|

نگاه

نقش بزه‌دیده در کلاهبرداری

شاپور اسماعیلیان/ وکیل پایه‌یک دادگستری

چندی قبل در یادداشتی بر نقش بزه‌دیده (قربانی) در پدیده مجرمانه با ذکر نمونه‌هایی چون قتل‌های سریالی زنان کرجی، اشاره کردم. از آنجایی که از نظر برخی از جرم‌شناسان «بزه‌دیده در واقع یک رکن اساسی وضعیت ماقبل جنایی است از این رو انتخاب بزه‌دیده همیشه مدیون بازی تصادف نیست.» محور اصلی این یادداشت درباره نقش بزه‌دیده در فرآیند تحقق کلاهبرداری از مرحله قوه تا فعل است. توصیف قضایی کلاهبرداری به عنوان یکی از جرایم شایع در وضعیت بد اقتصادی، عبارت است: «توسل به وسایل متقلبانه برای بردن مال غیر.» عنصر روانی کلاهبرداری، متشکل از سوءنیت عام (عمد در فصل یا مانورهای متقلبانه) و سوءنیت خاص (قصد کلاهبرداری یا بردن مال غیر) است. ویژگی بارز کلاهبرداری این است که عمل یا عملیات متقلبانه موجب فریب قربانی می‌شود، به نحوی که بزه‌دیده با رضایت خود مال خود را به فاعل جرم تسلیم می‌کند. به همین‌دلیل، در تحقق این جرم، شرط است بین اعمال متقلبانه و نتیجه آن (بردن مال غیر) رابطه علیت وجود داشته باشد.
کلاهبرداری از یک فرد اصولا تصادفی نیست، زیرا شخص کلاهبردار باهوش و ذکاوت اغلب بالا، قربانی خود را انتخاب می‌کند و بدیهی است وضعیت روحی و روانی قربانی نیز در تحقق این جرم نقش بسزایی دارد، اگرچه با پیشرفت تکنیک‌ها و تنوع وسایل متقلبانه جدید، نمی‌توان فرض کرد که قربانیان کلاهبرداری عموما اشخاص ساده و زودباور هستند زیرا که مانورها و وسایل جدید برای ارتکاب کلاهبرداری به نحوی است که اگر یک شخص از نظر آگاهی متعارف، فریب نخورد، به گفته برخی باید این را «حماقت» تلقی کرد! اما با وجود این، می‌توان پذیرفت که وضعیت نابسامان اقتصادی، طمع یا اضطرار قربانی در تحصیل مال یا برآورده شدن خواسته وی از عوامل موثر در فریب او از سوی کلاهبردار است. به سخن دیگر، سوای اینکه شخص کلاهبردار اغلب به لحاظ قرار گرفتن در تنگنای اقتصادی و با ترفندهای فریبنده قصد بردن مال دیگران را دارد، در انتخاب بزه‌دیده نیز با در نظر‌گرفتن وضعیت روانی او «داشتن انگیزه قوی برای بهبود شرایط مالی» آن هم در شرایط اقتصادی آشفته، می‌تواند ابتکار عمل گزینه‌های بیشتری داشته باشد. بنابراین «وضعیت» ماقبل ارتکاب کلاهبرداری بزه‌دیده، در تحقق این جرم بسیار تاثیرگذار است. همین امر باعث افزایش کلاهبرداری شده به‌طوری که پلیس فتا اعلام کرده است: «در جرایم اینترنتی، کلاهبرداری در درجه نخست قرار دارد.» همین‌طور نرخ بالای کلاهبرداری با ارسال پیامک و تحصیل وجوه از طریق خودپردازها، موید این دیدگاه است.
چندی قبل در یادداشتی بر نقش بزه‌دیده (قربانی) در پدیده مجرمانه با ذکر نمونه‌هایی چون قتل‌های سریالی زنان کرجی، اشاره کردم. از آنجایی که از نظر برخی از جرم‌شناسان «بزه‌دیده در واقع یک رکن اساسی وضعیت ماقبل جنایی است از این رو انتخاب بزه‌دیده همیشه مدیون بازی تصادف نیست.» محور اصلی این یادداشت درباره نقش بزه‌دیده در فرآیند تحقق کلاهبرداری از مرحله قوه تا فعل است. توصیف قضایی کلاهبرداری به عنوان یکی از جرایم شایع در وضعیت بد اقتصادی، عبارت است: «توسل به وسایل متقلبانه برای بردن مال غیر.» عنصر روانی کلاهبرداری، متشکل از سوءنیت عام (عمد در فصل یا مانورهای متقلبانه) و سوءنیت خاص (قصد کلاهبرداری یا بردن مال غیر) است. ویژگی بارز کلاهبرداری این است که عمل یا عملیات متقلبانه موجب فریب قربانی می‌شود، به نحوی که بزه‌دیده با رضایت خود مال خود را به فاعل جرم تسلیم می‌کند. به همین‌دلیل، در تحقق این جرم، شرط است بین اعمال متقلبانه و نتیجه آن (بردن مال غیر) رابطه علیت وجود داشته باشد.
کلاهبرداری از یک فرد اصولا تصادفی نیست، زیرا شخص کلاهبردار باهوش و ذکاوت اغلب بالا، قربانی خود را انتخاب می‌کند و بدیهی است وضعیت روحی و روانی قربانی نیز در تحقق این جرم نقش بسزایی دارد، اگرچه با پیشرفت تکنیک‌ها و تنوع وسایل متقلبانه جدید، نمی‌توان فرض کرد که قربانیان کلاهبرداری عموما اشخاص ساده و زودباور هستند زیرا که مانورها و وسایل جدید برای ارتکاب کلاهبرداری به نحوی است که اگر یک شخص از نظر آگاهی متعارف، فریب نخورد، به گفته برخی باید این را «حماقت» تلقی کرد! اما با وجود این، می‌توان پذیرفت که وضعیت نابسامان اقتصادی، طمع یا اضطرار قربانی در تحصیل مال یا برآورده شدن خواسته وی از عوامل موثر در فریب او از سوی کلاهبردار است. به سخن دیگر، سوای اینکه شخص کلاهبردار اغلب به لحاظ قرار گرفتن در تنگنای اقتصادی و با ترفندهای فریبنده قصد بردن مال دیگران را دارد، در انتخاب بزه‌دیده نیز با در نظر‌گرفتن وضعیت روانی او «داشتن انگیزه قوی برای بهبود شرایط مالی» آن هم در شرایط اقتصادی آشفته، می‌تواند ابتکار عمل گزینه‌های بیشتری داشته باشد. بنابراین «وضعیت» ماقبل ارتکاب کلاهبرداری بزه‌دیده، در تحقق این جرم بسیار تاثیرگذار است. همین امر باعث افزایش کلاهبرداری شده به‌طوری که پلیس فتا اعلام کرده است: «در جرایم اینترنتی، کلاهبرداری در درجه نخست قرار دارد.» همین‌طور نرخ بالای کلاهبرداری با ارسال پیامک و تحصیل وجوه از طریق خودپردازها، موید این دیدگاه است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.