فیلسوف امیدوار
نیکلا ویل . ترجمه: وحید قسمتی
به بهانه ترجمه و انتشار کتاب «حق آزادی» آخرین اثر اکسل هونت به زبان فرانسه، روزنامه لوموند در ۱۳فوریه مقالهای درباره آرا و اندیشههای فلسفی اکسل هونت منتشر کرد که در ادامه میخوانید:
گرمخویی و فروتنی اکسل هونت- از برجستهترین فیلسوفهای روزگار حاضر آلمان- در برابر قد بلند و هیکل درشتش، چشم آدم را میگیرد. او با اینکه از سال ۲۰۱۱، خود مدیریت موسسه مطالعات اجتماعی فرانکفورت را بر عهده گرفته، شوخطبع و مهربان است، نه در دارودسته اندیشمندان آخرالزمانی جای دارد و نه در میان پیروان بدبینی فرهنگی که بیش از همه تئودور آدورنو، سردمدار مکتب فرانکفورت، آن را نظریهپردازی کرده است. هنگامی که از این اندیشمند چپ میپرسیم که آیا نگران آینده دولت رفاه نیست که به خاطر ورود اقتصاد لیبرال به خطر افتاده، بیدرنگ پاسخ میدهد: «ما به چیزی بهتر از دولت رفاه دل بستهایم.» او همچون هابرماس و دیگر اندیشمندان آلمانی، به سازوکار اروپایی امید دارد که با وجود بحرانها، برای بازتعریف بازار به سوی شکلگیری دولت رفاه اجتماعی، مشق میکند.
این خوشبینی، ناشی از نسلی است که این فیلسوف از آن بر آمده است. او متولد شهر اسن در سال ۱۹۴۹ است؛ سال شکلگیری جمهوری فدرال آلمان. او بر خلاف سرنوشت چارهاندیشان دموکراسی آلمان در دهه50 (کسانی چون آدورنو و ماکس هورکهایمر) دور از هیاهوی جنگ و تبعید و در امان از «مهاجرت دوباره» به سرزمین مادری خویش بوده. پدرش پزشک بود. به گمان اکسل هونت خانوادهاش تا اندازهای از بورژوازی اهل فرهنگ آلمان بریده بودند تا خود را در مصرفگرایی عصر «بازرونق» اقتصادی پس از جنگ رها کنند و به گونهای از دنیای سیاست رها شوند. او میگوید: «من خود بهتنهایی خوراک فرهنگیام را مهیا کردم. اگر زیاد میخواندم، برای اعتراض به «دشت بیفرهنگی» خانوادگیام بوده است».
هونت دستی در پیانو دارد و دوستدار موسیقی پاپ و شیفته باب دیلن است. یکی از نخستین کارهایی که به عنوان مدیر تازه موسسه مطالعات اجتماعی صورت داده، برگزاری همایشی به افتخار این موسیقیدان پاپ است: «من در برابر مرزبندی میان موسیقی فاخر و موسیقی پاپ همیشه ساز مخالف زدهام؛ در برابر همانچیزی که بهنوعی آدورنو در نوشتههایش آن را شخم زده است.» نوشتههای هونت، یکسره، پر از اشارههایی به ادبیات و سینماست زیرا به گمان او، تنها داستان «توانایی رهاسازی با توشهای از تیزبینی» را به همراه دارد؛ چیزی که نکتهسنجترین ابزارهای علوم انسانی از آن بیبهرهاند. شکلگیری آرای فلسفی اکسل هونت همراه با جو پرتلاطم جوانهای آلمانی سالهای میان ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۰ است که آبستن انقلاب بود. او که عضو انجمن جوانان سوسیالدموکرات آلمان بود، دلزده از محیط سازشگرا، نوکانتی و متافیزیکی دانشگاههای آلمان، بهویژه در شهر بن (شهری که او در آن شروع به تحصیل جامعهشناسی و فلسفه کرد)، راهی بوشوم میشود. در بوشوم؛ جایی که آرشیو نوشتههای هگل وجود دارد و نوشتههای متاخر فیلسوف جوان نیمنگاهی به بخشی از اندیشههای او دارد، به «مارکسیسم غربی»
علاقهمند میشود. رهاورد این جابهجایی جغرافیایی، آشنایی با شماری از نظریهپردازان است که از یکسو در تکاپو برای فاصلهگرفتن از نگاه اقتصادگرایانه و از سوی دیگر در تلاش برای اصالتبخشیدن به خودمختاری و ذات تعیینکننده دادههای فرهنگی بودند. سهنام از آنمیان به چشم میخورد: ارنست بلوخ، نویسنده اصل امید، جورج لوکاچ نویسنده شیءوارگی و در نهایت تئودور آدورنو.
تفاوت اساسی او با هابرماس در رویارویی با خوراک فرهنگی فرانسوی در یک چیز است؛ هابرماس از دیرباز به خاطر تاثیرپذیری اندیشمندان انتقادی فرانسوی چون ژیل دلوز، ژاک دریدا یا میشل فوکو از آرای هایدگر و نیچه با بدگمانی سراغ آنها میرفت. حال آنکه اکسل هونت، از جوانی شوق اندیشه برآمده از جغرافیای فرانسه را داشت؛ اندیشه کسانی چون سارتر، فوکو، بوردیو و بهویژه روسو که از سالهای دبیرستان با ولع آن را میخواند. به هرروی، خود با شیطنت میگوید پیشه کنونیاش را در مسند مدیر موسسه مطالعات، وامدار لویی آلتوسر است. «من از آغاز، بهطور ریشهای با آلتوسر ناهمساز بودم. احساس میکردم آرای ناهمساز او با هگل مسالهساز است. نخستین رسالهام یک «نه» به آلتوسر است که اندیشهاش را تنها برخی محافل فلسفی در آلمان میشناسند. هابرماس بیآنکه مرا بشناسد، رسالهام را دریافت کرد و خواند. آنچنان از کارم خوشش آمد که به من زنگ زد و پیشنهاد داد دستیار او شوم.»
از اینپس، کار فلسفی اکسل هونت یکسره مبتنی بر بهروزکردن آرای فلسفی و جامعهشناختی مکتب فرانکفورت است؛ بهویژه با رویکردی به فلسفه تحلیلی آنگلوساکسون. با وامگیری مفهوم «به رسمیتشناخته شدن»
نزد هگل، هونت راهی نو را آغاز میکند که نغمههای آن در فرانسه، با برگردان نوشتههای او چون «نزاع برسا به رسمیت شناختهشدن» یا «جامعه تحقیر»، در نخستین دهه سالهای ۲۰۰۰ به گوش میرسد. پرسش و پاسخی که او خود پیش میکشد چنین است: «چرا در مناسبتهای اجتماعیمان، «به رسمیت شناختهشدن» رنگوبویی چنین تنشزا به خود میگیرد؟ برای آنکه ما تنها زمانی آزاد هستیم که آزادیمان به رسمیت شناخته شود.»
هونت هیچگاه با فلسفهبافی محض دلخوش نشده. برای او «بهرسمیت شاختهشدن» از میان واقعیتهای اجتماعی واگو میشود. او در یکی از نوشتههایش، به گونهای پرمعنا به این واقعیت اشاره میکند که برای پیبردن به میزان احترامی که یک جامعه به شهروندانش میگذارد، باید به عرض پیادهروها نگریست... . در برگردان کتاب تازهاش با نام «حق آزادی» که هفته پیش در فرانسه چاپ شد، او پرسش «بهرسمیت شناختهشدن» را به گونه تازهتری مطرح میکند. به نظر او این مفهوم پیش از هرچیز در نهادهای اجتماعی نمایانده میشود که گاه آن را ممکن میشمارند و گاه آن را به ریشخند میکشند. پرسش اساسی برای او این است که چگونه به مقوله «آزادی» فکر کنیم. در فرانسه، پس از فروپاشی کمونیسم، سخن فراوان بر سر این بود که «حقوق اجتماعی» باید بازنگری شود؛ یعنی همانچیزی که مارکس در آن تنها پناهگاه سلطه بورژوازی را میدید. از نظر هونت «آزادی منفی» رهاورد چنین نگرشی است، چراکه اینگونه آزادی، از لحاظ حقوقی، استقلال شخص و حقوق فردیاش را تضمین میکند. هونت با این دیدگاه سر ناسازگاری دارد، بیآنکه «حسابش را کنار جام» دیدگاه مارکسیستی بگذارد. ماجرای حمله به دفتر
«شارلیابدو» در پاریس را در نظر بگیرید. عکسالعملها، همگی با حالتی حقبجانب، حق مطلق آزادی بیان را پیش میکشیدند. دفاع از این حق اساسی زمانی بهجاست که به ما روش احترام به یکدیگر را در فضای دموکراتیک نشان دهد. پاسداری از یک حق یک چیز است و پیادهکردن قولهای نظام دموکراتیک چیز دیگری است. سودای چنین چشماندازی را در سر پروراندن با کمگویی هونت در برابر رسانهها نمیخواند. به نظر او، شتاب سرسامآور رسانه، مجالی برای گپ اندیشمندانه نمیگذارد: «بیش از آنکه کمبود روشنفکر داشته باشیم، دچار قحطی پرسشگری اندیشمندانه در باب اجماعنظر در حوزه اندیشه عمومی هستیم.» این نیز بگذرد. برای این فیلسوف آلمانی، بدترین چیز هیچگاه بدترین نیست.
به بهانه ترجمه و انتشار کتاب «حق آزادی» آخرین اثر اکسل هونت به زبان فرانسه، روزنامه لوموند در ۱۳فوریه مقالهای درباره آرا و اندیشههای فلسفی اکسل هونت منتشر کرد که در ادامه میخوانید:
گرمخویی و فروتنی اکسل هونت- از برجستهترین فیلسوفهای روزگار حاضر آلمان- در برابر قد بلند و هیکل درشتش، چشم آدم را میگیرد. او با اینکه از سال ۲۰۱۱، خود مدیریت موسسه مطالعات اجتماعی فرانکفورت را بر عهده گرفته، شوخطبع و مهربان است، نه در دارودسته اندیشمندان آخرالزمانی جای دارد و نه در میان پیروان بدبینی فرهنگی که بیش از همه تئودور آدورنو، سردمدار مکتب فرانکفورت، آن را نظریهپردازی کرده است. هنگامی که از این اندیشمند چپ میپرسیم که آیا نگران آینده دولت رفاه نیست که به خاطر ورود اقتصاد لیبرال به خطر افتاده، بیدرنگ پاسخ میدهد: «ما به چیزی بهتر از دولت رفاه دل بستهایم.» او همچون هابرماس و دیگر اندیشمندان آلمانی، به سازوکار اروپایی امید دارد که با وجود بحرانها، برای بازتعریف بازار به سوی شکلگیری دولت رفاه اجتماعی، مشق میکند.
این خوشبینی، ناشی از نسلی است که این فیلسوف از آن بر آمده است. او متولد شهر اسن در سال ۱۹۴۹ است؛ سال شکلگیری جمهوری فدرال آلمان. او بر خلاف سرنوشت چارهاندیشان دموکراسی آلمان در دهه50 (کسانی چون آدورنو و ماکس هورکهایمر) دور از هیاهوی جنگ و تبعید و در امان از «مهاجرت دوباره» به سرزمین مادری خویش بوده. پدرش پزشک بود. به گمان اکسل هونت خانوادهاش تا اندازهای از بورژوازی اهل فرهنگ آلمان بریده بودند تا خود را در مصرفگرایی عصر «بازرونق» اقتصادی پس از جنگ رها کنند و به گونهای از دنیای سیاست رها شوند. او میگوید: «من خود بهتنهایی خوراک فرهنگیام را مهیا کردم. اگر زیاد میخواندم، برای اعتراض به «دشت بیفرهنگی» خانوادگیام بوده است».
هونت دستی در پیانو دارد و دوستدار موسیقی پاپ و شیفته باب دیلن است. یکی از نخستین کارهایی که به عنوان مدیر تازه موسسه مطالعات اجتماعی صورت داده، برگزاری همایشی به افتخار این موسیقیدان پاپ است: «من در برابر مرزبندی میان موسیقی فاخر و موسیقی پاپ همیشه ساز مخالف زدهام؛ در برابر همانچیزی که بهنوعی آدورنو در نوشتههایش آن را شخم زده است.» نوشتههای هونت، یکسره، پر از اشارههایی به ادبیات و سینماست زیرا به گمان او، تنها داستان «توانایی رهاسازی با توشهای از تیزبینی» را به همراه دارد؛ چیزی که نکتهسنجترین ابزارهای علوم انسانی از آن بیبهرهاند. شکلگیری آرای فلسفی اکسل هونت همراه با جو پرتلاطم جوانهای آلمانی سالهای میان ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۰ است که آبستن انقلاب بود. او که عضو انجمن جوانان سوسیالدموکرات آلمان بود، دلزده از محیط سازشگرا، نوکانتی و متافیزیکی دانشگاههای آلمان، بهویژه در شهر بن (شهری که او در آن شروع به تحصیل جامعهشناسی و فلسفه کرد)، راهی بوشوم میشود. در بوشوم؛ جایی که آرشیو نوشتههای هگل وجود دارد و نوشتههای متاخر فیلسوف جوان نیمنگاهی به بخشی از اندیشههای او دارد، به «مارکسیسم غربی»
علاقهمند میشود. رهاورد این جابهجایی جغرافیایی، آشنایی با شماری از نظریهپردازان است که از یکسو در تکاپو برای فاصلهگرفتن از نگاه اقتصادگرایانه و از سوی دیگر در تلاش برای اصالتبخشیدن به خودمختاری و ذات تعیینکننده دادههای فرهنگی بودند. سهنام از آنمیان به چشم میخورد: ارنست بلوخ، نویسنده اصل امید، جورج لوکاچ نویسنده شیءوارگی و در نهایت تئودور آدورنو.
تفاوت اساسی او با هابرماس در رویارویی با خوراک فرهنگی فرانسوی در یک چیز است؛ هابرماس از دیرباز به خاطر تاثیرپذیری اندیشمندان انتقادی فرانسوی چون ژیل دلوز، ژاک دریدا یا میشل فوکو از آرای هایدگر و نیچه با بدگمانی سراغ آنها میرفت. حال آنکه اکسل هونت، از جوانی شوق اندیشه برآمده از جغرافیای فرانسه را داشت؛ اندیشه کسانی چون سارتر، فوکو، بوردیو و بهویژه روسو که از سالهای دبیرستان با ولع آن را میخواند. به هرروی، خود با شیطنت میگوید پیشه کنونیاش را در مسند مدیر موسسه مطالعات، وامدار لویی آلتوسر است. «من از آغاز، بهطور ریشهای با آلتوسر ناهمساز بودم. احساس میکردم آرای ناهمساز او با هگل مسالهساز است. نخستین رسالهام یک «نه» به آلتوسر است که اندیشهاش را تنها برخی محافل فلسفی در آلمان میشناسند. هابرماس بیآنکه مرا بشناسد، رسالهام را دریافت کرد و خواند. آنچنان از کارم خوشش آمد که به من زنگ زد و پیشنهاد داد دستیار او شوم.»
از اینپس، کار فلسفی اکسل هونت یکسره مبتنی بر بهروزکردن آرای فلسفی و جامعهشناختی مکتب فرانکفورت است؛ بهویژه با رویکردی به فلسفه تحلیلی آنگلوساکسون. با وامگیری مفهوم «به رسمیتشناخته شدن»
نزد هگل، هونت راهی نو را آغاز میکند که نغمههای آن در فرانسه، با برگردان نوشتههای او چون «نزاع برسا به رسمیت شناختهشدن» یا «جامعه تحقیر»، در نخستین دهه سالهای ۲۰۰۰ به گوش میرسد. پرسش و پاسخی که او خود پیش میکشد چنین است: «چرا در مناسبتهای اجتماعیمان، «به رسمیت شناختهشدن» رنگوبویی چنین تنشزا به خود میگیرد؟ برای آنکه ما تنها زمانی آزاد هستیم که آزادیمان به رسمیت شناخته شود.»
هونت هیچگاه با فلسفهبافی محض دلخوش نشده. برای او «بهرسمیت شاختهشدن» از میان واقعیتهای اجتماعی واگو میشود. او در یکی از نوشتههایش، به گونهای پرمعنا به این واقعیت اشاره میکند که برای پیبردن به میزان احترامی که یک جامعه به شهروندانش میگذارد، باید به عرض پیادهروها نگریست... . در برگردان کتاب تازهاش با نام «حق آزادی» که هفته پیش در فرانسه چاپ شد، او پرسش «بهرسمیت شناختهشدن» را به گونه تازهتری مطرح میکند. به نظر او این مفهوم پیش از هرچیز در نهادهای اجتماعی نمایانده میشود که گاه آن را ممکن میشمارند و گاه آن را به ریشخند میکشند. پرسش اساسی برای او این است که چگونه به مقوله «آزادی» فکر کنیم. در فرانسه، پس از فروپاشی کمونیسم، سخن فراوان بر سر این بود که «حقوق اجتماعی» باید بازنگری شود؛ یعنی همانچیزی که مارکس در آن تنها پناهگاه سلطه بورژوازی را میدید. از نظر هونت «آزادی منفی» رهاورد چنین نگرشی است، چراکه اینگونه آزادی، از لحاظ حقوقی، استقلال شخص و حقوق فردیاش را تضمین میکند. هونت با این دیدگاه سر ناسازگاری دارد، بیآنکه «حسابش را کنار جام» دیدگاه مارکسیستی بگذارد. ماجرای حمله به دفتر
«شارلیابدو» در پاریس را در نظر بگیرید. عکسالعملها، همگی با حالتی حقبجانب، حق مطلق آزادی بیان را پیش میکشیدند. دفاع از این حق اساسی زمانی بهجاست که به ما روش احترام به یکدیگر را در فضای دموکراتیک نشان دهد. پاسداری از یک حق یک چیز است و پیادهکردن قولهای نظام دموکراتیک چیز دیگری است. سودای چنین چشماندازی را در سر پروراندن با کمگویی هونت در برابر رسانهها نمیخواند. به نظر او، شتاب سرسامآور رسانه، مجالی برای گپ اندیشمندانه نمیگذارد: «بیش از آنکه کمبود روشنفکر داشته باشیم، دچار قحطی پرسشگری اندیشمندانه در باب اجماعنظر در حوزه اندیشه عمومی هستیم.» این نیز بگذرد. برای این فیلسوف آلمانی، بدترین چیز هیچگاه بدترین نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.