|

دوراندیشی در بزنگاه‌های تاریخی

حامد طبیبی

«هشت،9روز آخر مذاکرات، سخت‌ترین روزهای زندگی من بود. البته شبیه آن را در جریان مذاکرات قطعنامه598 تجربه کرده بودم که آن‌زمان، برادر بزرگوارم جناب دکتر ولایتی عهده‌دار مسوولیت بودند و من هم کنار ایشان، مسوولیتی داشتم.» جمله‌ای که محمدجواد ظریف در گفت‌وگوی زنده دو‌ساعته خود با مردم در واپسین ساعات روز شنبه در شبکه اول سیما بیان کرد، اشاره‌ای کاملا مشخص به رویداد بااهمیت دیگری در تاریخ مذاکرات دیپلماتیک ایران داشت؛ مقطع تعیین‌کننده پذیرش قطعنامه شورای‌امنیت سازمان‌ملل برای پایان جنگ هشت‌ساله عراق با ایران. پیش‌ازاین هم در روزهای نفس‌گیر مذاکرات لوزان2، آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی به‌عنوان مسوول امور جنگ، حافظه تاریخی ایرانیان را به آن مقطع ارجاع داد: «اعضای تیم مذاکره‌کننده، دلسوزانه و با درنظرگرفتن تمامی منافع ملت ایران درحال گفت‌وگو با طرف‌های غربی خود هستند. کار آنها بسیار سخت و پیچیده است و من شرایط دشوار آنها را درک می‌کنم، چراکه در زمان مذاکره با صدام و پذیرش قطعنامه چنین شرایطی را البته نه به‌سختی شرایط حاضر تجربه کرده‌ام.» از منظر انصاف و عقل، قیاس میان مقاطع تاریخی حتما باید با در‌نظر‌داشتن جبر «مقتضیات زمان» و «محدودبودن انسان در زمان حال»، همراه باشد. حال با در‌نظر‌داشتن همین «قیود» می‌توان «کلید» فهم «ارجاع» برخی چهره‌ها به دوران پذیرش قطعنامه598 سازمان‌ملل را دریافت. وزیر خارجه در جای دیگری از گفت‌وگوی تلویزیونی خود با مردم، جمله مهمی را که به اعضای1+5 یادآور شده بود، بازگو کرد «به آنها گفتم این‌قدر بر روی وحدت نظر کشورهای دایم شورای امنیت در مورد ایران تاکید نکنید. دو‌بار این اجماع صورت گرفته و یک‌بار آن در اوج سال‌های جنگ سرد در مورد حمایت از صدام بر سر تجاوز به ایران بوده است و مردم ایران، دربرابر شما هشت‌سال مقاومت کردند.»

ایرانیان پیش‌ازاین در جریان پایان جنگ‌جهانی‌دوم در موضوعاتی چون خروج نیروهای ارتش سرخ شوروی از آذربایجان توسط احمد قوام، ملی‌شدن صنعت نفت با محوریت مرحوم دکترمحمد مصدق، اعاده حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه ابوموسی، تنب کوچک و بزرگ و پیمان‌نامه موسوم‌به 1975 الجزایر برای مشخص‌شدن حق ایران در اروند با عراق در دوران صدام، مذاکرات در سطوح مختلف جهانی را تجربه کرده بودند. این امر پس از پیروزی انقلاب‌اسلامی هم در مقاطع مختلف نمود یافته است. در یکی از ویژه‌نامه‌های «شرق» با عنوان «نبرد دیپلمات‌ها» که نگارنده تدوین آن برعهده داشت، بر آن شدیم تا در سالگرد آغاز جنگ تحمیلی از زاویه‌ای دیگر به مساله جنگ هشت‌ساله با همسایه غربی بپردازیم. دکترعلی خرم در نوشتاری با همین سوژه، از زاویه یکی از دیپلمات‌های تازه‌وارد وزارت خارجه در روزهای ابتدای انقلاب، نسبت‌به کم‌توجهی وزارت خارجه به ابزار کارآمد دیپلماسی در پیگیری تجاوز عراق به خاک ایران در ابتدای جنگ تحمیلی و در چندمقطع دیگر از آن، شکوه کرد و به دفاع از عملکرد تیم مذاکره‌کننده در دوره تدوین قطعنامه پرداخت؛ امری که می‌توانست هزینه‌های جنگ و زمان آن را کاهش دهد. شرایط آن روزهای جنگ و فشار هزینه‌های آن بر اقتصاد شکننده ایران پس از انقلاب، طولانی‌شدن مخاصمه و اثرات روانی آن بر جامعه، بازسازی کامل ماشین جنگی عراق که به‌تدریج وضعیت جبهه‌ها را به سود کشور متجاوز تغییر داده بود و موضوعاتی ازاین‌دست و البته حفظ ایثارگرانه تمامیت ارضی ایران در سایه مقاومت بی‌نظیر مردم، مسوولان و رزمندگان، کار را به نقطه‌ای رساند که رهبر فقید انقلاب با پذیرش قطعنامه موافقت کرد. پرویز شیخ‌طادی در سکانس ابتدایی فیلم «روزهای زندگی»، به‌خوبی حال‌وهوای جبهه در زمان قرائت پیام بنیان‌گذار فقید جمهوری‌اسلامی را نشان می‌دهد؛ جایی‌که رزمندگان در‌حال نبرد، از طریق بلندگوهایی که بخش خبری رادیو را پخش می‌کند در جریان ماجرا قرار می‌گیرند و «زمزمه‌ها» درباره پایان جنگ، رنگ واقعیت می‌گیرد. برخی از آنها سر خود را به سلاح در دستشان تکیه داده و گریه می‌کنند. رزمنده‌ای که به‌نظر در میان آنها
«مو سپید» به‌شمار می‌آید (با بازی کریم اکبری‌مبارکه) نهیب می‌زند که چرا به چنین حالی افتاده‌اند و یکی از آنها استدلالی شبیه آنچه امروز هم شنیده می‌شود، به میان می‌آورد: «امام را دور زده‌اند» و رزمنده موسپید با عتاب پاسخ می‌دهد «مگه امام، من و توست که دور بخورد؟». منتقدان توافق هسته‌ای و همه افرادی که در داخل و خارج از ایران، این پرونده 13ساله را دنبال می‌کنند، شاهد فعالیت‌های چهار‌تیم مذاکره‌کننده از دوران اصلاحات تابه‌امروز برای حفظ این فناوری در عین دورکردن کشور از مخاطرات سیاسی و اقتصادی و حتی نظامی بوده و هستند. آنها 20سال بر‌این‌باور بودند اگر دولت مد‌نظر خود را تشکیل دهند، همه مسایل مردم را که در میان «سیاسی‌کاری اصلاح‌طلبان و تکنوکرات‌ها» نادیده گرفته شده، در چشم‌برهم‌زدنی حل خواهند کرد. آنها امتحان خود را در مقطع هشت‌ساله دولت‌های نهم و دهم در زمینه‌های مختلف و در مسیر مذاکرات پس داده‌اند که ذکر مصائب آن بارها رفته است. در‌عین‌حال حق انتقاد برای آنها باید حفظ شود، حتی اگر خودشان چنین رفتاری نداشته باشند. آنچه همه طرف‌ها، این‌روزها که کلیات راه‌حل‌های توافق تاحدودی روشن شده، نباید از نظر دور دارند این است که کشور نیازمند توسعه در همه عرصه‌هاست. نکته‌ای که مسوولان وقت کشور و تیم مذاکره‌کننده با شورای امنیت بر سر قطعنامه598 هم به آن واقف بود که ایران پس از انقلاب، بنابر توسعه‌یافتگی، گذر از اقتصاد مونتاژی و دولت رانتیر وابسته به نفت و در یک کلام ساختن زندگی خوب برای مردم داشت. پس از گذر کشور از دوران جنگ بود که در دوران سازندگی و اصلاحات، ضرباهنگ کشور با همین خواسته‌ها تنظیم شد و ایران را در منطقه و جهان به نقطه‌ای متفاوت با دوران جنگ ارتقا داد. عرصه انرژی هسته‌ای بعد از فراز و فرودی نزدیک به سه‌دهه، حالا آن میزان از فناوری که یکی از مظاهر توسعه علمی و اقتصادی به‌شمار می‌رود را در اختیار دارد. پس زمان آن است که به حرکت توسعه‌ای بازگردیم. باید شاخص رشد اقتصادی، عدد بالای پنج‌درصد را نشان دهد تا به ازای هریک درصد رشد، صد‌هزار شغل برای حدود هشت‌میلیون نیروی جویای کار فراهم شود. نباید نرخ برابری دلار ایالات‌متحده و سایر ارزها با پول ملی ما مانند دو‌سال پایانی دولت اصولگرای احمدی‌نژاد، پنج‌بار در روز تغییر کند و «جمشید بسم‌الله»، تعیین‌کننده نبض بازار معرفی شود! به‌جای صرف‌شدن دلارهای نفتی به واردات پرتقال، فندق و انگور، امکان واردات خدمات و فناوری فراهم شود؛ چون صنایع ایران نیاز به نوسازی دارند. به‌دلیل همین پِرت انرژی و هزینه آن است که فارغ از کیفیت، حتی قیمت تمام‌شده محصولات ایرانی امکان رقابت در صحنه جهانی را ندارند. همه اینها علاوه بر عملیاتی‌کردن مدیریت کارآمد داخلی با «گرفتن بهانه» از دست طرف‌های خارجی و حرکت عادی توسعه‌ای در ایران در دنیای به‌هم‌پیوسته امروز امکان‌پذیر است. اکنون با گذشت نزدیک به سه‌دهه از پذیرش قطعنامه پایان جنگ و متجاوز شناخته‌شدن عراق، می‌توان درستی تصمیم آن مقطع تاریخی را بهتر فهم کرد.
پس باید با واقع‌بینی، شرایط کشور در طول مذاکرات هسته‌ای را نیز مد‌نظر قرار داد. در کنار تکاپوی سه‌دهه‌ای دولت‌های مختلف برای حفظ و توسعه فناوری هسته‌ای، فضای پس از انتخابات خرداد 92 و حضور چهره‌های کاربلد در دستگاه دیپلماسی به گشایش در این عرصه انجامیده است با این‌ همه این رویداد در شرایطی رخ داده که همچنان بخشی از نیروهای سیاسی از ناملایمات حوزه سیاسی داخلی به‌عنوان دلیل کناره‌گیری خود از مشارکت سیاسی یاد می‌کنند و باید برای بهبود شرایط تلاش کرد.

همه اینها نیازمند رها‌شدن از منازعه‌های بیرونی است که برای ایران تدارک دیده شده است و شرایط باثبات ایران امروز، این اجازه را داد که با منطق و تدبیر برخاسته از توانمندی‌های ایجادشده در کشور، به مصاف شش کشور قدرتمند جهان برود. در این میان آنچه حتی در میان دغدغه‌های حامیان توافق هسته‌ای هم به چشم می‌خورد، میزان «داده‌ها» و «ستانده‌ها» است.«برجام» (برنامه جامع اقدام مشترک) و نگارش جزییات آن هنوز سه‌ماه سخت را مقابل خود می‌بیند که شنبه‌شب، مرد فروتن دیپلماسی ایران که حاصل سه‌دهه آموزش دیپلماسی در بالاترین سطوح است، به بخش کوچکی از دشواری‌های عجیب‌و‌غریب آن حتی بر سر کلمات اشاره کرد و از «تصمیم نظام» و خواست مقامات عالی‌رتبه برای اعتمادسازی بیشتر در عین موشکافی و هوشیاری در برابر جداول تعهدآور خبر داد. صد‌البته که مقطع امروز با برهه زمانی سال67 متفاوت است. امروز به مدد انقلاب اطلاع‌رسانی، همه مردم در جریان بیشتر مسایل قرار دارند و حتما برای مذاکره‌کنندگان و دولت روحانی روشن است توافق جامع در ماه‌های آینده به‌گونه‌ای به ثمر نشسته و شفاف‌سازی شود که مانند قطعنامه598، «راز و رمز و نگفته‌ها»ی آن، سال‌های بعد به محل مناقشه کنشگران آن مقطع بدل نشود.

«هشت،9روز آخر مذاکرات، سخت‌ترین روزهای زندگی من بود. البته شبیه آن را در جریان مذاکرات قطعنامه598 تجربه کرده بودم که آن‌زمان، برادر بزرگوارم جناب دکتر ولایتی عهده‌دار مسوولیت بودند و من هم کنار ایشان، مسوولیتی داشتم.» جمله‌ای که محمدجواد ظریف در گفت‌وگوی زنده دو‌ساعته خود با مردم در واپسین ساعات روز شنبه در شبکه اول سیما بیان کرد، اشاره‌ای کاملا مشخص به رویداد بااهمیت دیگری در تاریخ مذاکرات دیپلماتیک ایران داشت؛ مقطع تعیین‌کننده پذیرش قطعنامه شورای‌امنیت سازمان‌ملل برای پایان جنگ هشت‌ساله عراق با ایران. پیش‌ازاین هم در روزهای نفس‌گیر مذاکرات لوزان2، آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی به‌عنوان مسوول امور جنگ، حافظه تاریخی ایرانیان را به آن مقطع ارجاع داد: «اعضای تیم مذاکره‌کننده، دلسوزانه و با درنظرگرفتن تمامی منافع ملت ایران درحال گفت‌وگو با طرف‌های غربی خود هستند. کار آنها بسیار سخت و پیچیده است و من شرایط دشوار آنها را درک می‌کنم، چراکه در زمان مذاکره با صدام و پذیرش قطعنامه چنین شرایطی را البته نه به‌سختی شرایط حاضر تجربه کرده‌ام.» از منظر انصاف و عقل، قیاس میان مقاطع تاریخی حتما باید با در‌نظر‌داشتن جبر «مقتضیات زمان» و «محدودبودن انسان در زمان حال»، همراه باشد. حال با در‌نظر‌داشتن همین «قیود» می‌توان «کلید» فهم «ارجاع» برخی چهره‌ها به دوران پذیرش قطعنامه598 سازمان‌ملل را دریافت. وزیر خارجه در جای دیگری از گفت‌وگوی تلویزیونی خود با مردم، جمله مهمی را که به اعضای1+5 یادآور شده بود، بازگو کرد «به آنها گفتم این‌قدر بر روی وحدت نظر کشورهای دایم شورای امنیت در مورد ایران تاکید نکنید. دو‌بار این اجماع صورت گرفته و یک‌بار آن در اوج سال‌های جنگ سرد در مورد حمایت از صدام بر سر تجاوز به ایران بوده است و مردم ایران، دربرابر شما هشت‌سال مقاومت کردند.»

ایرانیان پیش‌ازاین در جریان پایان جنگ‌جهانی‌دوم در موضوعاتی چون خروج نیروهای ارتش سرخ شوروی از آذربایجان توسط احمد قوام، ملی‌شدن صنعت نفت با محوریت مرحوم دکترمحمد مصدق، اعاده حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه ابوموسی، تنب کوچک و بزرگ و پیمان‌نامه موسوم‌به 1975 الجزایر برای مشخص‌شدن حق ایران در اروند با عراق در دوران صدام، مذاکرات در سطوح مختلف جهانی را تجربه کرده بودند. این امر پس از پیروزی انقلاب‌اسلامی هم در مقاطع مختلف نمود یافته است. در یکی از ویژه‌نامه‌های «شرق» با عنوان «نبرد دیپلمات‌ها» که نگارنده تدوین آن برعهده داشت، بر آن شدیم تا در سالگرد آغاز جنگ تحمیلی از زاویه‌ای دیگر به مساله جنگ هشت‌ساله با همسایه غربی بپردازیم. دکترعلی خرم در نوشتاری با همین سوژه، از زاویه یکی از دیپلمات‌های تازه‌وارد وزارت خارجه در روزهای ابتدای انقلاب، نسبت‌به کم‌توجهی وزارت خارجه به ابزار کارآمد دیپلماسی در پیگیری تجاوز عراق به خاک ایران در ابتدای جنگ تحمیلی و در چندمقطع دیگر از آن، شکوه کرد و به دفاع از عملکرد تیم مذاکره‌کننده در دوره تدوین قطعنامه پرداخت؛ امری که می‌توانست هزینه‌های جنگ و زمان آن را کاهش دهد. شرایط آن روزهای جنگ و فشار هزینه‌های آن بر اقتصاد شکننده ایران پس از انقلاب، طولانی‌شدن مخاصمه و اثرات روانی آن بر جامعه، بازسازی کامل ماشین جنگی عراق که به‌تدریج وضعیت جبهه‌ها را به سود کشور متجاوز تغییر داده بود و موضوعاتی ازاین‌دست و البته حفظ ایثارگرانه تمامیت ارضی ایران در سایه مقاومت بی‌نظیر مردم، مسوولان و رزمندگان، کار را به نقطه‌ای رساند که رهبر فقید انقلاب با پذیرش قطعنامه موافقت کرد. پرویز شیخ‌طادی در سکانس ابتدایی فیلم «روزهای زندگی»، به‌خوبی حال‌وهوای جبهه در زمان قرائت پیام بنیان‌گذار فقید جمهوری‌اسلامی را نشان می‌دهد؛ جایی‌که رزمندگان در‌حال نبرد، از طریق بلندگوهایی که بخش خبری رادیو را پخش می‌کند در جریان ماجرا قرار می‌گیرند و «زمزمه‌ها» درباره پایان جنگ، رنگ واقعیت می‌گیرد. برخی از آنها سر خود را به سلاح در دستشان تکیه داده و گریه می‌کنند. رزمنده‌ای که به‌نظر در میان آنها
«مو سپید» به‌شمار می‌آید (با بازی کریم اکبری‌مبارکه) نهیب می‌زند که چرا به چنین حالی افتاده‌اند و یکی از آنها استدلالی شبیه آنچه امروز هم شنیده می‌شود، به میان می‌آورد: «امام را دور زده‌اند» و رزمنده موسپید با عتاب پاسخ می‌دهد «مگه امام، من و توست که دور بخورد؟». منتقدان توافق هسته‌ای و همه افرادی که در داخل و خارج از ایران، این پرونده 13ساله را دنبال می‌کنند، شاهد فعالیت‌های چهار‌تیم مذاکره‌کننده از دوران اصلاحات تابه‌امروز برای حفظ این فناوری در عین دورکردن کشور از مخاطرات سیاسی و اقتصادی و حتی نظامی بوده و هستند. آنها 20سال بر‌این‌باور بودند اگر دولت مد‌نظر خود را تشکیل دهند، همه مسایل مردم را که در میان «سیاسی‌کاری اصلاح‌طلبان و تکنوکرات‌ها» نادیده گرفته شده، در چشم‌برهم‌زدنی حل خواهند کرد. آنها امتحان خود را در مقطع هشت‌ساله دولت‌های نهم و دهم در زمینه‌های مختلف و در مسیر مذاکرات پس داده‌اند که ذکر مصائب آن بارها رفته است. در‌عین‌حال حق انتقاد برای آنها باید حفظ شود، حتی اگر خودشان چنین رفتاری نداشته باشند. آنچه همه طرف‌ها، این‌روزها که کلیات راه‌حل‌های توافق تاحدودی روشن شده، نباید از نظر دور دارند این است که کشور نیازمند توسعه در همه عرصه‌هاست. نکته‌ای که مسوولان وقت کشور و تیم مذاکره‌کننده با شورای امنیت بر سر قطعنامه598 هم به آن واقف بود که ایران پس از انقلاب، بنابر توسعه‌یافتگی، گذر از اقتصاد مونتاژی و دولت رانتیر وابسته به نفت و در یک کلام ساختن زندگی خوب برای مردم داشت. پس از گذر کشور از دوران جنگ بود که در دوران سازندگی و اصلاحات، ضرباهنگ کشور با همین خواسته‌ها تنظیم شد و ایران را در منطقه و جهان به نقطه‌ای متفاوت با دوران جنگ ارتقا داد. عرصه انرژی هسته‌ای بعد از فراز و فرودی نزدیک به سه‌دهه، حالا آن میزان از فناوری که یکی از مظاهر توسعه علمی و اقتصادی به‌شمار می‌رود را در اختیار دارد. پس زمان آن است که به حرکت توسعه‌ای بازگردیم. باید شاخص رشد اقتصادی، عدد بالای پنج‌درصد را نشان دهد تا به ازای هریک درصد رشد، صد‌هزار شغل برای حدود هشت‌میلیون نیروی جویای کار فراهم شود. نباید نرخ برابری دلار ایالات‌متحده و سایر ارزها با پول ملی ما مانند دو‌سال پایانی دولت اصولگرای احمدی‌نژاد، پنج‌بار در روز تغییر کند و «جمشید بسم‌الله»، تعیین‌کننده نبض بازار معرفی شود! به‌جای صرف‌شدن دلارهای نفتی به واردات پرتقال، فندق و انگور، امکان واردات خدمات و فناوری فراهم شود؛ چون صنایع ایران نیاز به نوسازی دارند. به‌دلیل همین پِرت انرژی و هزینه آن است که فارغ از کیفیت، حتی قیمت تمام‌شده محصولات ایرانی امکان رقابت در صحنه جهانی را ندارند. همه اینها علاوه بر عملیاتی‌کردن مدیریت کارآمد داخلی با «گرفتن بهانه» از دست طرف‌های خارجی و حرکت عادی توسعه‌ای در ایران در دنیای به‌هم‌پیوسته امروز امکان‌پذیر است. اکنون با گذشت نزدیک به سه‌دهه از پذیرش قطعنامه پایان جنگ و متجاوز شناخته‌شدن عراق، می‌توان درستی تصمیم آن مقطع تاریخی را بهتر فهم کرد.
پس باید با واقع‌بینی، شرایط کشور در طول مذاکرات هسته‌ای را نیز مد‌نظر قرار داد. در کنار تکاپوی سه‌دهه‌ای دولت‌های مختلف برای حفظ و توسعه فناوری هسته‌ای، فضای پس از انتخابات خرداد 92 و حضور چهره‌های کاربلد در دستگاه دیپلماسی به گشایش در این عرصه انجامیده است با این‌ همه این رویداد در شرایطی رخ داده که همچنان بخشی از نیروهای سیاسی از ناملایمات حوزه سیاسی داخلی به‌عنوان دلیل کناره‌گیری خود از مشارکت سیاسی یاد می‌کنند و باید برای بهبود شرایط تلاش کرد.

همه اینها نیازمند رها‌شدن از منازعه‌های بیرونی است که برای ایران تدارک دیده شده است و شرایط باثبات ایران امروز، این اجازه را داد که با منطق و تدبیر برخاسته از توانمندی‌های ایجادشده در کشور، به مصاف شش کشور قدرتمند جهان برود. در این میان آنچه حتی در میان دغدغه‌های حامیان توافق هسته‌ای هم به چشم می‌خورد، میزان «داده‌ها» و «ستانده‌ها» است.«برجام» (برنامه جامع اقدام مشترک) و نگارش جزییات آن هنوز سه‌ماه سخت را مقابل خود می‌بیند که شنبه‌شب، مرد فروتن دیپلماسی ایران که حاصل سه‌دهه آموزش دیپلماسی در بالاترین سطوح است، به بخش کوچکی از دشواری‌های عجیب‌و‌غریب آن حتی بر سر کلمات اشاره کرد و از «تصمیم نظام» و خواست مقامات عالی‌رتبه برای اعتمادسازی بیشتر در عین موشکافی و هوشیاری در برابر جداول تعهدآور خبر داد. صد‌البته که مقطع امروز با برهه زمانی سال67 متفاوت است. امروز به مدد انقلاب اطلاع‌رسانی، همه مردم در جریان بیشتر مسایل قرار دارند و حتما برای مذاکره‌کنندگان و دولت روحانی روشن است توافق جامع در ماه‌های آینده به‌گونه‌ای به ثمر نشسته و شفاف‌سازی شود که مانند قطعنامه598، «راز و رمز و نگفته‌ها»ی آن، سال‌های بعد به محل مناقشه کنشگران آن مقطع بدل نشود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.