گزارش نقدوبررسی کتاب «فلسفه فرهنگ» با حضور علیاصغر مصلح، محمدرضا بهشتی و محمدجواد غلامرضاکاشی
تأملاتی پیرامون فلسفه فرهنگ
گروه اندیشه: اولین نشست هفتگی شهر کتاب در سال ۱۳۹۴ روز سهشنبه ۱۸ فروردین با کمی تاخیر در مرکز فرهنگی این موسسه برگزار شد. این نشست به نقد و معرفی کتاب «فلسفه فرهنگ» اختصاص داشت که علیاصغر مصلح آن را نوشته و اخیرا انتشارات علمی منتشر کرده است. در این نشست علاوهبر نویسنده کتاب، محمدرضا بهشتی و محمدجواد غلامرضاکاشی به ایراد سخنرانی پرداختند. در بخش اول این کتاب به پرسشهایی نظیر «فرهنگ چیست؟»، «خصوصیات انسان تا چه حد اکتسابی و تا چه حد طبیعی است؟» و «نقش زبان در شکلگیری فرهنگ چیست؟» پاسخ داده میشود. در بخش دوم بهصورت اجمالی به معرفی فیلسوفان فرهنگ و نظریات آنها پرداخته میشود که عمدتا آلمانی هستند؛ فیلسوفانی مثل روسو، هردر، کانت، هگل، نیچه، فروید، هایدگر، گادامر، ویکو، زیمل و اعضای مکتب فرانکفورت. در بخش سوم به ارتباط فلسفه فرهنگ و تمدن اسلامی و فیلسوفانی مثل فارابی، ابوریحان بیرونی، ابنخلدون و علامهطباطبایی پرداخته میشود. در بخش چهارم به ارتباط فرهنگ با علوم اجتماعی، انسانشناسی، ادبیات، شعر، فلسفه، حقوق، مدیریت، دین، اخلاق و... پرداخته میشود. در بخش پنجم مباحث فرهنگی دوران معاصر بررسی میشود.
فرهنگ جهانی در دوره جهانیسازی، بینافرهنگیت، ارتباط انسان و طبیعت و... از جمله مباحثی هستند که در این بخش بررسی میشوند. بخش ششم آینده فرهنگ نام دارد و فرهنگ غرب، فرهنگ شرق، آینده طبیعت و... در آن بررسی میشود. در بخش هفتم و آخر چشماندازهایی برای تفکر در مورد فرهنگ بحث میشود.
فلسفه فرهنگ، تفکر انتقادی
علیاصغر مصلح شکلگیری ایده اولیه تالیف این کتاب را احساس نیاز به وجود چنین کتابی در میان دانشجویان دانست. او فرهنگ را مفهومی سیال دانست که امروز یکی از گستردهترین حوزههای پژوهشی است و کاربردهای زیادی دارد. مصلح این سوال را طرح کرد که «فلسفه در حوزه فرهنگپژوهی چه نقشی میتواند داشته باشد؟» و این پرسش اساسی را مبنای نگارش این کتاب دانست. فلسفه به تطور و اجزای موضوع خود توجه دارد و با اصل عدم موضوع تفکر خود را آغاز میکند. از نظر نویسنده کتاب «فلسفه فرهنگ» کسی که میخواهد به حوزه فلسفه فرهنگ وارد شود باید سهمسیر را طی کند. مسیر اول رشتههای مختلف فرهنگپژوهی است، نمیتوان بدون شناخت جامعهشناسی، ادبیات، سیاست و... به مفهوم فرهنگ رسید. او حتی آگاهی به حوزههای زیستشناسی و بیواتیک و حوزههای میانرشتهای جدید که در باب تاریخ و طبیعت و انسان پژوهش میکنند را پیشزمینه ورود به حوزه فلسفه فرهنگ دانست.
مسیر دوم سنت تفکر فلسفی است چراکه بههرحال فلسفه فرهنگ نیز نوعی فلسفه است و بنابراین محقق حوزه فلسفه فرهنگ باید به سنت تفکر فلسفی ارجاع دهد و با تاریخ فلسفه و فیلسوفان قدیمی بهخوبی آشنایی داشته باشد. او مسیر سوم را نگاه منتقدانه فلسفه به فرهنگ معاصر دانست، تا آنجا که برخی فلسفه فرهنگ را تفکر انتقادی به زندگی میدانند و فیلسوفانی مثل زیمل، کاسیرر، آدورنو و فیلسوفان مکتب فرانکفورت که از این عنوان استفاده کردهاند آن را مهمترین خصوصیت آن میدانند. او ایجاد رشته مطالعات فرهنگی در ایران را نیز با هدف بررسی پدیدههای مختلف فرهنگی دانست و کتاب «نظریات فرهنگی» بشیریه را در این زمینه بسیار سودمند عنوان کرد. او در ادامه گفت: «فلسفه فرهنگ میتواند خودآگاهی فرهنگی را افزایش دهد و میتواند در مسیر حرکت یک قوم تحول ایجاد کند. مهمترین کلیدواژه برای فهم فرهنگ، فهم متقابل فرهنگ و طبیعت است. با این نگاه است که فرهنگ آفریدهای انسانی محسوب میشود. فلسفه در مسیر سیر و تطور خود در شکل فلسفه فرهنگ قصد دارد ضمن رسیدن به خودآگاهی نقش انتقادی نیز ایفا کند و به ارتباط فرهنگ بومی و فرهنگ جهانی بپردازد. فلسفه فرهنگ همچنین
نزدیکترین شاخه فلسفه به انسانشناسی فلسفی و فلسفه تاریخ است. مفهومی که امروز از فرهنگ وجود دارد در تفکر بشری در 200 سال گذشته وجود نداشته است.»
نگرانی از خلط مباحث
محمدرضا بهشتی کتاب «فلسفه فرهنگ» را از چند جهت مهم دانست. یکی اینکه گردآوری سالها تدریس و یادداشتهای مختلف و گسترده دکتر مصلح است، دوم اینکه عناوین محوری بحث فرهنگ همگی در این کتاب آمده و دایره متفکرین مختلف درنوردیده شده و نظریات حوزههای متنوع فلسفه فرهنگ در آن منعکس شده است. او، این کتاب را درآمد خوبی برای تاملات بعدی درباره فرهنگ دانست. او نکته مهم دیگر را در اینباره این دانست که به دایره فرهنگ تنها از رویکرد فلسفی نمیتوان نزدیک شد و باید داد و ستد با دانشهای مختلف وجود داشته باشد اما درنهایت موضع از منظری فلسفی باید بررسی شود. او ادامه داد: «از این نظر با آشفتگی رویکرد در ایران مواجهیم و رویکرد روشن و مشخصی در این زمینه دیده نمیشود. رویکردهای مختلف نباید در این زمینه خلط شود و مواجهه، شناسایی، ابعاد مختلف موضوع، نتایج حاصله و... باید با رویکردی مشخص بررسی شود و نباید رویکرد فلسفی با رویکرد علمی یا موضوعات نقلی خلط شود، در عین اینکه نباید دادوستد قطع شود نباید به دام پریشاناندیشی بیفتیم و به دآوریهایی برسیم که نه غلط هستند و نه درست یا هم غلط هستند و هم درست.
در کشور ما که سطح آگاهی در این زمینه پایین است این بحث بسیار مهم است. در کشوری که با تاسیس یک قانون ناگهانی تصمیم به تاسیس 300رشته میانرشتهای گرفته میشود این خلط مباحث موجب نوعی ترس و نگرانی نیز میشود.» او آغاز پرسش فلسفی را مربوط به وقتی دانست که یک موضوع از بداهت خود خارج شود. نویسنده، فرهنگ را در نبود فرهنگ بررسی فلسفی کرده است، اما تنها غیاب یک مسئله خروج از بداهت محسوب نمیشود، به جز غیاب دو وجه دیگر جابهجایی و اختلال هم باید بررسی شوند که وسایل دیگری به وجود میآورد، دووجهی که در کتاب به آنها پرداخته نشده است.
امتناع فلسفه فرهنگ در تمدن اسلامی
محمدجواد غلامرضاکاشی کتاب «فلسفه فرهنگ» را دربرگیرنده سرنخ همه بحثهای مهم فلسفه فرهنگ دانست. اما اتفاقا به جهت همین رویه که خود را در ساخت کتاب نشان میدهد، از نظر او نویسنده در هیچ نقطهای نایستاده و هیچ درگیری نظریای ایجاد نکرده و از این نظر کتابی خنثی است.
«قلم نویسنده نشان میدهد متوجه درگیریها هست و موضع خود او نیز روشن است، اما به خاطر ساخت کتاب هیچجا وارد هیچ اردوگاهی نشده و موضعگیری نکرده است.» او بحث خود را روی فصل سوم کتاب متمرکز کرد که در آن به ارتباط فلسفه فرهنگ با تمدن اسلامی پرداخته شده است. کاشی قسمتی از کتاب در ابتدای فصل سوم را مدنظر قرار داد: «در سنت
اسلامی-ایرانی شبیه آنچه امروز در غرب فلسفه فرهنگ نامیده میشود، وجود نداشته و جز اندک توجهاتی که در این زمینه شده و تداوم نیافته چیزی وجود ندارد.» کاشی ادامه داد: «انتظار است نویسنده کتاب بپرسد چرا اینگونه است؟ شرایط امکان طرح فلسفه فرهنگ چیست؟ آیا از ابتدا ممکن بوده یا نوعی امتناع در فلسفه اسلامی در اینباره وجود دارد؟ به صورت تصادفی هیچ بحثی از فلسفه فرهنگ در تمدن اسلامی نشده است؟»
او افزود: «در فلسفه فرهنگ چنان به فرهنگ نظر میکنیم که گویا بنیادیترین ساحت انسان است وگرنه اگر فرهنگ را عادات مردم عامی در نظر بگیریم که در فلسفه یونان تحت عنوان دکسا و نظریات بیارزش به خصوص نزد افلاطون مطرح بوده و فیلسوف وظیفه داشته از این مسائل روی گرداند تا به حقیقتی ازلی برسد، پس در آن زمان فرهنگ اتفاقا حجابی بر دیدن بنیاد انسانی است نه کمککننده آن. اما ظاهرا در تاریخ غرب اتفاقی میافتد که این بحث کاملا عوض میشود.» به گمان او این امکان به خاطر تاثیر یک اصل عام فلسفی و یک اصل دروندینی فراهم شده است. یکی نظریه حقیقت است؛ اینکه باور کنیم دستاوردهای آدمی و حیات آدمی در خلق و ایجاد و آفرینش حقیقت سهمی دارد. آیا انسان جایگاهی در تجلی حقیقت دارد یا حقیقت صرفنظر از انسان وجود دارد؟ این اتفاق از زمان جان لاک، کانت و بعد از آن در بین فیلسوفان آلمانی به اوج رسید. بنابراین آوردههای انسانی تقدم وجودشناختی بر طبیعت دارند. طبیعت، هستی و نیستی خود را به اعتبار فرهنگ اخذ میکند. «این ایده البته برای فهم سنتی و کلاسیک از دین مسئلهساز است. ادراک سنتی دین نمیتواند این بحث را قبول کند چه یهودی باشد، چه مسیحی و
چه اسلامی. بنابراین این بحث از ابتدا در سنت فلسفه اسلامی نمیتوانسته مطرح شود. ایشان به درستی بحث ادراکات اعتباری علامه طباطبایی را مطرح میکند اما در فلسفه فرهنگ اتفاقا جدال بر سر ادراکات حقیقی است و نه اعتباری.» نکته دوم که کاشی درباره آن بحث کرد به یک نکته دروندینی مربوط است. در سنت غربی از روز نخست استقرار مسیحیت، دین قلمرو حیات انسانی را پوشش نمیداد. سکولاریسم مفهومی جدید نیست و مسیحیت از ابتدا دینی غیرسکولار نبوده است، برای نمونه آگوستین یک سکولار بود. در مسیحیت بخشی از حیات به انسان واگذار میشود. در سیاست نظم امور به خرد انسانی محول شد، همانقدر که عقل قادر نیست به دستاوردهای ایمان برسد ایمان هم قادر نیست اهداف عقل را برآورده کند. او سخنان خود را اینگونه پایان داد: «به هر حال پشت فلسفه فرهنگ نوعی اومانیسم وجود دارد. این سنت اجازه میدهد تا در قرن 19 به این آوردههای انسانی باری انداخته شود و به نحو فلسفی به آن پرداخته شود. جایی که اصلیترین بنیاد انسانی را میتوان در فرهنگ دید. اما در سنت اسلام و ایران باستان هیچ قلمرویی از حیات انسانی به خود او واگذار نشده تا اساسا بتوان روی آن سرمایهگذاری و آن
را به موضوعی قابل تامل تبدیل کرد. به این دو جهت میتوان با قاطعیت گفت توجه فلسفی به فرهنگ در دایره متافیزیک اسلامی از ابتدا ممتنع بوده است.»
گروه اندیشه: اولین نشست هفتگی شهر کتاب در سال ۱۳۹۴ روز سهشنبه ۱۸ فروردین با کمی تاخیر در مرکز فرهنگی این موسسه برگزار شد. این نشست به نقد و معرفی کتاب «فلسفه فرهنگ» اختصاص داشت که علیاصغر مصلح آن را نوشته و اخیرا انتشارات علمی منتشر کرده است. در این نشست علاوهبر نویسنده کتاب، محمدرضا بهشتی و محمدجواد غلامرضاکاشی به ایراد سخنرانی پرداختند. در بخش اول این کتاب به پرسشهایی نظیر «فرهنگ چیست؟»، «خصوصیات انسان تا چه حد اکتسابی و تا چه حد طبیعی است؟» و «نقش زبان در شکلگیری فرهنگ چیست؟» پاسخ داده میشود. در بخش دوم بهصورت اجمالی به معرفی فیلسوفان فرهنگ و نظریات آنها پرداخته میشود که عمدتا آلمانی هستند؛ فیلسوفانی مثل روسو، هردر، کانت، هگل، نیچه، فروید، هایدگر، گادامر، ویکو، زیمل و اعضای مکتب فرانکفورت. در بخش سوم به ارتباط فلسفه فرهنگ و تمدن اسلامی و فیلسوفانی مثل فارابی، ابوریحان بیرونی، ابنخلدون و علامهطباطبایی پرداخته میشود. در بخش چهارم به ارتباط فرهنگ با علوم اجتماعی، انسانشناسی، ادبیات، شعر، فلسفه، حقوق، مدیریت، دین، اخلاق و... پرداخته میشود. در بخش پنجم مباحث فرهنگی دوران معاصر بررسی میشود.
فرهنگ جهانی در دوره جهانیسازی، بینافرهنگیت، ارتباط انسان و طبیعت و... از جمله مباحثی هستند که در این بخش بررسی میشوند. بخش ششم آینده فرهنگ نام دارد و فرهنگ غرب، فرهنگ شرق، آینده طبیعت و... در آن بررسی میشود. در بخش هفتم و آخر چشماندازهایی برای تفکر در مورد فرهنگ بحث میشود.
فلسفه فرهنگ، تفکر انتقادی
علیاصغر مصلح شکلگیری ایده اولیه تالیف این کتاب را احساس نیاز به وجود چنین کتابی در میان دانشجویان دانست. او فرهنگ را مفهومی سیال دانست که امروز یکی از گستردهترین حوزههای پژوهشی است و کاربردهای زیادی دارد. مصلح این سوال را طرح کرد که «فلسفه در حوزه فرهنگپژوهی چه نقشی میتواند داشته باشد؟» و این پرسش اساسی را مبنای نگارش این کتاب دانست. فلسفه به تطور و اجزای موضوع خود توجه دارد و با اصل عدم موضوع تفکر خود را آغاز میکند. از نظر نویسنده کتاب «فلسفه فرهنگ» کسی که میخواهد به حوزه فلسفه فرهنگ وارد شود باید سهمسیر را طی کند. مسیر اول رشتههای مختلف فرهنگپژوهی است، نمیتوان بدون شناخت جامعهشناسی، ادبیات، سیاست و... به مفهوم فرهنگ رسید. او حتی آگاهی به حوزههای زیستشناسی و بیواتیک و حوزههای میانرشتهای جدید که در باب تاریخ و طبیعت و انسان پژوهش میکنند را پیشزمینه ورود به حوزه فلسفه فرهنگ دانست.
مسیر دوم سنت تفکر فلسفی است چراکه بههرحال فلسفه فرهنگ نیز نوعی فلسفه است و بنابراین محقق حوزه فلسفه فرهنگ باید به سنت تفکر فلسفی ارجاع دهد و با تاریخ فلسفه و فیلسوفان قدیمی بهخوبی آشنایی داشته باشد. او مسیر سوم را نگاه منتقدانه فلسفه به فرهنگ معاصر دانست، تا آنجا که برخی فلسفه فرهنگ را تفکر انتقادی به زندگی میدانند و فیلسوفانی مثل زیمل، کاسیرر، آدورنو و فیلسوفان مکتب فرانکفورت که از این عنوان استفاده کردهاند آن را مهمترین خصوصیت آن میدانند. او ایجاد رشته مطالعات فرهنگی در ایران را نیز با هدف بررسی پدیدههای مختلف فرهنگی دانست و کتاب «نظریات فرهنگی» بشیریه را در این زمینه بسیار سودمند عنوان کرد. او در ادامه گفت: «فلسفه فرهنگ میتواند خودآگاهی فرهنگی را افزایش دهد و میتواند در مسیر حرکت یک قوم تحول ایجاد کند. مهمترین کلیدواژه برای فهم فرهنگ، فهم متقابل فرهنگ و طبیعت است. با این نگاه است که فرهنگ آفریدهای انسانی محسوب میشود. فلسفه در مسیر سیر و تطور خود در شکل فلسفه فرهنگ قصد دارد ضمن رسیدن به خودآگاهی نقش انتقادی نیز ایفا کند و به ارتباط فرهنگ بومی و فرهنگ جهانی بپردازد. فلسفه فرهنگ همچنین
نزدیکترین شاخه فلسفه به انسانشناسی فلسفی و فلسفه تاریخ است. مفهومی که امروز از فرهنگ وجود دارد در تفکر بشری در 200 سال گذشته وجود نداشته است.»
نگرانی از خلط مباحث
محمدرضا بهشتی کتاب «فلسفه فرهنگ» را از چند جهت مهم دانست. یکی اینکه گردآوری سالها تدریس و یادداشتهای مختلف و گسترده دکتر مصلح است، دوم اینکه عناوین محوری بحث فرهنگ همگی در این کتاب آمده و دایره متفکرین مختلف درنوردیده شده و نظریات حوزههای متنوع فلسفه فرهنگ در آن منعکس شده است. او، این کتاب را درآمد خوبی برای تاملات بعدی درباره فرهنگ دانست. او نکته مهم دیگر را در اینباره این دانست که به دایره فرهنگ تنها از رویکرد فلسفی نمیتوان نزدیک شد و باید داد و ستد با دانشهای مختلف وجود داشته باشد اما درنهایت موضع از منظری فلسفی باید بررسی شود. او ادامه داد: «از این نظر با آشفتگی رویکرد در ایران مواجهیم و رویکرد روشن و مشخصی در این زمینه دیده نمیشود. رویکردهای مختلف نباید در این زمینه خلط شود و مواجهه، شناسایی، ابعاد مختلف موضوع، نتایج حاصله و... باید با رویکردی مشخص بررسی شود و نباید رویکرد فلسفی با رویکرد علمی یا موضوعات نقلی خلط شود، در عین اینکه نباید دادوستد قطع شود نباید به دام پریشاناندیشی بیفتیم و به دآوریهایی برسیم که نه غلط هستند و نه درست یا هم غلط هستند و هم درست.
در کشور ما که سطح آگاهی در این زمینه پایین است این بحث بسیار مهم است. در کشوری که با تاسیس یک قانون ناگهانی تصمیم به تاسیس 300رشته میانرشتهای گرفته میشود این خلط مباحث موجب نوعی ترس و نگرانی نیز میشود.» او آغاز پرسش فلسفی را مربوط به وقتی دانست که یک موضوع از بداهت خود خارج شود. نویسنده، فرهنگ را در نبود فرهنگ بررسی فلسفی کرده است، اما تنها غیاب یک مسئله خروج از بداهت محسوب نمیشود، به جز غیاب دو وجه دیگر جابهجایی و اختلال هم باید بررسی شوند که وسایل دیگری به وجود میآورد، دووجهی که در کتاب به آنها پرداخته نشده است.
امتناع فلسفه فرهنگ در تمدن اسلامی
محمدجواد غلامرضاکاشی کتاب «فلسفه فرهنگ» را دربرگیرنده سرنخ همه بحثهای مهم فلسفه فرهنگ دانست. اما اتفاقا به جهت همین رویه که خود را در ساخت کتاب نشان میدهد، از نظر او نویسنده در هیچ نقطهای نایستاده و هیچ درگیری نظریای ایجاد نکرده و از این نظر کتابی خنثی است.
«قلم نویسنده نشان میدهد متوجه درگیریها هست و موضع خود او نیز روشن است، اما به خاطر ساخت کتاب هیچجا وارد هیچ اردوگاهی نشده و موضعگیری نکرده است.» او بحث خود را روی فصل سوم کتاب متمرکز کرد که در آن به ارتباط فلسفه فرهنگ با تمدن اسلامی پرداخته شده است. کاشی قسمتی از کتاب در ابتدای فصل سوم را مدنظر قرار داد: «در سنت
اسلامی-ایرانی شبیه آنچه امروز در غرب فلسفه فرهنگ نامیده میشود، وجود نداشته و جز اندک توجهاتی که در این زمینه شده و تداوم نیافته چیزی وجود ندارد.» کاشی ادامه داد: «انتظار است نویسنده کتاب بپرسد چرا اینگونه است؟ شرایط امکان طرح فلسفه فرهنگ چیست؟ آیا از ابتدا ممکن بوده یا نوعی امتناع در فلسفه اسلامی در اینباره وجود دارد؟ به صورت تصادفی هیچ بحثی از فلسفه فرهنگ در تمدن اسلامی نشده است؟»
او افزود: «در فلسفه فرهنگ چنان به فرهنگ نظر میکنیم که گویا بنیادیترین ساحت انسان است وگرنه اگر فرهنگ را عادات مردم عامی در نظر بگیریم که در فلسفه یونان تحت عنوان دکسا و نظریات بیارزش به خصوص نزد افلاطون مطرح بوده و فیلسوف وظیفه داشته از این مسائل روی گرداند تا به حقیقتی ازلی برسد، پس در آن زمان فرهنگ اتفاقا حجابی بر دیدن بنیاد انسانی است نه کمککننده آن. اما ظاهرا در تاریخ غرب اتفاقی میافتد که این بحث کاملا عوض میشود.» به گمان او این امکان به خاطر تاثیر یک اصل عام فلسفی و یک اصل دروندینی فراهم شده است. یکی نظریه حقیقت است؛ اینکه باور کنیم دستاوردهای آدمی و حیات آدمی در خلق و ایجاد و آفرینش حقیقت سهمی دارد. آیا انسان جایگاهی در تجلی حقیقت دارد یا حقیقت صرفنظر از انسان وجود دارد؟ این اتفاق از زمان جان لاک، کانت و بعد از آن در بین فیلسوفان آلمانی به اوج رسید. بنابراین آوردههای انسانی تقدم وجودشناختی بر طبیعت دارند. طبیعت، هستی و نیستی خود را به اعتبار فرهنگ اخذ میکند. «این ایده البته برای فهم سنتی و کلاسیک از دین مسئلهساز است. ادراک سنتی دین نمیتواند این بحث را قبول کند چه یهودی باشد، چه مسیحی و
چه اسلامی. بنابراین این بحث از ابتدا در سنت فلسفه اسلامی نمیتوانسته مطرح شود. ایشان به درستی بحث ادراکات اعتباری علامه طباطبایی را مطرح میکند اما در فلسفه فرهنگ اتفاقا جدال بر سر ادراکات حقیقی است و نه اعتباری.» نکته دوم که کاشی درباره آن بحث کرد به یک نکته دروندینی مربوط است. در سنت غربی از روز نخست استقرار مسیحیت، دین قلمرو حیات انسانی را پوشش نمیداد. سکولاریسم مفهومی جدید نیست و مسیحیت از ابتدا دینی غیرسکولار نبوده است، برای نمونه آگوستین یک سکولار بود. در مسیحیت بخشی از حیات به انسان واگذار میشود. در سیاست نظم امور به خرد انسانی محول شد، همانقدر که عقل قادر نیست به دستاوردهای ایمان برسد ایمان هم قادر نیست اهداف عقل را برآورده کند. او سخنان خود را اینگونه پایان داد: «به هر حال پشت فلسفه فرهنگ نوعی اومانیسم وجود دارد. این سنت اجازه میدهد تا در قرن 19 به این آوردههای انسانی باری انداخته شود و به نحو فلسفی به آن پرداخته شود. جایی که اصلیترین بنیاد انسانی را میتوان در فرهنگ دید. اما در سنت اسلام و ایران باستان هیچ قلمرویی از حیات انسانی به خود او واگذار نشده تا اساسا بتوان روی آن سرمایهگذاری و آن
را به موضوعی قابل تامل تبدیل کرد. به این دو جهت میتوان با قاطعیت گفت توجه فلسفی به فرهنگ در دایره متافیزیک اسلامی از ابتدا ممتنع بوده است.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.