، دوگروه درگیر در سوریه با هدف تصرف آن درگیر جنگ شده‌اند و کودکان بسیاری بدون آب و غذا و در بدترین شرایط زندگی می‌کنند. جنگ مخالفان و موافقان در سوریه تاکنون بیش از 10هزارنفر را آواره کرده است. بیش از 12گور دسته‌جمعی در تکریت پیدا شده که جنازه بیش از سه‌هزار شیعه در آن خاک شده است. خلبان اردنی در حالی که زنده است، به آتش کشیده می‌شود. نوجوانان در حالی که از خود راضی هستند، سر یک اسیر را می‌برند و ابراهیم حاتمی‌کیا مانند بسیاری از ما از تصاویری که این‌روزها توسط داعشی‌ها آفریده می‌شود، می‌گرید. او در مراسم بزرگداشتی برای خود می‌گوید: «چندوقتی است تصویر یکی از بچه‌های افغانستانی که به‌دست داعشی‌ها سرش بریده شده بود، از جلو چشم من نمی‌رود.»

*****

همه اینها تصاویری مشهور از خشونتی هستند که این‌روزها در اطرافمان می‌گذرد و شاید ببینیم یا جرأت تماشایش را نداشته باشیم و تنها به خواندن درباره‌اش اکتفا کنیم. وقتی این اتفاقات می‌افتد، هنرمندان در کنار افراد دیگر جامعه و فارغ از جامعه‌شناسان و تحلیلگران و سیاست‌مداران به واکنش دست می‌زنند. در طول این‌مدت بارهاوبارها نمایشگاه‌هایی برگزار کرده‌اند یا با ابتکارات در آثار هنری، به ابراز مخالفت پرداخته‌ و همین‌طور بیانیه‌ها و واکنش‌هایی منتشر کرده‌اند.

*****

شاید یکی از پرشورترین اعتراض‌ها و واکنش‌ها به ماجرای اهانتی بود که نشریه شارلی‌ابدو به حضرت‌محمد(ص) انجام داد. هنرمندان با امضای نامه و بیانیه و حتی افتتاحیه جشنواره فیلم فجر، دراین‌باره نظرات انتقادی خود را اعلام کردند. مجید مجیدی کارگردان فیلم حضرت‌محمد(ص) در این‌باره نوشت: «آشنایان به محتوای فیلم می‌دانند چه پیامی در راه است و از همین‌رو مشتاقانه انتظار می‌کشند. اینان وقتی هرروزه خبرهای تلخ جنایات تکفیری‌ها و سلفی‌ها را می‌شنوند، می‌پرسند: پس چه شد نمایش «محمد»ی که ما می‌دانیم پیام‌آور مهر و عشق و محبت بود و تو ادعا می‌کردی جهان هنوز شیفته و تشنه اوست. اینان به انتظارند این‌بار با سلاح فرهنگ و هنر به جنگ خشونت‌طلبانی برویم که نام مقدس اسلام و محمد(ص) را دزدیده‌اند و در عراق، سوریه، لبنان و پاکستان به پشتوانه درهم و دینار‌ها غارت می‌کنند، آتش می‌زنند، منفجر می‌کنند و سرها را صدهاصدها می‌برند. اینان امیدوارند پیام عشق و مهربانی از راه برسد و هرکه در هرجای این جهان، نفرت می‌کارد و خشم درو می‌کند، به این «مباهله فرهنگی» دعوت شود.»

*****

مجمع‌عمومی سازمان‌ملل متحد پیشنهاد رئیس‌جمهور ایران برای مبارزه جهانی با خشونت و افراطی‌گری را تصویب کرده است، دولت نیز در این‌راستا از همه هنرمندان چه در حوزه سینما و تئا‌تر، چه در حوزه هنرهای تجسمی خواسته از طرح مقابله با خشونت استقبال کنند. در این‌باره علاوه‌بر اینکه علی جنتی وزیر فرهنگ و ارشاد از انجام این فعالیت‌ها استقبال کرده و آن را جزو برنامه‌های این وزارتخانه دانسته است، محمد نهاوندیان رئیس‌دفتر رئیس‌جمهور هم درباره توجه به موضع پرهیز از خشونت و افراطی‎گری، این پیشنهاد را حرکتی در جهان در مقابل خشونت و افراطی‌گری ارزیابی کرد.
ایران این‌روزها در منطقه به مقابله با تروریسم برخاسته است. شاید تعبیری که برخی مسئولان ارائه می‌دهند هم جالب باشد. علی مرادخانی به‌عنوان معاون هنری گفته است: «اگر فضای خالی از خشونت ایجاد شود، مانند آن است که انسان در یک هوای پاک نفس بکشد. جهان بدون خشونت آرزوی انسان امروز است تا بتواند در فضایی پاکیزه زندگی کند.»

*****

اما در افغانستان نیز که خود این روزها یکی از مراکز خشونت است، هنرمندانش با برپایی نمایشگاه نسبت به خشونت و رفع آن واکنش نشان می‌دهند، مثلا نمایشگاه یک‌روزه عکس و نقاشی با عنوان «هنر رفع خشونت» در هرات برگزار شد تا هنرمندان با آثارشان «نه» گفتن به تمام خشونت‌ها را بیان کنند. زنان هنرمند با ۱۵اثر نقاشی و ۲۰ عکس در این نمایشگاه شرکت کرده بودند. وضعیت افغانستان نسبت به دیگر کشورها در زمینه خشونت متفاوت است. دلایلی همچون سطح پایین سواد، وجود برخی از رسوم اشتباه که جایگزین آموزه‌های اسلامی شده در کنار فقر، بی‌سوادی و اعتیاد از علل به‌وجودآمدن خشونت در این کشور برشمرده می‌شود. در این نمایشگاه بیشتر مسائل خشونت علیه زنان و دادخواهی به نمایش درآمده است. مسئولان محلی اعلام کرده بودند آمار خشونت علیه زنان در این استان کاهش یافته است اما آمار خودسوزی زنان رو به افزایش است؛ خشونتی انتخابی که خود زنان برای مقابله با تفاوت‌های جنسیتی و قومیتی به‌عنوان راه‌حل برای خود برمی‌گزینند.

برادری خواهر و پدرش را بر سر دعوا برای تماشای تلویزیون می‌کشد، زنی را به اتهام ناروای سوزاندن قرآن در خانه خود در حضور پلیس و همسایگان می‌کشند، مردم درهای زندان و دیوارهایش را ویران می‌کنند و مردی را که به تجاوز متهم است، بیرون می‌کشند و می‌کُشند. در حمله عربستان به یمن حداقل
75 کودک در بمباران‌ها از بین می‌روند. در اردوگاه یرموک که سالیان سال است فلسطینی‌ها زندگی می‌کنند، دوگروه درگیر در سوریه با هدف تصرف آن درگیر جنگ شده‌اند و کودکان بسیاری بدون آب و غذا و در بدترین شرایط زندگی می‌کنند. جنگ مخالفان و موافقان در سوریه تاکنون بیش از 10هزارنفر را آواره کرده است. بیش از 12گور دسته‌جمعی در تکریت پیدا شده که جنازه بیش از سه‌هزار شیعه در آن خاک شده است. خلبان اردنی در حالی که زنده است، به آتش کشیده می‌شود. نوجوانان در حالی که از خود راضی هستند، سر یک اسیر را می‌برند و ابراهیم حاتمی‌کیا مانند بسیاری از ما از تصاویری که این‌روزها توسط داعشی‌ها آفریده می‌شود، می‌گرید. او در مراسم بزرگداشتی برای خود می‌گوید: «چندوقتی است تصویر یکی از بچه‌های افغانستانی که به‌دست داعشی‌ها سرش بریده شده بود، از جلو چشم من نمی‌رود.»

*****

همه اینها تصاویری مشهور از خشونتی هستند که این‌روزها در اطرافمان می‌گذرد و شاید ببینیم یا جرأت تماشایش را نداشته باشیم و تنها به خواندن درباره‌اش اکتفا کنیم. وقتی این اتفاقات می‌افتد، هنرمندان در کنار افراد دیگر جامعه و فارغ از جامعه‌شناسان و تحلیلگران و سیاست‌مداران به واکنش دست می‌زنند. در طول این‌مدت بارهاوبارها نمایشگاه‌هایی برگزار کرده‌اند یا با ابتکارات در آثار هنری، به ابراز مخالفت پرداخته‌ و همین‌طور بیانیه‌ها و واکنش‌هایی منتشر کرده‌اند.

*****

شاید یکی از پرشورترین اعتراض‌ها و واکنش‌ها به ماجرای اهانتی بود که نشریه شارلی‌ابدو به حضرت‌محمد(ص) انجام داد. هنرمندان با امضای نامه و بیانیه و حتی افتتاحیه جشنواره فیلم فجر، دراین‌باره نظرات انتقادی خود را اعلام کردند. مجید مجیدی کارگردان فیلم حضرت‌محمد(ص) در این‌باره نوشت: «آشنایان به محتوای فیلم می‌دانند چه پیامی در راه است و از همین‌رو مشتاقانه انتظار می‌کشند. اینان وقتی هرروزه خبرهای تلخ جنایات تکفیری‌ها و سلفی‌ها را می‌شنوند، می‌پرسند: پس چه شد نمایش «محمد»ی که ما می‌دانیم پیام‌آور مهر و عشق و محبت بود و تو ادعا می‌کردی جهان هنوز شیفته و تشنه اوست. اینان به انتظارند این‌بار با سلاح فرهنگ و هنر به جنگ خشونت‌طلبانی برویم که نام مقدس اسلام و محمد(ص) را دزدیده‌اند و در عراق، سوریه، لبنان و پاکستان به پشتوانه درهم و دینار‌ها غارت می‌کنند، آتش می‌زنند، منفجر می‌کنند و سرها را صدهاصدها می‌برند. اینان امیدوارند پیام عشق و مهربانی از راه برسد و هرکه در هرجای این جهان، نفرت می‌کارد و خشم درو می‌کند، به این «مباهله فرهنگی» دعوت شود.»

*****

مجمع‌عمومی سازمان‌ملل متحد پیشنهاد رئیس‌جمهور ایران برای مبارزه جهانی با خشونت و افراطی‌گری را تصویب کرده است، دولت نیز در این‌راستا از همه هنرمندان چه در حوزه سینما و تئا‌تر، چه در حوزه هنرهای تجسمی خواسته از طرح مقابله با خشونت استقبال کنند. در این‌باره علاوه‌بر اینکه علی جنتی وزیر فرهنگ و ارشاد از انجام این فعالیت‌ها استقبال کرده و آن را جزو برنامه‌های این وزارتخانه دانسته است، محمد نهاوندیان رئیس‌دفتر رئیس‌جمهور هم درباره توجه به موضع پرهیز از خشونت و افراطی‎گری، این پیشنهاد را حرکتی در جهان در مقابل خشونت و افراطی‌گری ارزیابی کرد.
ایران این‌روزها در منطقه به مقابله با تروریسم برخاسته است. شاید تعبیری که برخی مسئولان ارائه می‌دهند هم جالب باشد. علی مرادخانی به‌عنوان معاون هنری گفته است: «اگر فضای خالی از خشونت ایجاد شود، مانند آن است که انسان در یک هوای پاک نفس بکشد. جهان بدون خشونت آرزوی انسان امروز است تا بتواند در فضایی پاکیزه زندگی کند.»

*****

اما در افغانستان نیز که خود این روزها یکی از مراکز خشونت است، هنرمندانش با برپایی نمایشگاه نسبت به خشونت و رفع آن واکنش نشان می‌دهند، مثلا نمایشگاه یک‌روزه عکس و نقاشی با عنوان «هنر رفع خشونت» در هرات برگزار شد تا هنرمندان با آثارشان «نه» گفتن به تمام خشونت‌ها را بیان کنند. زنان هنرمند با ۱۵اثر نقاشی و ۲۰ عکس در این نمایشگاه شرکت کرده بودند. وضعیت افغانستان نسبت به دیگر کشورها در زمینه خشونت متفاوت است. دلایلی همچون سطح پایین سواد، وجود برخی از رسوم اشتباه که جایگزین آموزه‌های اسلامی شده در کنار فقر، بی‌سوادی و اعتیاد از علل به‌وجودآمدن خشونت در این کشور برشمرده می‌شود. در این نمایشگاه بیشتر مسائل خشونت علیه زنان و دادخواهی به نمایش درآمده است. مسئولان محلی اعلام کرده بودند آمار خشونت علیه زنان در این استان کاهش یافته است اما آمار خودسوزی زنان رو به افزایش است؛ خشونتی انتخابی که خود زنان برای مقابله با تفاوت‌های جنسیتی و قومیتی به‌عنوان راه‌حل برای خود برمی‌گزینند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.