|

حاشیه علیه متن؛ رویکردی تاریخی به مسئله امروز جهان اسلام

علی محقق

ظهور اسلام فرصتی ایجاد کرد تا جزیره‌العرب آوازه‌ای در جهان معاصر خود پیدا کند و با گسترش اسلام به سرزمین‌های اطراف، به ایفای نقشی نامانوس با هویت تاریخی خود بپردازد. این نقش همه از برکت اسلام و در سایه شخصیت پیامبر بزرگ رحمت(ص) ممکن شد. با گذشت سال‌هایی اندک، مرکزیت جزیره‌العرب در حوزه جهان اسلام از بین رفت و این محدوده جغرافیایی مانند گذشته، به محاق رفت و در حاشیه قرار گرفت. مرکزیت قدرت و خلافت به کوفه، بغداد، شام و عثمانی انتقال یافت و کشورهایی همچون ایران و مصر نقش دیرینه تمدن‌سازی و تاثیرگذاری بر جهان پیرامون خود را این‌بار در پرتو اسلام، بازیافتند.
عناصر و مولفه‌های تمدنی در جامعه عربستان بسیار کمرنگ‌تر از آن بود که بتواند رهبری و مرکزیت جهان اسلام را برای خود حفظ کند و خروج قدرت و مرکزیت از این جامعه، به‌صورت طبیعی صورت پذیرفت. تمدن‌سازی، ظرفیت‌هایی طلب می‌کرد که در سرزمین عربستان کمتر نشانی از آن می‌توان یافت. اسلام تمدن بزرگی را بنا نهاد، اما سهم جزیره‌العرب (در طی قرون) در این تمدن به چه میزان است؟ اگر سهم ایران، بین‌النهرین، شامات، مصر، آسیای صغیر، مغرب عربی و حتی اندلس و ماوراءالنهر را احصا کنیم، خواهیم دید آنچه به‌نام تمدن اسلامی شناخته می‌شود، در خارج از عربستان کنونی شکل گرفته و رشد یافته است. شاید اگر حرمین شریفین و بقاع متبرکه ائمه هدی در این سرزمین قرار نداشت و فریضه حج هرسال مردمان بی‌شماری را بدین سرزمین روان نمی‌کرد، به‌سختی ممکن بود سراغی از این سرزمین در تاریخ گرفت. البته سرزمین یمن را باید به‌صورتی جدا در نظر داشت که واجد میراث تمدنی کهن است و تاریخ خاص خود را دارد.
تلاش برای خروج از انزوا و ورود به متن جهان اسلام و ایفای نقش در آن، در دهه‌های اولیه قرن حاضر (هجری شمسی) اتفاق افتاد که طی آن سرزمین عربستان کنونی شکل گرفت و متحد شد و به‌سان یک دولت به معنای مدرن آن، پا به عرصه وجود گذاشت. بررسی این موضوع بدان جهت اهمیت دارد که در حال حاضر این کشور نقش‌آفرین شده، به‌خصوص که بسیاری از فجایعی که دامن‌گیر جهان اسلام شده، ناشی از همین ایفای نقش است.
«شریف حسین» که در آستانه قرن 14 هجری شمسی بر حجاز حکومت داشته و خیال خلیفه‌شدن در سر می‌پروراند، از حکومت ایران خواسته بود تا از خلافت او حمایت کند. دولت ایران طی پیامی شفاها (از طریق اعزام منتخب‌الدوله) اعلام کرده بود با وجود اینکه در این امر مخالفتی ندارد، اما از دخالت در این امر خودداری می‌کند. وی با حمله سعودیان وهابی، حکومت از کف داد، هر چند پیش از آن با مدیریت انگلیس، پسران وی بر اردن و عراق حاکم‌ شده بودند. ملک عبدالعزیز، با یکپارچه‌سازی این سرزمین «پادشاهی حجاز، سلطان‌نشین نجد و ملحقات» را تشکیل داده و بر آن تسلط یافت. شاید بتوان این را طلیعه تلاش «حاشیه» برای ورود به «متن» و درواقع شورش حاشیه علیه متن نامید.
حکومت سعودی بر سرزمین نجد و حجاز تسلط یافت و با کشف نفت در این کشور و سرازیرشدن درآمدهای نفتی به آن، دولت سعودی تلاشی را برای خروج از حاشیه و ورود به متن جهان اسلام آغاز کرد. دردست‌داشتن حرمین شریفین و درآمدهای نفتی، سرمایه‌ای برای ایجاد جایگاهی برای این کشور در جهان اسلام بود، اما تلاش برای بازگشت و محوریت‌یافتن در جهان اسلام، هزینه‌های سنگینی بر مسلمانان تحمیل کرده است. این حکومت راهکار ایجاد مراکز آموزش دینی و مساجد در میان جمعیت‌های فقیر در کشورهای اسلامی برای ایجاد همفکران و متحدانی در جهان اسلام را در پیش گرفت.
یکی از علل مهم وضعیت بی‌ثبات امروز در بخش عمده‌ای از جهان اسلام را می‌توان پیامد تلاش عربستان برای ایفای نقش محوری در جهان اسلام دانست. نقشی که این کشور ظرفیت و توانایی ایفای آن به شیوه‌ای صحیح را ندارد. به نظر می‌رسد این شیوه قابلیت تداوم ندارد و با وجود شرایط بی‌ثبات موجود در کشورهای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا، جهان اسلام مجددا ساختار خود را بازسازی خواهد کرد و مراکز تمدنی- فرهنگی، نقش محوری در جهان اسلام را بازخواهند یافت.

ظهور اسلام فرصتی ایجاد کرد تا جزیره‌العرب آوازه‌ای در جهان معاصر خود پیدا کند و با گسترش اسلام به سرزمین‌های اطراف، به ایفای نقشی نامانوس با هویت تاریخی خود بپردازد. این نقش همه از برکت اسلام و در سایه شخصیت پیامبر بزرگ رحمت(ص) ممکن شد. با گذشت سال‌هایی اندک، مرکزیت جزیره‌العرب در حوزه جهان اسلام از بین رفت و این محدوده جغرافیایی مانند گذشته، به محاق رفت و در حاشیه قرار گرفت. مرکزیت قدرت و خلافت به کوفه، بغداد، شام و عثمانی انتقال یافت و کشورهایی همچون ایران و مصر نقش دیرینه تمدن‌سازی و تاثیرگذاری بر جهان پیرامون خود را این‌بار در پرتو اسلام، بازیافتند.
عناصر و مولفه‌های تمدنی در جامعه عربستان بسیار کمرنگ‌تر از آن بود که بتواند رهبری و مرکزیت جهان اسلام را برای خود حفظ کند و خروج قدرت و مرکزیت از این جامعه، به‌صورت طبیعی صورت پذیرفت. تمدن‌سازی، ظرفیت‌هایی طلب می‌کرد که در سرزمین عربستان کمتر نشانی از آن می‌توان یافت. اسلام تمدن بزرگی را بنا نهاد، اما سهم جزیره‌العرب (در طی قرون) در این تمدن به چه میزان است؟ اگر سهم ایران، بین‌النهرین، شامات، مصر، آسیای صغیر، مغرب عربی و حتی اندلس و ماوراءالنهر را احصا کنیم، خواهیم دید آنچه به‌نام تمدن اسلامی شناخته می‌شود، در خارج از عربستان کنونی شکل گرفته و رشد یافته است. شاید اگر حرمین شریفین و بقاع متبرکه ائمه هدی در این سرزمین قرار نداشت و فریضه حج هرسال مردمان بی‌شماری را بدین سرزمین روان نمی‌کرد، به‌سختی ممکن بود سراغی از این سرزمین در تاریخ گرفت. البته سرزمین یمن را باید به‌صورتی جدا در نظر داشت که واجد میراث تمدنی کهن است و تاریخ خاص خود را دارد.
تلاش برای خروج از انزوا و ورود به متن جهان اسلام و ایفای نقش در آن، در دهه‌های اولیه قرن حاضر (هجری شمسی) اتفاق افتاد که طی آن سرزمین عربستان کنونی شکل گرفت و متحد شد و به‌سان یک دولت به معنای مدرن آن، پا به عرصه وجود گذاشت. بررسی این موضوع بدان جهت اهمیت دارد که در حال حاضر این کشور نقش‌آفرین شده، به‌خصوص که بسیاری از فجایعی که دامن‌گیر جهان اسلام شده، ناشی از همین ایفای نقش است.
«شریف حسین» که در آستانه قرن 14 هجری شمسی بر حجاز حکومت داشته و خیال خلیفه‌شدن در سر می‌پروراند، از حکومت ایران خواسته بود تا از خلافت او حمایت کند. دولت ایران طی پیامی شفاها (از طریق اعزام منتخب‌الدوله) اعلام کرده بود با وجود اینکه در این امر مخالفتی ندارد، اما از دخالت در این امر خودداری می‌کند. وی با حمله سعودیان وهابی، حکومت از کف داد، هر چند پیش از آن با مدیریت انگلیس، پسران وی بر اردن و عراق حاکم‌ شده بودند. ملک عبدالعزیز، با یکپارچه‌سازی این سرزمین «پادشاهی حجاز، سلطان‌نشین نجد و ملحقات» را تشکیل داده و بر آن تسلط یافت. شاید بتوان این را طلیعه تلاش «حاشیه» برای ورود به «متن» و درواقع شورش حاشیه علیه متن نامید.
حکومت سعودی بر سرزمین نجد و حجاز تسلط یافت و با کشف نفت در این کشور و سرازیرشدن درآمدهای نفتی به آن، دولت سعودی تلاشی را برای خروج از حاشیه و ورود به متن جهان اسلام آغاز کرد. دردست‌داشتن حرمین شریفین و درآمدهای نفتی، سرمایه‌ای برای ایجاد جایگاهی برای این کشور در جهان اسلام بود، اما تلاش برای بازگشت و محوریت‌یافتن در جهان اسلام، هزینه‌های سنگینی بر مسلمانان تحمیل کرده است. این حکومت راهکار ایجاد مراکز آموزش دینی و مساجد در میان جمعیت‌های فقیر در کشورهای اسلامی برای ایجاد همفکران و متحدانی در جهان اسلام را در پیش گرفت.
یکی از علل مهم وضعیت بی‌ثبات امروز در بخش عمده‌ای از جهان اسلام را می‌توان پیامد تلاش عربستان برای ایفای نقش محوری در جهان اسلام دانست. نقشی که این کشور ظرفیت و توانایی ایفای آن به شیوه‌ای صحیح را ندارد. به نظر می‌رسد این شیوه قابلیت تداوم ندارد و با وجود شرایط بی‌ثبات موجود در کشورهای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا، جهان اسلام مجددا ساختار خود را بازسازی خواهد کرد و مراکز تمدنی- فرهنگی، نقش محوری در جهان اسلام را بازخواهند یافت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.